(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Opera varia in unum congesta : et in duos tomos distributa .."

l 







J. 



'"X^ 



A ^n 



f^- 



•^i^O 



^\Ort--^ 



^« 



m 







'[ 



V 



CV^\ 



( ^ ' c 



r 



\ 



/ 



J O- M A R I ^ 

L ANGISII 



OPERA VARIA 

IN DUOS TOMOS D I S T R I B U T A. 



r >\ ... 






Digitized by the Internet Archi\/e 
in 2011 with fundirig from 
Duke University Libraries 



http://www.archive.org/details/operavariainunumOOIanc 



J O. M A R I iE 

LANGISII 

INTIMI CUBICULARII, ARCHIATRI, 

P O N T I F I C I I 

Et in Romano Archilyceo 

PRIMARIAM MEDICIN^ PRACTIC^ CATHEDRAM 

MODERANTIS 

OPERA VARIA 

In Uniim Congejta, et 

IN DUOS TOMOS DISTRIBUTA. 

TOMUS PRIMUS. yfZ/^-r^ 




V E N E T I I S, 

Excudebat Sanctes Pecori. 
CIDIDCCXXXIX. 

SUP-EKIQKVM PERMrSSU, AC PRIVILEG 10, 



^IW. 



x-^ ■> 



1 1 



i i. - 



\"'^ 






P R ^ F A T I O 

EUSEBII SGUARII m.d. 

AD OPERA VARIA 

JOMARI^ LANCISII 

INTIMICUBICULARII,ARCHlATRIIPONTIFICII&c. 

GOgitanti cuilibet, & memoria caufam repetenti , cur toties 
fuerint variis temporibus prasclariflimorum Opera Philo- 
fophorum impreffa, horum in fcribendo excellentia, at- 
quc m ratiocinando xquitas facile occurret, indeque coniici ftatim 
potcrit, repetitam editionem Operum hujus do8:rinx Au8:orum eo- 
rumdem praeftantis clarum fpecimen fore . Nam cum maximus fcm- 
per honor viris in hoc do£lriniE genere fingularibus praeft-ititus 
lit, nec vulgares folum errores , qui jam irrepfiffent coarguere , 
fed novitios quoque receptos inventofque convellere pertentatum ; 
ideo do£lorum hominum his non foedata maculis placita ab crudi- 
tis quaeruntur, dc eorum novis editionibus tali paQo occafio pa- 
ratur. Hoc tamen ad elapfa tempora , quibus fallacia , atque error 
dominabantur, minime efl: referendum , fed de hoc noflro, ac de 
clapfo proxime fcculo jurc dicendum cenfeo ; cum ad raajorem Ba- 
conis de Verulamio, qui in Naturalibus, Galila^i Galilari, qui in Me- 
chanicis, &BoreIli, qui in Medicis primi reftam difcerendi metho- 
dum , & folidas obfervariones invexerunt , gloriam , tenebrarura 
caligine hac noftra tempeflate difcuffa, perfc£l:io in difciplinis tra- 
dendis eluceat, & qualis efle debeat modus tra8:andi artes plane co- 
gnofcatur. Nomen eniraeruditi, atque fapientis olim illis igno- 
xantijE tenebris obdu£\is temporibus perperam ufurpabatur, ideoquc 
honor eorum Opera reimprimendo ipfis cum injuria conferebatur. 
Perfpe£lum tandem hominibus fuit corruptionem Artium a nimia 
fide AuO:oribus prsflita profecifTe, & originem mali tanti a fuper- 
flitiofa religione fententiis illorum hominum , qui Artis eujufdam 
principes vocabantur, habita emanafrej atque adeo cognita demum 
flupiditas, ac ignorantia, tum illius Ariflotelis admiratoris : cura 
alterius flulti Galeni cultoris, quorum primus dicere foIebat:„(a) 
„ fe fuis fenfibus effe pra^fliturum fidem , nifi Ariflotelis fentcn- 
„ tia adverfaretur , & alter Meffaria di8:us , ajebat : „ (6) fe po- 
5, tius cumGaleno errarc velle, quam cum alio quovis re£le fentire,,. 
Quamobrem nullius virtutis cenfenda efl: ad fuorum Au^^torum de- 
monflrandam excellentiam multarum editionum adlata copia, tum 
Ariflotelis , ac Avicenna:, cum Galeni, Alexandri exGrecis, Aven- 

Lanctfii Opty. Tom. I. a zoaris, 

J <a] GaliUHstnfccundo Dialogo'dpag. \oi.edit.Ncapol. (b) Jo:Yreind'ius Hiflor. Med.Alexander. 



vj P R /C F A T I O. 

zoaris, Averrhois ex Arabibus, ac aliorum, quos plus AuQoritas, 
quam ipfa ratiomovit, atque evidentia. iViuIro, mehercle, inter 
veteres fcriptores effent magis recolendi, qui aliorum reje£l:is fabu- 
lis, totam iii obfervationibus &: experimentis pofuifTent cperam . 
Quippe N.courici hac via fufcepta omnem fuilulerunt lapidem, & fa- 
cile ad veritatis finum it«r pararunt. Horum opufcula ipforum fi 
fuiffent per plures vices im^rcffa nihil plus jufto Au£toribus donatum 
effet, &:finon certo, at probabiliter ipfis longum a?vum promiffum. 
Nunc autem, quo in fcientiis certum ab incerto difgregari poffit per- 
fpefto modo, & qua eruditionum , ac experientiarum fuppeleftilc 
ad cruditi, & fapientis nomen jure comparandum inflrui opor- 
fcat, editio arepetita cujufvis Philofophi Opufculorum evidens tefti- 
monium efl ejus prxflantiae , atque do8:rinx. Non dubitandum eft 
ergo Opera omnia noflri prsclariffimi Jo. Marias Lancifii, cujus 
tum DoQrina in Phyficis , cum in reliquis Naturalibus fcientiis 
excellentia undique lucct , recudi mereri : nec ullo modo negan- 
dum efl: , hanc quas denuo donatur Publico editionem, clare exi- 
flimationem , quam ipfi totus profitetur Orbis, demonArare, cum 
nunquam fuifTet id ipfum inftitutum, fi deficientia exemplarium Ge- 
ncvenfis poflremx editionis, 3c imperfe8:io eorumdem una cum Lit- 
teratorum quzrimoniis negotium non foIlicitafTent. Atque id equi- 
dcm jure Operibus hujus gravifllmi Viri contigiffe video. Nam 
etfi de arduis, obfcurifque rebus difputare inflituat j tamen in hoc 
tam operofo tentamine tali arte fe confert, ut utile dulci, &: dele- 
£labili mifceat, nec fententiis folum argute, fed verbis etiam orna- 
te omnia eleganter exaret. Flumen enim inanium verborum quibus 
fententia defit ipfi difplicere aperte videtur, 8c viam qua ex vobis 
proficere pollit anxie in omnibus ipfum qua^rere clare deprehendi- 
tur. Hic non crambe reco£la, utajunt, ubique legitur , veluti in 
quibufdamLibris, in quibus,vel nihilnovi, velfialiquid hujufmodi, 
tamen parvi momentihabetur, unde tanta voluminum mentes opri- 
mens farrago, & tam multa Bibliotecas inutili onerans pondere co- 
piavenitj fed ab experimentis, &novis, fummaque diligentia infli- 
tutis, deduBa: optimas obfervationes colliguntur, & ex iis nonnul- 
la! a nemine antea dete& . Nec methodus , qua tum Medicas, &: 
Anatomicas, cumChimicas, Botanicas, & Phylologicas res pertra- 
8:avit fingulis his non competit fcientiis . Cognovit enim Vir 
fummus non omnia eamdem Methodum ferre, necuno, eodemque 
flylo varias artium doftrinas effe pertra8:andas , cxemplo motus 
do8:ifIimorum Virorum , quibus quotiefcunque, vel fcribere, vel 
difcerere fuit opus , cuilibct rei impertierunt aptam verborum vim 
& naturam . Cun8:i quoque casterarum Artium liberalium cultores 
cxemplo hic funt, verum maxime Pocta^, qui quanta fmt obfer- 



vanna 



P R ^ F A T I O. vi) 

Tantia colendi, etiam in Arte bene dicendi non modo laijs a Cice- 
rone in Oratione pro Archia Poeta Ipfi, Ennio, & Homero , ca:- 
terifque omnibus tributa liquido patefacit, vcrum & a prxclario- 
ribus Rethoricis ipfis veneratio prazftita 3 cum olim Quintihanus, &c 
inter casteros Recentiores Annibal Carus exempla figurarum, loco- 
rumque Rethoricorum ad juventutem facile imbuendam, vel ab il- 
luftribus Poetis haufifrent. Stykis, qui in Epicis qua:ritur elatus, in 
Lyricis medius , in lugubribus humiiis, in eo qui orationis fplen- 
dore illuflrare cooitationes fuas vult, folutus , 6c nulH memorata: 
fpeciei adJiftus effe debet. Si enim laude aliquid fit extollendum, 
fi defcribendum aliquid magnifici, vel pugna, vel terror, vel ira, 
aut quid fimile exponendum, gravi, elatoque flylo utatur Orator 
oportetj in propofitione, & in confirmatione Orationis flylo plano 
fe conferat, contra autem in lugubribus , voluptuoiis , ac animum 
ad commiferationum moventibus ex vobis flylus humihs, abie£luf- 
que refpondcbit. Ha;c enim, qua: in bene , ornatcque difputandi Ar- 
te tanti pcndentur Pra?cepta, a Demoflhenis, &: Efchinis inter gra»- 
cos , a Ciceronis inter Latinos orationibus, &a Boccacio, Caftilio- 
ne, SperonoSperoni, Torquato Taffo, Cafa, Salvino, aliifque in- 
numeris inter Italos deducuntur. Quapropter cum , juxta illum EIo- 
quentias fontem Ciceronem : „ Ars Oratoria nullis terminis con- 
5, tineatur „ non folum Botanicus , Anatomicus, Medicus, & Phi- 
lologus, verum etiam & Mathematicus, Methaphyficus, Theolo- 
gufque, ut Melchior Canus effecit , ejus prasccptis obtemperare 
debebit. Quando autem ex traftantur Scienti^, non inflar Orato- 
ris tantum fe habere fcriptor advertat, verum ut Phyfjcus , Na- 
turas curiofus, & divinarum rerum fcrutator, idefl Methodo pecu- 
liari difciplinas tra8:and^ utatur. Nunc non ego alloquor modum in 
Botanicis fcribcndi a Rajo, & Turneforrio adhibitum, cum univer- 
fam ii hanc traftarint Artem: non modum in Anatomicis ab Hcifle- 
ro, vel a Vieulfenio, vel Bidloo, aliifque fufceptum, iflienim, vel 
per univerfam , vel permajorem Anatomixpartemperagrarunt. Nam 
qui paucas habet, vcl Botanicas , vel Anatomicas obfcrvationes tra- 
dendas, aliam debet profequi Methodum, vel per Adverfaria , ut 
Ruifchius, &: elegantius Morgagnius, vel facili, folutoque flylo ut 
cuni nonnulli, tum Lancifius nofier effecit. Aliud enim efl Princi- 
pia , prxcepta , atque experimenta integras Artis exponere , ut in Ana- 
tomia fecerunt Heiflcrus, Vieuffenius, & Bidlous , aliud aliquam 
veritatem in profundo delitefcentem in lucemeruere: aliud item eft 
longam doO:rinarum , & eruditionum feriem ad faciliorem Le8:oris 
intelligentiam, &: Thyronum inflru£^ionem in quadam fcientia con- 
texere, ut in Botanicis fecerunt Rajus, & Turnefortius , aliud nifi 
nomulla in medium proferre cognofcenda tantum. Hic autem de 

Lancifti Oper. Tom. I. a z N.i- 



viij P R ^ F A T I O. 

Naturalibus Difciplinis dumtaxat ine loquentem intelligi vellem , 
cum ab experimentis,quicquid in ipfis ftatuitur, ad fanaprocedcndum 
Methodo inferatur oporteat. Qiiare, qucmadmodum gravifiimi Vi- 
ri fecere, quotiefcunque totam cujuidam difciplince fuppcle£lilem 
perfcribere flatutum tuerit, ab experimentis, vel a propofitionibus 
omnibus notis erit exordiendum, ficque progrediendum, ut vel una 
cuni eruditionibus eiegans quoque dicendi modus intermifceatur , 
vel perpolitoj ornatoque differcndi fiylo reIi8;o, {ivq legenti va- 
lide perfuadere , five difcenti faciliorem planioremque viam ape- 
rire quxratur. Cum autem aliquam partem, Sc lianc levem cu- 
jufdam difcipljna: fuerit deliberatum confcribere , ut ipfe candide 
dicam, quod cx animo fentio, cum omni alio f mili , tum prx- 
cipue rudi , aridoque Mechanicorum exponendi modo utpote inor- 
nato nimis, atque auftero poflhabito , elatior , fuaviorque ut an- 
teponatur, dummodo id fieri poffit, optimum puto . Qux mea 
fententia adeo cum illa Lancifii adamuflim rc(pondet , ut nihil 
ferq in ejus fcriptis Ciceroniano modo non exaratum legatur, quam- 
vis & Botanicas, Sc Anatomicas , & Chimicas, Phyficafque res dif- 
quirat. Vcrumtamen ubi aut naturarei, aut necellitas circumftan- 
tiarum , aut quid aliud flmilc pofcir, five ubi fit pretium Operis me- 
thodum Mathematicam in iis pertra8:andis invehit , ut in motus 
cordis, & Aneurifmatum traQatu peragit . Ca:terum , qucmadmo- 
dum non linearumi polygonorum, circulorum, & fupcrficierum 
folidorumque qualitates per Euclidara Theoremata j non curvarum 
conicarum naturas per loca Geometrica> non a^quationes per in- 
terfe8:iones curvarum j non denique curvas algebraicas , & tran- 
fcendentes, ceu Mechanicas altioribus, & infinitis calculis difqui- 
rendas fibi proponit 3 ideo flri^lis, rigorofifqueMathematicorum 
formulis temere non abutitur, (a] tali fe moderatur confilio, ut 
iniquus futurus elfet, qui quah perulanter Mathematicum oftenden- 
dum fe pra^buiffet, ipfum voluiflcr efBagitare. In reliquis autem li- 
bris, in quibus omnium naturalium artium, vel cognita, vcl nun- 
quam vifa amplius tentamina , atque experimenta perbelle , ac gra- 
tiose exponit, voluptuofaque eruditione circa ea difputat, &: artis 
qux traQat, & modi pertra8:andx pra:cepta ftudiose fervat. Etenim 
eaoccafione, qua de bovilla pefle fcripfit, ubi fuit commovendum, 
ad id eflficiendum validos adhibuit modos, ubi timor incutiendus in- 
faufta prognoflica, & terribiles in mcdium animadverfioncs protu- 
lit , &: ut paucis me expediam, ne videatur potius integram panegi- 
rim, quam Prxfationem contcxere, non folum in hoc tracratu,' ied 
m aliis quoque omnibus apta ad animi affc£\us commovendos ufus eft 
verborum vi . Cieteras autem hujufce AuQoris detegendi, ac laudan- 
di dotes aliorum fit cura, cum mihi ad hoc tantum munus folvendum 



ver- 



P R yE F A T I O. ix 

verborum coplam deficere cognofcam. Fateor item tam ma^no one- 
ri imnarem me fentire, & quamvis cle ejus laude fim valde Ibllicitus, 
tertor tamen a multitudine meritorum officium meae lingu.r vinci, 
cum non rudi, cjuo nunc pcllco ore, fcd difertidimo fi ornarer, nec 
juftos plaufus, nec debitam lauJum copiam tribuere me tanto Viro 
pro fuis meritis poffe deprehendam. Satis efl crgo mihi in pra:fentia, 
ut ejus iii omni genere eruditionis memorem prxftantiam, cui llmi- 
lem in cceteris Scriptoribus alioquin gravifTimis egre dcteges . Quippe 
rari extiterunt Medici , qui tam bene in omnibus Phylologicis dif- 
putarint. Lancifmm non latuit fluidorum in tubis communicantibus 
prieflionem, ac ^quilibrium ad corporum animalium cognofccndas 
vires, texturamqu^ omnis , & cujufcumque generis corporum vege- 
tantium . Natura^ abditas leges ad motus corporum modcrandos, 
& ad univerfalem fervandam harmoniam ipfi. perfpeclas fuifle ejus 
Opera licj^uido monflrant . Qparc^ue inde ejus in natura: operationi- 
bus perfcrutandis mirabilem dihgcntiam , &: veritatis amorcm in ex- 
perirnentis afFatim capiendis ollendunt , fimulque difquifitionem 
principiorum corpora mixta, mineralia , metaliica, animalia , at- 
que vegetabilia componentium non omiiifle. Piantarum fpecies , 
naturas , & proprictatcs ponderavit , neque earumfales, fulphures, 
&:fpiritus, cujufnam naturae fmt , & quo anni tempore copiofiores, 
& magis a£tivos reliquit. Aeris, aquarum , 5c quorumdam aliorum 
naturalium corporum effentias , vitia , & virtutes examinavit, & 
Mathematicarum majorem partem profequutus efl:, in primis etiam 
Anatomiam , & hujus Artis illuflriores , rariorefque obfervationes, 
quibus plurimam operam impendiffe nemo dubitare audet. Prieterea 
Roman^E Anriquitatis, ad folos pertinentis Antiquarios, &: Hiflori- 
cos jam a temporis edacitate adhuc confumpta monumenta fibi com- 
parare fluJuit. Tandemque nobiliori Mcdicinx parte ea fcilicet, 
qu£ circa Diagnofin, prognofin, fe8:iones morbofis , curationes, 
obfervationefque omnes verfatur follicite fe ornavit . Quis ergo 
nunc abfque admiratione tantam multi generis eruditionem non 
contemplabitur? Quis unquam, vel bac noflra a:tate, vel pra.'teritis 
quoque temporibus medicum magis hoc eruditum inveniet.'' Non in- 
ficior equidem nonnullos in fingulis hifce artibus, & eruditione pra:- 
clariores, & obfervationibus feraciores, ampliorefque do^lrina ex- 
titiffe j verum una contenti difciplina totis viribus in ipfam folum 
incubuerunt. At Hic pari conatu pluribus totus fe dicavit, & ex iis 
plus excerpfit , quam ingenii humani natura in aliis tribuere potuif- 
fet . Sed de his fatis. Jam tempus eft ut ea perfequamur, qu;r funt 
deinceps tradenda, ex quibus nunc temporis , quid in iis tra8:atibus 
quos przeflantiffime Lcttor ante oculos tenes exaratum fit paucis 
cxponam, cum in reliquis tibi a Typographo donandis, quid con- 



tinea- 



X PR^FATIO. 

tineatur alias tempedatis erit cura. Aft hoc adhoriri nolim , quo- 

ininus te neceflario cognofcendis ad veritatem rei percipiendam, 
dc ad opus meum in iis colligendis tra8:atibus , quale , & quan- 
tum fuerit dcprehendcndum in{lru8:um , dimittam.Nolo enim quod 
mihi illud tribuatur, quod aliis ex juftitia convenit . Nam licut 
aliorum eximios ufurparc labores non foleo , nec aliorum obni- 
gratis meritis, omne quod ex iis venturum effet perfas, aut ne- 
fas mihi adfcifcere 3 ita iniquum effe cenfeo , ut alii, quod mi- 
hi non competit, largiantur. Quapropter ego exponere e vciligio 
inftituam, quid in cauffa fuerit, cur hanc inornatam, rudemque 
Pracfationem confcripferim, quamvis nullo familiaris confuetudinis 
vinculo , neque affinitatis titulo cum hoc codem ipfo Lancifio 
conjunftus fuerim . Hunc equidem non novi Virum , neque Ro- 
mx profeRus fum, ubi in honorum multitudine , & do^tiflimo- 
rum hominum frequentia vitam non admodum felicem ob afFe- 
£\am valetudinem jpfe ducebat . Operum tamen ejus amore ca- 
ptus, atque inftantiis, prccibufque Typographi excitatus nulla in 
alia re laborem impendi meum , praeter quam in Pr.Tfatione hac, 
&: in coIleQione catalogi tra8:atuum , tam in lucern editorura, 
quam in tenebris adhuc latentium. Ex iis nonnulios in quorum- 
dam meorum manibus familiarium extantes repcri, alios legi me- 
moratos a quibufdam Scriptoribus pafhm , multos tandem in Bi- 
blioteca S. Spiritus Rom^ exiftere mihi per litteras traditum fuit. 
Itaque cum ego hic loquar de MSS. ineditifque Operibus ', de tra- 
£^atibus intra Genevenfem editionem non infertis alia erit ratio- 
ne perfequenda enarratio j quia Libri jam jam cufi , dummodo 
in per(pc£bs habeantur, ubique etiam forte occurrere poffunt, & 
de induflria quxfiti faciliter inveniuntur . Hos traftatus igitur , 
qui una cum aliis in allata nuncGenevenfi editione non fuere con- 
gefli, quique nihilominus fubierunt praslum , non nifi indicatione 
indigere mihi vifum efl, qua proinde eos omnes afhcio . Multi- 
tudinem meritorum Petrus Affaltus ingentem , cum prxfuit fol- 
lerter huic editioni, fibi comparavit, quam profc8:o editionem ani- 
mo tam xquo accepit, tanique libenter vidit Lancifius , ut ipfe fua- 
met manu typooraphi errata corrigere voluerit 3 quod cum ego fa- 
ccre ipfius ad fimilitudinem Affalti de reliquis, quiniramo de cun£l:is 
Operibus non aufim , plane videtur , me ab aliquo impedimento , 
atque obflaculo detineri , ne tam utile , & optimum , tamdiiique a 
prudentioribus Viris exoptatum opus feliciter, ac ut rerum ordo exi- 
geret , abfolvam . Ac revera correQio, Scdifpofitio horum Volumi- 
num , qui bini ante alios mittuntur, alien^ efl tribuenda elucubratio- 
ni , nam ad id manus tum ego admovi meas, cum jam ambo harc Vo- 
lumina ferme in integrum cufa fuerint. Ca^terum de reliquis tra8:ati- 

bus 



P R /E F A T I O. X) 

bus in poflerum cudendls fi coslejftia favebunt Numina, & fi munus, 
non admodum futurum leve, mihi perfungendum omne remittetur , 
fpero fore, ut melior bac editio contigerit, iblque in praeloquio tra- 
£tatuum contentorum adumbrandi naturam erit mibi cura: . Nunc 
vero fatis eft, ut brevi noftri Au8:oris mentem his in fcribendis babi- 
tam perluftrem, quod paucis tamen peragam. 

Ac primo igitur traftatus, qui de fubitaneis mortibus infcrlbitur, 
cxpendendus erit, quo in uno Univerfa propemodumMedicina con- 
tratta dilucide occurrit, quippe vitx,ac mortis rationes,caufa:que fub- 
tiliter, & acute enucleantur, atque evidenter demonftratur, omnia 
a mechanica folidorum iflru^lura, fluidorumque temperatione, al- 
ternif(|ue motibus proficifci. Quocirca totum Opus in duos partitur 
libros, in quorum primo, antequam mortium fiibitancarum do8:ri- 
nam afFerat, Au8:or ait, neminem veram, ac perfpicuam mortis 
ideam fingere fibi poffe , quin claram prius, atque veram vitae ra- 
tionem diligcnter expendat : iccirco Peripateticorum tricis, ac ir- 
ritis omiflis difputationibus vita^ mechanicam tradit definitionem , 
qua tradita mortem omnem effe individuam , & fubitaneam, fed ex 
hominum opinione varie difpertiri oflendit. Tum propofito infi- 
flens mortium differentias declarando, quid naturalis fit mors, quid 
immatura, quid violenta, non tam juxta communem vulgi fenfum i 
quam juxta rei veritatem, & reOix divifionisideam patenter exponit. 
Prsterea caufas mortis, fubitanes di^lx, dum recenfere inflituit, 
quamquam innumerx fmt, esque varie inter fe mifceri , & compli- 
cari foleant, duas potiflimum effe advertit, quarum altera in vitio 
folidorum majoris ufus confiflit : altera in fluidorum hujufce generis 
difcrafia. Item ad fecundam , ait,caufam pertinere aerem, vel rarefa- 
Qum nimis, ut in montium fummis verticibus , &: in Beiliana ma- 
chma, fimulque ubi calor adefl ingens 3 vel nimis compreffum, at- 
quedenfatum, ut apud feptentrionales evenit ob illum fpirantem 
vcntum a Boilio memoratum j vel intra venas animati corporis 
colle8:im intrufum , ut in Bohinii experimento j vel demum a 
volatilibus falinis, multumque noxiis corporeis effluviis corruptum 
atque in hunc aerem , ut caufam mortium repentinarum inqui- 
rere defmit, expofita ftatim hifloria, & origine mortis Ruflici cu- 
juldam valetudinarii, qui cum prope antiquam quercum effoderet , 
pofl dumtaxat vifum ferpentem obiit. Hoc enim portentum ab An- 
tonio Donarello ejus olim difcipulo per epiflolam datam pridie id. 
Auguft. anno 16S6. explicandum accepit, quod manifefle quibuf- 
dam probare videtur vulgare, erroneum tamen , effatum a Plinio(ff) 
profe£lum, ajente:„bafilifcos vifu,ut catoblepas omncs necare,, . Sed 
quoniam non una, &: eadera efl fluidorum natura , quibus huma- 

num 
( a ) Nat. Hifi. lib. S. tap. 21. 



xi) P R ^ F A T I O. 

num corpus indiget, fed multiplex admodum , ac varia , & in 
primis fanguine cum opus fit ad vivendum , iccirco cauffis re- 
pentinarum mortium ex parte aeris ab Au£lore noftro pcrpenfls, 
tum ad fanguinem , tum ad animales fpiritus tranfitum facit. In 
fanguine enim quatuor afFe£l:iones ad tales accerfendas mortes re- 
ccnfet 3 prxceps, fcilicet, imminutio ejufdem, celerrima pariter , 
nimifque abundans copia, accrcdo, vel alia externis non fatis ex- 
pofita fenfibus fimilis qualitas , atque veneficarum partium cum 
ipfo fanguine mixtura 3 qua: affe8:iones in fpiritibus animalibus 
quoque exiflentes pari fato mortem fubitaneam inferunt. Item ad 
cauffam harum mortium ex parte folidorum majoris ufus fermo- 
nem convertens, inflrumenta infpirationi famulantia primo con- 
fiderat 3 fccundo cor , & vafa majora, dcin tertio loco cerebrum, 
& nervorum paria adeo, ut omnes fubitanei morbi triplici in liac 
divifionc contenti ad fufFocationem , ad Syncopem , ac ad Apo- 
plexiam redigantur, qu^ 8c fimul plerumque concurrunt . Tan- 
dem primo hujus traftatus libro finem facit, figna futura?. repen- 
tinae vcrae, ac non fimulat.-e & fupplantata^ mortis exponendo , 
atque methodum declarando, a mortibus tam afpe£tu fana , quam 
valetudinaria corpora pra^fervandi . Liber autem fecundus propofi- 
to refpondet, propter quod Lancifius de fubitaneis mortibus fcri- 
bere decrevit, aO:urus, videlicet, de iis potifTimum fubitaneis in- 
teritibus, qui Romac fuis temporibus , id efl circa annos 1705., 
6c iyo6. crudeliter defevierunt, atque daturus etiam exempla tum 
fubitarum xgritudinum, qux vagabantur, tum nonnullorum qui 
eifdem correpti, vel evaferint, vel decefferint . Incipit enim hu- 
jus epidemis femina non in ufu locando tabaci , non in terr^ 
motibus , ex iifque comitantibus exhalationibus, non denique in 
falubri chocolat^ potione, fed prudentius in mala infirmorum cor- 
porum crifi latitare, cum ipfi obfervare fEpenumero accidiffet ,j 
fupremum diem repente a nemine vifum fuiffe, qui labe aliqua 
fluidorum , vifcerum, aut faltem canalium a multo tempore noii 
laboraverit, ac pro cauflis procatarticis insequalem praecipue aeris 
conflitutionem inculpat . Ponit itaque ordinate remedia illa , per 
qux a fubitaneis morbis repentinas mortes minitantibus homines 
evaferunt, fanguinis nempe mifliones , medicamenta revellcntia , 
vefcicantia fi vaforum ruptura non adfit, vomitiones, teniperatc 
diluentia, & una cum cordialibus volatilia. Ac poflremo quatuor 
phyfico-medicas obfervationes addit nonnullorum , qui cum pri- 
.mum ifliufmodi repcntinis morbis fuerint percufli, feliciter fe fc 
expedivere , & quinque alias , non fme cadaverum feQione fuo 
loco pofita , aliorum, qui primo impetu morbi repente tempe- 
flate illa pericrunt. Et hoc pa8:o de fubitaneis mortibus, & re- 

pen- 



P R >E F A T I O. xiij 

pcntinls morbis tra£^atum abfolvit, laboris, ac au^toritatis tanti', 
ut Galli ex Latino in proprium fermonem convertere operx pre- 
tium judicarint. 

Prxterea de fubfequenti tra8:atu ut verba faciam , vix eniin coe- 
perat de noxiis Paludum effluviis Lancifius fcribere, cum de Na- 
tivis, deque adventitiis Romani cceli qualitatibus difputatio fuc- 
currit, quippe fecundum temporis viciffitudines Romanus ager a 
ftagnantibus aquis nunc vindicatus , nunc obrutus varias iridem 
falubritatis, & infalubritatis vices expertus eft. Qiiocirca ab Epi- 
ftola dedicatoria data Rom^E quinto Kal. Oftobris anno 1710. ad 
Clementem XL illo tempore extra Urbem degente traftatum 
adoritur. Univerfam in duas tantum partes dividit dilTertationem, 
ac in prima Romani coeli clementia, & falubritate a Veterum te- 
flimonio , ac laudibus repetita , quatuor veluti cauffas falubritatis 
Romani aeris affignat: Civium, videlicet, optimum colorem , acre 
eorumdem ingenium , morbos vernaculos apud caute viventes ferc 
rullos , tandemque multitudinem fenum in ipfamet urbe bene , 
beateque viventium. Situm urbis item laudat, quippe qui, 3c Natio- 
num diverfitati, & variis temperamentis, & sgrotis ipfis nullo alio 
medicamine rcflituendis maxime congruit, & quia fuperior agri Ro- 
mani pars in Italias meditullio collocata efi . Ventorum quoque nu- 
meratis naturis, atque cauflfis, Auftrum nifi ha^rentes aquas inveniat 
infalubrem aerem non redderc, Vcntos aquilonares prorfus effe fa- 
lubres,Occiduos quoque non noxios aiTeriti verum ab ortu brumali 
allos proficifcentes prxcipue Vulturnum, Auflrum , Euronotum , & 
Africum ob pravas, infalubrefque delatas particulas animali econo- 
mix infenfos effe teflatur. Hxc enim cum tertio in capite tradat, in 
fubfequenti clarius omnia perluflrat, ac perpendet, donec in quinto 
aeris inconflantiam a facili contrariorum ventorum aditu advertit 
proficifci , attamen hanc minime infenfam effe, fed potius formandis 
Romanorum corporibus, animifque fummopere utilem . Porro ab- 
foluta de ventis oratione eruditionem eximiam praefcferente , conver- 
tit, ad aquas in genere fermonem , quarum nulks in Urbe noxias 
fed plerafque omnino falubres demonflrandum proponit . Inter fi- 
gna, quibus dulcium aquarum falubritas, aut infalubritas dignofci- 
tur, non vulgaria, non majorem levitatem , non citam calefaQio- 
nem, aut trigefa8:ionem , non pelluciditatem , fed diuturnum po- 
puli ufum fme valetudinis detrimento , & fpargyricam analyfjm 
dinumerat. Nam lacus Sabbatini lympha levior cum iit aquis cun- 
clorum Romx fontium,quemadmodum omnes unanimiter opinantur, 
minus falubris reliquis cenfetur , 3c Aqua Nuceriana in qua arfeni- 
cum infufum fuiffet , quamquam pelluciditatem non amitteret , effe 
fummopere noxiam nemo inficiabitur. Recenfentur exinde fpecies 

Lancifii Ope;: To-m. I. b aqua« 



xiv P R /E F A T I O. 

aquamm dulcium, qu^ fponte intra urbem fcaturlunt, qujeque in 

duas dividuntur clafles j ali^ enim {lint fontanas , alias puteales , 

utrxque auteni natura {ua tanquam optima: nihil habent , unde 

Ron^ani cceli falubritas non confirmetur. Species vero aqua: fon- 

tanx quatuor effe ait : idefl: aquam Grilli diBam , cujus tantus 

apud ^Egros eft ufus, ut multi illam in Nucerian;^ locum paffim, 

utiliterque fubflituant, aquam B. Felicis, qux utique bonitate vix 

cedit priori nunc memoratae, aquam ad ripam Tiberis , &aquam 

S. Damafi ad Vaticanum. At & puteaies in urbe degentes funt 

quam maxime falubres , ficuti illa: aquedu8:uum a. ( a ) Galeno 

commendata:. His enim perluftratis ad pluviaies aquas nofler Au- 

£lor tranfitum facit, quas ca:teris anteponere cenfuit Hippocrates 

( ^ ) atque ad analyfira tradendam aqux fontis iiuentis ad ripam 

Tiberis, aquas fontis vulgo nuncupati Marchionis Grilli , aqujE 

Beati Felicis , aqux fontis Vaticani , fontis trivii , ad thermas 

Diocletiani, fontis in Janiculo , & aqus Tiberinx , quarum fer- 

me omnium pondus fpecificum, &c relativum perpendet . Deinde 

foluni Romanura fimpiicibus theriacaiibus, & balfamicis refertum^ 

omniuraque rerum ferax, cceli f^lubritatem confirmare oflendit , 

& adverfariorum confutatis circa hanc rem objectionibus , clemen- 

tiam aeris ejufdemUrbis fufms, aflorido civium colore, a perfpicaci 

eorumdem ingenio, a vernaculorum morborum exemptione, & a 

longevitatededucit, ficquead fecundam ipfe differtationis partempro- 

perat, in qua cum popularium asgritudinura abunde conflantium a 

Livio, Galeno, AlexandroPetronio, Cognato , Dono, aliifque prar- 

clarifTiraisRomanarum rerum, 5c conflitutionum Scriptoribus cauffas 

inquirendas fibi proponat , has in primis duas in medium affert , no- 

xia, nempe, flagnantium aquarum effluvia, &:AquiIonis fubitam,ac 

vehementem intemperiem. Quodque primum ad flagnantes aquas 

pertinet antiquitus fuiffcRoms hanc corruptionem, ait, tum obna- 

turalem tot convallium collibus interjeftarum fitum, tum propter 

teftimoniura Au8:orura in Romanis antiquitatibus gravi/fimorum , in 

prim fque celeberrimi Frontini, a quibus etiam nonnulla &ad eru- 

ditionem fpeQantia, & ad rem illuflrandam, atque locupletandam 

eleganter excerpfit j Item quo Romanorura Pontificum fcculo ex 

paluflribus aquis adventitia labes accefferit adnotat, & quibus tem- 

poribus , Pontificura cura exficcato folo, Roma ad prifiinam fa- 

lutem revocata fit, quar a Pio V. ufquc ad noflram a^tatem cu- 

£lamoftendit, & eorura evertit argum.enta, qui in folam incola- 

rum infrequentiam adventitiam Romani aeris infalubritatem reji- 

ciunt, & venas vitrioli, fulphuris, aliorumque fofliiium, qus Ro-. 

mano in agro patcnt, nifi fiagnantibus corrumpantur aquis eiuf-^ 

dgra 
[ » ) In 6. dr morb. vulgaah. comm. 4. ( b ) 4. in 6, epidem. 



P R yC F A T I O. XV 

dem aeri non obeflc ftatuit . Prxterca tlmorem pcrnoc-tandi ni 
fuburbiis Romanis alicubi prudentem, alicubi vero inutilem efTe 
oftendit, fiEpius tamen vit^e periculum civibus non ab aeris labe, 
fed peccatis in fex rcbus non naturalibus, qui occafione ruAican- 
di committuntur , imminerc. Ad fecundum autem quod attinet , 
ventos Auftrales quos Romanus agcr facile recipit , receptofque 
diu rctinet, iccirco acri noxam inferre , quod paludes cxnofam- 
que terram inveniunt, demonflrat 3 'at(jue caliginem, qua obfitus 
cernitur Romanus acr falubritati nihil detrahere affirmat . Tan- 
dcm hunc de adventitiis Romani coeli qualitatibus tractatum clau- 
dit, confilio S. P. Clcmentis XI. fubje£lo , ut ima Urbis loca 
( cum die 22. menfis Decembris anni 1702. Tiberis inundaffet ) 
ab illato cceno, pro confervanda aeris falubritate celeriter abfter- 
gi, ac vindicari juberet . Atque flatim Epidemia: rheumaticx hi- 
floriam fubne£lit, ac defcriptionem eorum , quze a S. Pontificis 
providentia, & vigilantia ad morbi cauffas inveftigandas , emen- 
dandas, & avertendas gefla funt. Siquidem hxcce Epidemia hye- 
me anni praefertim ijop. cum acutis febribus Romx pervagata efl. 
Autumnum illo tempore: idefl: anno ijoS.produQam veluti xfla- 
tem experti funtRomani, cui, cum algidifTimus fucceflerit hyems, 
epidemiae efl femen infaufla^ fubortus, quod utique juxta Hippo- 
cratis Coi , Ballonii, Petronii , Cagnati , Sylvii , Sydhenamii , & 
Ramazzini obfervationes prxvidendum erat, quando in populari- 
bus difquirendis morbis ii graviflimi experientia, &: do8:rina Phi- 
lofbphi, atque Medici infuetam vicinarum tempeflatum conditio- 
nem, curfum , converfionemque exa£\e obfervarunt . Secundo au- 
tem in capite hiflorix hujus indolem, atque morbi naturam ve- 
fligat nofler Au£lor, tum prsfidia a B. Patrc ad publicam qux 
adhibita fuerint utilitatem, atque de Urbe a fordibus expurgan- 
da mandatum rcfcrt, nec non de relaxando quadragefimali cibo- 
rum ufu. Tunc temporis item habiti conventus hifloriam memo- 
rat ad naturam, cauffas, &remedia confluentis morbi invefligan- 
da, quibus fuam exinde clariflimorum, qui intervenerunt Medi- 
corum fententiam affabre fubdit. Atque adeo procedendo ad mu- 
tationem , remiffionemque popularis morbi , qui ineunte Junio de- 
finit, ac penitus fe extinxit, demum pervenit . Ultimo vero lo- 
co, ut probet magis per totam quoque Europam late Epidemiam 
pervagaffe, Epiffolam addit Jo. Fantoni fibi miffam, & fuuni ad 
cumdem circa hanc rem refponfum fubneQit , una cum fumma- 
rio Edi£torumj qua: in decurfu Rheumatica: Epidemii^ indicata 
fuerunt . 

Nunc vero ad celebrem, adeoque eximium denoxiis paludum ef- 
fiuviis tra8:atum venio , circa quem cum >uxta meum inflitutum pau- 

LancifuOper. Tom. I. b 2 cis 



XV) P R ^ F A T I O. 

cis prazflantiora adnotare debeain, totum opus duos in llbros partlri 
adverto. Primus autem liber duas continet partes i pofterior quin- 
que dumtaxat cpidemias, qucehuc, illucque variis funt temporibus 
vagatie, Paludis enim ante omnia etymologiam Lancifius , ac de- 
fcriptionemtraditjtum aeris naturajqualitatibufque difquifitisjextri- 
plici materia compofitum definit, ex materia, puta, liquidiflTima , 
quam astherem dicunt , ex corpufculis figura: globularis, & ex par- 
ticulis terreftribus, aquarum variis permixtionibus, tcmperatio, & 
qualitas multiplex ejurdem proficifcitur. Salubrem conftituit aerem 
in moderata ficcitate, & frequenti ferenitate, nec non in jufia flu- 
xilitate, mobilitate^ ac difcurfione partium componentium, fimul- 
que in particularum confluentia fubtilium , volatilium , balfamica- 
rum, fubacidarumque, quas Mayovius falnitro-aereum , &/univerfa- 
le fulphurasum Fridericus HofFmannus appellavit . Infalubrem vero 
atmofpheram a contrariis ex:citari addit , Verum ipfe ex teilure 
ficca locorum falubritatem, ex palufiri , ac male olente infalubri- 
tatem oriri exemplis demonflratus, obje£lionibus occurrit illorum , 
qui a rebus putrcfcentibus emiffa cum fcetore effluvia , non folum 
non infalubria effe, fed contra infalubritati aeris mederi opinantur, 
quo fa8:o paludes magis, minufque noxias accurata enarratione com- 
prehendit, & quibus ex cauffis flagnantes aquae aperto cc^lo per a;- 
flatem potiflimum corrumpantur oflendit, nec ullo modo omittit, 
quanam ratione motus , & fluxus etiam aperto ccelo corruptioncm 
aquarum impediat . His expofitis de corruptione ab aquis averten- 
da, deque tabe ipfis inducenda, cauffam flatuit, cur lini maceratio 
in aquis interdum innoxia, plerumque peftilens fit j deinde quid 
hasrcntes aquas calidis tempeftatibus ad l^dendos accolas emittant , 
tum fecundum Antiquorum fententiam , tum juxta Recentiorum 
opinionem , fuas hac in re obfervationes addendo, defignat, atque 
de verminofo feminio in aquis corruptis degente, de culicum , & 
eorumdem vermium natura, & ortu, ac quomodo animata palu- 
dum effluvia humanis noceant corporibus enixe quierit . Hujufce 
autem traftatus libri primi parti primie finemfacit, examinando 
opinionem Langii , Mangeti , Hartfoekeri , Begifc , Vallifnerii , 
aliorumque do£lifIimorum Virorum, cauffam peflis asque, ac pe- 
flilentium morborum in vermibus cum fanguine quaquaverfum 
per vifcera debacantibus confiflcre putantium , atque qua^rendo 
cur juxta paludes noQu praefertim dormientes magis , quam 
vigilantes l^dantur . Prasterea in fecundic partis pra:tatione mo- 
dum tradere promittit quo fe fe quifque tueri poflit a noxiis 
paludum exhalationibus, ac equidem in primo ufque limine , ait, 
paludes, ubi dantur, tum ad terra? fertilitatcm, aerifque falubri- 
tatem inducendamj tum potiffimum ad acuenda , fovendaque in- 



eenia 



P R ^ F A T T O. xvij 

genla effe exficcandas, vel per terra: aggeftionera in paludem iii- 
je£lx, vel per canalis, aut foffula: fbrmationem , per quam hu- 
mor pofflt perenniter fluere, vel tandem pcr antlias, ac hydrau- 
licas machinas, &:hujurce gcneris inflrumenta mechanica. Memo- 
rat ulterius religiofum nemoribus cultum a veteribus Idololatris 
prxftitum , & quafdam Nympharum , qua?. Hamadriada^ dicuntur, 
Eryfichronis , & Dryopum irritas nugas, donec fcnfim ad confi- 
lium exponendum pervenit de fylva Ciflerna!, & Serminetx non- 
nifi per partes excindenda, juffu Clementis XI. exhibitum in ah- 
quot Eminentiflimorum Patrum ccetu IV. Idus Septembris anno 
1714. in ardibus Eminentiflimi, ac Reverendiffimi Jo.BaptiAx Spi- 
nulas S. R. E. Cardinalis Camerarii, cui confilio alterum fubne- 
£lit, ubi nitiones, qux ab Excellentiffimi Ducis Cajetani defenfo- 
ribus advcrfus fuperiorem differtationem allata: funt confutat , ac 
diluit in facro conventu apud Eminentiflimum Cardinalem Ca- 
merarium V. Kalend.Decembris anno 1714. Interim ad fecundum 
librum^ idefl ad quinque Epidemias cum pervenerit , a febribus 
perniciofis, & caflrenfibus , quas Romae in Civitate, Leonina nun- 
cupata, finitimifque verfus Neroniana prata regionibus , ex cos- 
nofis foffarum prxfertim , &: cloacarum aquis ab a^flatis initio , 
ufque ad Autumnum anni i5p5.vagat:E funt, initium fumit. Tum 
fecundam epidemiam Caflrenfium fcbrium, qux per aliquot an- 
nos ufque ad 1705. urbem veterem labefa£l:arunt propter vicini- 
tatem ftagnorum, in quibus linum , & cannabis macerabantur , 
defcribit . Tertio fequentem epidemiam caflrenfium febrium Bal- 
ncoregii graffantium propter nuper induQas lacunas aquarum dul- 
cium, ac mineralium a'flate anni 1707. enarrat . Item quartam 
Epidemiam, ex lento, ac foepe interrupto curfu perUrbcm illam 
fluvioli, nec non ex viarum immunditiis arflate defa^vientem anni 
prjEfertim 1708., & fubfequentium exponit. Pofiremo tandem lo- 
co Epidemiam exarat Caftrenfium febrium, quie Ferentini, Ana- 
gni^, finitimifque locis anno 170^. grafTatiE lunt. 

Verum ut incoeptum opus in reljquos traQatus horum Volu- 
minum profequar, quod tamen brcviori modo, quopotero, efli- 
ciam , necefTarium video, mentem habitam in confcribenda pra?- 
cipue de bovilla pefle Hifloria a Lancifio aperiendam effe, quod 
ut aggrediar, duas in partes AuQorem hunc tra8:atum dividere 
adverto : in quarum prima cum anno 1711. ab orbe rcdempto 
per totam late Italiam contagionis rabies fa!viret in pecudes , & 
media xtate anni 171 j. invafionis principium in agris propeRo- 
mam confitis appareret, hoc infortunium quomodo invaferit de- 
fcribit, deinde in fecunda parte morbi hujus hifloria ac rerum gc- 
flarum feric maxima, quantum in illo fitum fuit, diligentia atque 

accu* 



xviij P R ^ F A T I"^OJ 

accuratione pertexra, ad S. Pontificis, &: Ssicrx Confultaf, ac ad 
Miniftrorum ianftiones , atque edi8:a tranfit^ tertia demum in par- 
te totius negotii fummam expendit, atque hujus Epidemia! natu- 
rarn , caufas , eifeQus , curandi methodum , & alia confilia , pras- 
fidiaque omnia copiose exponit. Qpa ex idea liquido conftat ter- 
tiam partem longc pra^flare c;£teris, illuc enim ad naturx occul- 
tas operationes proferendas, & do^lifTimorum Scriptorum varias 
opcrationes exponendas laboratur. Initium equidem flmilium ca- 
lamitatum a D. O. M. repetit : juxta Exodi verf tertium„(fl)qui 
„ hominum impietatem, ac fcelera crebro hujufcemodi poenis coer- 
cet„, quarum pcenarum a Livio in lib. 5. exempla, a Plutarco in 
vita Romuli, ab Homero in Illiad. i., aColIumela, (^)nec non a 
Cardinale Baronio afferuntur(c),cujus poftrem imemoratis ad rem 
facientibus verbis Lancifius, Carmen Severi fan8:i: ideft Endeleichi 
Rhetoris de boum mortibus addit . Item ad caufTas morbi tran- 
liens , illorum opinionem irridet , qui ab infefto quodam in na- 
rium cavitate prope Cranium latitante hunc enafci dicunt ita , ut 
diffeQis cadavcribus perdifficiliter inveftigari poffit , atque om- 
nia fophifmata erroneam hanc firmantia nugam , una quidem , 
fed valida obfervatione diluit . Conjecluram celebratiflimani 
vermium exiguiflimorum, quibus totus befliarum ianguis , &:Iym- 
pha fcatere dicunt , teraere non damnat, quippe quam & verif- 
fimilimam judicat, & per tot temporis intervalla, tam inter ve- 
teres a M. Varrone, & CoUumela, quam inter recenriores a Kir- 
cherio, Fabro, Langio, Carolo Franciico Cogroflio , & Antonio 
Vallifncrio impugnatam viditj fed Leftorem fatis admonitum ar- 
bitratur, cum illi afferit , fententiam de verminofa putredine in 
bovilla pefte iis efle adnumerandam, qua^ probabilcs utique, non 
vero extra omnem dubitationis aleam pofit.T funt. Aperta demum 
fua de hac re fententia, qux originem tantae aerumnas in quodam 
flatuit fermento ex tenuiflimis aere volitantibus corpufculis , Sc ob 
figuram flimulantibus, corrodentibus, atque irritantibus compofi- 
to, cujus illud efl munus, ut totam de novo infefti fanguineam 
maffam lethaliter inficiat, ad epiflolarem differtationem Antonio 
MarijE Borromeo hanc fuam corroborantem opinionem miffam , 
mentem convertit . Rurfum nullum fuiffe in ilia occafione reme- 
dium opportunum inventum teflatur, ut vere proprium, ac inter 
castera fpecificum flatui, appellarique potuiffet, & fi quod efficax 
unquam extitiffet, interruptum boum comertium , una cum pro- 
bc inflituta dixta. hoc fuiffe, advertit. 

Exinde ad equorum epidemiam tranfit, qux Roma: toto verc 
anni 1712. graffata efi:, achifloria, natura, & remediis morbi tra- 

( a ) eMp. 9. ( h ) dc re rujlical, lii. 6, ( C ) m fuis ann.^libus. 



P R ^ F A T I O. xix 

ditis , duas feOiiones morbofas equorum a luc maligna inferern- 
ptorum exponit, atque tandem exitialem morbum , exeunte Junio 
ciufdem anni, fummo Dei O. M. beneficio nulla penitus urbano, 
aut finitimo aeri communicata labe extinQum e(Tc narrat , quod 
certo certius non levi ex parte tribuendum videtur eximiae dili- 
oentix, qua Illuilrifirimus Pr.Trul Crifpoltus cquorum cadavera 
Quam citiflpjme , & quam altiflime fepelienda curavit. 

Differtationem poflea de re£la medlcorum fludiorum ratione 
inftituenda Lancifius profert, ubi flatuit Medicinam cito difci non 
poffe. Similiter expendit , qua: fcientia: medico , qua: lingux , qux' 
iiudia, & quanta eloquentia fit ipfi neceflaria, afleritque pietatem 
exigi fummam, prudentiam, fcientiam morum , Logicam , Geo- 
metriam, & Mechanicas artes , eafque omnes, qux ad probe in- 
flru£l:um rcddcndum Medicum, ac fua in arte peritum requiruntur. 

Alteram differtationem proponit, qux olim fub prolufionis no- 
mine fuit in AlmoRomanxSapientix Lyceo babita , cum primum 
fibi demandatam ab Innocentio XI. P. M. AnatomisCathcdram 
fufciperet VIII. Idus Novembris anno 1684. cujufque titulus efl 
anatomica humani corporis fynopfis 3 in qua fane tota Anato- 
mia contra8:a legitur, & natura varia, tam difcurrentium per va- 
fa humorum , quam folidorum artificiofiflimas coflruentium ma- 
chinas aperitur . 

Tertia difTertatio de humorum fecretionibus in genere traftat , 
ac prscipue de bilis in hepate feparatione , qux in formam epiftols 
confcripta ad eruditiilimum Virum D. Jo. Baptiflam Blancum diri- 
gitur. In hac modum feparationis , exemplo currentium fiuminum, 
veluti ob oculos ponit, quipaleis, arenis, foliifque curfu abreptis , 
donec impetum fcrvanr, has]omnes fimul cum aqua mifcent, &:con- 
funduntj verum quando conceptam remittere incipiunt rapiditatem, 
fecundum varios remiflionis gradus , atque alveorum reftitudines , 
obliquitates, aut amplitudines, majorcs , minorefve , primuQi qui- 
dern graviora , majoraque corpora relinqunt , deinde fingillatim 
minora pro ratione molis, ac figuras fenfmi aggregant , unde ubi 
major efl: fariguinis velocitas, minorem effc fiuidorum fecretionem 
concludit . Huic quoque obfcrvationem D. Pacchioni addit, jecur 
cujufdam vetula:: oflendentis, quod tertia fola parte , quac cyftim 
completlebatur, colore , & confiflentia hepatis fubflantiam refcrc- 
bat , duabus vero gibbis , nimirum, partibus adeo candicabat , ut 
lucidx potius , ac cryftallin^ apparercnt. Ultimo D. Blanchi opi- 
nione de bilis feparatione , & de tubulorum tam bilem , quam 
fanguinem defFerentium pofitione relata, hanc ipfam validis argu- 
mentis, folidifque objcftionibus expendit, refellitque . 

Quarta in differtatione quxrit , an acidum ex fanguine extrahi 

queat 



xi P R ^ F A T I O. 

c^ueat , ac an inter cjufdem languinis principia ulla ftatui poflit 
univerfalis proportio, quam difTertationem in epiflolic formam ad 
Cl. D. Ravmundum VieulTenium ex Aula magna Romani Ar- 
lycei Kal. Febr. anno i^pp. ipfe mifit. 

Quinta in differtationc de triplici inteflinorum polypo difpu- 
tat, quas ex fuis epiftolis, ex illis Antonii Pacchioni, Jo. Domi- 
nici Bianciardi, & Jo. Baptifla: Morgagni de hae re tra£lantibus, 
conflat . Talem polypum nonnulli longiorem effe vermem cre- 
diderunt, qua opinione confutata, ac reje8:a, flatuitur corpus il- 
lud, vermicularem equidem figuram prefeferens , nonnifi cx fi- 
brillis polypofa! fubflanti^ coagmentari. 

Sexta differtatio Chiromantix, & Metopofcopis non irritas , 
non vanas, non ridiculas nugas, fed folidas, prasclarafque fenten- 
tias comprehendit. 

Septima eft cpiflola ad D. Jo. Fantonum de fede cogitantis 
animac, in qua mirabilis tota cerebri, & cerebclli machina clare 
mcdius fidius demonflratur, ac ubi anima prjEcipuum locum te- 
neat pcrvcfligatur. 

OflaviE differtationi fungorum textura locum facit, in epiflolx 
formam miffx ad D. Ludovicum Fcrdinandum Marfilium. Species 
hic, generatio, natura, fucci , & quicquid mirabilius, &contcm- 
platione dignius in hujus generis corporibus extat, invenitur. 

Nona differtatio tum de novis aggeftionibus circa ofliaTiberisj 
tum de ibidem fucrefcentibus arenarum tumulis, tum dcnique de 
hcrbis, &: fruticibus in nupcr aggeflo litore fuborientibus diffcrit, 
in cujus calcc epiflola ad ReverendiffimumPraefuIemChriflotorum 
Batellum SS. D. Clementis XI. a fccrctis legitur. 

Decima porro in differtatione quomodo morborum hifloric-e 
fmt defcribcnd^E ad tyrones dumtaxat re£^e inflituendos ipfc per 
duplicem cpiflolam ad Revercndiffimum , do8:ifIimumque Pr^EfuIem 
D. Philippum del Tovre Adrianenfem Epifcopum tradit . 

Vcrum ad tandiu exoptatum opus de motu cordis examine 
cgo pcrveni, quod prodiit , cum fublato e vivis Innocentio XII. 
AmplifTimi Cardinales Ponficia habituri comitia Jacobum Sini- 
baldum, ipfumque etiam Lancifmm fui Senatus Medicos delegc«r 
runt, qua data occafionc , cum, tum primum ille inertiam fibi 
adeo invifam experiretur, ut ab hac fe moleflia , & cura expe- 
diret, hunc traftatum de motu cordis , 8c ancurifmatibus ador- 
tus cfl . Quem antequam conficerc, exornareque potuerit , & a 
Clementis XI. valctudine reflituenda , &: a Cathedra Medicinac 
Pra8:icas ordinaria in urbis Archilycco fibi collata fuflinenda , & 
ab itinere Urbino fufcipiendo, nec non a tra8:atu de noxiis pa- 
ludum cffiuviis confcribcndo, aliifquc tum libris, tum alix natu- 



rae 



P R ^ F A T I O. xxj 

rx curis, & negotiis impeditus fuit. Tanclem Opus ad finem, ut 
capite de occafwne fcvibendi notat perduxit . Verum an perduxerit , nec 
ne, Romana editio apud Jo. Mariam Salvioni in lucem prolata pro- 
fe^io non demon/lrat , quod cuilibct legcnti cito patebit, quam- 
vis pro certo (it habendum eunidem Lancifium ut alTerit tra£b- 
tum admodum perfecifTe , fiquidem obfervare oportet , quod opus 
hoc cditum fuit pofthumum , cujufque editionem non multo ante 
mortem, dum adhuc ultima vita: momenta ageret , alumno , & 
ejus amico AfTalto follicite ipfe commifit, quod fane omni dubio 
procul non deliberaffet, fi imperfe^tum, mutilum, mornatumque 
illud cognovifTet. Quapropter qui MSS. excmplaris quaidam defe- 
cifTe folia, nonnullaque alia fuiffe in ordine perverfa coniiciet , a 
veritate fortafTe non adeo recedet , &: improbabilem conje£\uram 
non molietur , quodque a negligentia in allata editione paflim ob- 
fervata equidem corroboratur , &ab infinitis erroribus nec in ver- 
bis tantum j (cd etiam in fententiis irreptis plane f rmatur , pro- 
baturque. Prarterea , antcquam ideam Lancifiii in hoc confcriben- 
do traftatu habitam invef^igem , aliud adnotandum remanet, illud 
fcilicet, quod in Epiftola data Roma! VI.Kal. Junii anno 1718. ad 
,Ci. Morgagnium legitur. hlxc enim funt verba Lancifii : „ Qua- 
5, mobrem ut his etiam monitis tuis proficiam , uberrimam de 
5, motu cordis materiam quam primum in fynopfim contraham, 
5, contra8:amque ad te mittam, ut , fi quidcmDeo favente vita, 
„ & fanitas fuppetet, integrum, plerumque opus emittami fm ve- 
5, ro aliter divinis confiliis perfcriptum fuerit, rudem faltem illius 
„ imaginem tutela! tus fuprema voluntate commendem „ ex quibus 
hujus magni Viri mens patet, quam neque tum exequi potuit , 
ob ilatim in cadem epiflola rationem allatam : „ quominus vero 
„ camdem fynopfim de motu cordis flatim adtemittam, prohi- 
„ bent facri laborcs, quibus &c. „ neque, quo nefcio fato, dein- 
ceps . Detinuit enim penes fe Opus vehcmcnter prae ctteris dile- 
ftum, & optimis inftitutis identidem obfervationibus , ac efperi- 
mcntis locuplctavit . Atque illud jure merito inter delicias fuas 
numerandum efl arbitratus. Quoniam mathematico flylo exaratam 
prazftantiorem illic anatomia: partem, &:hac quoque utiliorem col- 
lexit, & prxcipua: machina: humani corporis il;ru£l:uram , terribi- 
liorifque morbi folidorum naturam ante oculos pofuit, ob quam me- 
thodum ficuti Mathem.atici , & Mechanici cumfcribunt definirio- 
nes, poflulata, &axiomata prxmittuntj ita di£\o in volumine mo- 
nita, definitiones, & poflulata ante omnia oculos primum fube- 
unt , deinde ad propofitiones iter aperitur, in quibus multa: do- 
ftrina! natura; lcges inquirendo, &: obfcrvationes caute deducendo 
dcfiniuntur. Atquc ut res minus neceffarias pr^etercam, cum neque 

lanctjti Oper, Ttm. j[, c l«ci 



xxi) P R /E F A T I O. 

loci natura, neque neceflitas circumftantiarum omnia particularia 

percurrenda exigat, ex illuftrioribus obfervationibus nonnulla non 
pigebit numerare , quarum prsftantior pericardii expanfiones in fan- 
guiteris, & pneumonicis pulmonis vafibus efTe video, indeque Lan- 
fium, GlifTonio, Malpighioque affimilafTe , quorum priori hepatis 
capfula antequam cxteris conftaret Anatomicis innotuit , altero 
capfula lienis. Sic equidem Lancifius omnium primus capfulam 
vaforum pulmonis detexit, qus lingillatim tribus colle^iis vafibus, 
arteria, nimirum, pulnionali , vena ejufdem nominis , & tracheae 
furculo per totam pulmonis fubflantiam perreptat, abiitque. Tum 
liquoris pericardii tam abditam, tamque in recefTu pofitam origi- 
nem, meliori omnium ratione invefligando, perpetuas inter Ana- 
tomicos quasftiones diremit, & Guiielmi Charletoni , Stenonifque 
folidis experimentis illuflrata opinione, tam Bartolini, Thebefii, 
& Heifteri, quamLovveri, Blancardi, Verheyenii, aliorumque ab 
Andrea Laurentio, (a)& a Riolano (/^) memoratorum argumenta 
erroneas firmantia conje8:uras affabre diluit . Pofl hazc Malpighii 
experientiis de ovo incubato , una etiam cum ipfo Malpi- 
ghio ad cordis prima rudimenta percipienda, &: gangliorum flru- 
fturam, naturamque detegendam inflitutis, motum cordis in vi^- 
vis animalium feftionibus profequutus efl. Quem motum, in pri- 
mis ventriculorum, & auricularum , non alternum , ut huc ufque 
creditum, fed ex parte fyncronum effe definivit. 

Praeterea dc Aneurifmatibus verba fa8:urus, eadem methodoOpus 
contexuit qua praedi£lum de corde, nec inter vulgares, cominu- 
nefque caufTas inquifivit, in vulnera, nempe, &inplagas, fed ori- 
ginem mali tam peflimx indolis maxime ab internis caufTis, ple- 
nitudine videlicet, compreffione , convulfione, & errofione repeti- 
vit, Ad vias etiam fanguinis rcdux antequam in intimam aneurif- 
matum naturam penetraret, unica propofitione clamofam adhuc Ana- 
tomicorum quaeftionem de arteriarum involucris, prout fua ferebat 
opinio, eleganter perflrinxit , idque ad numerum quatuor mem- 
branarum ha^c ipfa fmiendo involucra peregit. Dein ad aneurif- 
ma defcribendum tranfiit, & ejufdem perquifitis cauffis , ubi <Je 
vulneribus, per qux tam lethales divifiones continui fubfequuntur, 
verba fecit , ad ecchymofim definiendam , curandamque faciliori 
modo, tutiorique defcendit. H^c autem perluftratus , Prifcorum 
fententias non reliquit, fed ut gravium , & prudentium Virorum 
eft , tanti eorum opinationes pependit, quantaexiflimatione, tam 
experimenta, & obfervationes j quam exameii natura^ legum ( in 
quibus omnibus aquirendis bonus Medicus debet efTc vehementer 
roilicitus)profequutusefl. Hippocratem, ctenim Gaienum, Aetium 



Fa- 



X *^ ) Hifloy. Anatcm. lib. 9. quetji. 5. ' b ) Antropogtaph. lib. 5. cap. 7. 



P R yE F A T I O. xxiij 

Fabritium Hildanum, Jo. Baptiflam Silvaticum , M. A. Severi- 
num, Platerum , aliofque qui clapfis multis abhinc feculis incla- 
ruerunt, (^uorumcjue veftigiis non in Theoria , fed in re dumta- 
xat pra8:ica prudentiores quoque noftri asvi Medici infHtere , mul- 
tis in locis memoravit, laudavit, atque ad argumenta diluenda , vel 
confirmanda non inconfulse, ac temere attuht . Ulterius vero qui 
hunc leget de Aneurifmatibus traftatum , huc quoque pertinere fa- 
cile intelhget non folum aneurifmatum legitimorum examen , ve- 
rum etiam illegitimorum , & ut ille ait , fpuriorum, proindeque in 
Jegitimis ea contineri, qux a fublato brevi tempore , aut faltem im- 
minuto firmo, validoque fibrarum nexu , vel per debilitatem arte- 
riarum, aut cordis texturs, vel a vulneribus, vel a contufionibus , 
nec non a tabefcentia, atque villorum per acrem, acidumque icho- 
rem erofione pendent . In fpuriis autem ea , qua; ab initio 
a debilitata refiftentia villorum , ac fibrarum cor , & arterias 
texentium non veniunt , fed qu^ potius ab adaufta vi impetus 
naturalis fanguinis. Hasc denique lingula, non folum ornato ver- 
borum circuitu, magnaque eruditionis parte, verum etiam cxem- 
plis probatiffimis, ac obfervationibus diligentiflimis illuftrare in- 
flituit, atque in hac re olim tali fe contulit follicitudine , &: di- 
ligentia, ut, quemadmodum mihi inRe Anatomica graviffimusScri- 
ptor Jo. Baptiflia Morgagnius coram teftatus efl, commiferit fuis 
do£lrina, ac virtute clarioribus neceffariis , in quorum numero ipfe 
quoque recenfebatur, quod fibi per litteram obfervationes habitas 
circa Aneurifmatum curationem, & indolem diligenter traderent. 

Veruni , ut tam long^, tamque protra£la: ennarationi finem fa- 
ciam, noftri vitam Au8:oris paucis antea exponam, qua tradita in- 
dicem locupletiffimum ejus Operum ad majorem rei illuflrationem 
proinde fubneO:am, quo demum totamprsfationemprorfuscomplebo. 

Natus efl itaque Romae Jo. Maria Lancifius honeflis Parentibus 
anno i6<^^. 7. Kal. Novembris fub Auroram . Humanis literis ab 
ineunte ^tate cnixe vacavit, ad quas capefcendas natura ingenii 
docilitatem, dicendi fuavitatem , cum eximia memoria conjunxit. 
In collegio item Romano fumma fludentium, & magiftrorum ad- 
miratione Philofophi^ falebras fuperavit, Theologias limina liba- 
vit , atque Naturalis hiftoria! ^quor incredibili facilitate , dc prom- 
ptitudine peragravit. Tum amore Naturalium captus rerum , &: 
voluptate ac blandimento experimentorum illicitus, Mcdicin^e to- 
tus fe dedit, & applicuit. Pra:ceptore autem Hyacintho Altoma- 
ro, qui tunc temporis inter celebriores medicam Facultatem in 
Archigymnafio Romanx Sapientia: docebat , magis magifque do- 
8:ior evafit. Geometriam quoque Vitali Jordano , Mathematico 
cximio, magiflro cxcoluit, cum in perfpe8:is fane haberct , hac 

Lancifti Oper. Tom. I. c Z noftra 



xxiv PR^FATIO. 

noflra xtSLtc folidam Medicinam, fanamque Philofophiam flne Ma- 
thematicarum difciplinarum fundamento obtinere haud poffe . Bota- 
nicamporro, & Chimicam non omifit, Anatomen vero non folum 
non omifit, quin immo iic efl amplexus, ut rairum in modum pro- 
fe£lurum in ilia amicis fuis prsfagiendi initio occalionem dederit , 
Publice hic doQoralem ipfe lauream in Philofophia, ac Medicina fl- 
bi in Romana Sapientia comparavit anno ii^jz, univerfali omnium 
plaufu, ac probatione. Verum in jedibus forte tunq Floridi Salvato- 
ris Clementis X. Archiatri, de medicis ausflionibus habebatur cx- 
tus, fimulque apud Gulielmum Ripam Chirurgum conventus Ana- 
tomes fludioforum laudabiliter fiebat. Erat utrobique Lancifius, 8c 
jngenii fui prsclariflimi clara fpecimina f;Epe fxpius edebat , aliof- 
que fuo exemplo ad fuavcm ^mulationem incitabat , eodemaue 
etiam tempore differtationes quafdam de re herbaria in horto Ro- 
manas Sapientix recitavit , 

Anno vero j6j6. menfe Januario inter c^teros candidatos ele- 
£lus fuit , ut Clinicam exerceret in Nofocomio S. Spiritus in Sa- 
xia fub Johanne Tiracorda olim Innocentii X. Archiatro , tunc 
profefto Nofodochii ejufdemMedicoPrimario, Ibi non pauca con- 
fecit hiftoris morborum volumina, ut Petrus AfTaltus ejus alum- 
nus , atcjue amicus in epiflola ( a ) ad Cl. D, Morgagnium me- 
morat. Addit Aflfaltus in eadera laudata Epiflola Lancifium ex 
Nofodochio egreffum annoidjS. , receptumque inter alumnos Col- 
legii Pic2"ni S. Salvatoris in Lauro quinque annorum fpatio ex 
affidua meditatione medicorum Scriptorum multa fagaciter excerp- 
fiffe , ac in indicem digefla in codices fupra viginti retuliffe. So- 
cius anno i^pi. appellatus fuit ab Arcadum Academia 2. Julii no- 
mine d' Erfdio Macariano s apud exteros quoque conflitutus 
fuit focius Cefares naturas Curioforum Academi^ , Regias Londi- 
nenfis, Phyfiocnticorum Senenfis, Inflituti Scientiarura Bononien- 
fis, Incurioforum Roffanenfis, & aliorum illuflrium Literatorum 
C2Etuum , Interea autem anno 1684. ad docendam publice Anato- 
miam in Sapientix Romanx Archilyceo eve£lus eft , in quo mu- 
nere pra^clare fe geflit per tredecim annos nobiliffimam fcientiam, 
tum dicendi fuavitate, tum verborum, ac fententiarum copia di- 
lucide, eruditeque tra8:ando, Itaque tanta erat fama nominis in- 
fignis hujufce Viri, tantufque ejus doftrins plaufus , ut prxflan- 
tiflimi , & fele£liflimi auditores undequaque confluerent , qua oc- 
cafione ipfi quoque celeberrimi Viri Marcellus Malpighius , (Sc 
Luca Tozzius (tk contulerunt, Tandem anno i(588. in defun£li 
Archiatri , atque intimi cubicularii locum a S. Pontifice Innocen- 
tio XI. fuffeftus efl, qui pofl hujus Pontificisobitum Canonici di- 

gnin 
( a ) Ved' Giornale de Letter. d Italia Tom. XXXIII. paft. IL 



P R >^ F A T I O. XXV 

gnitatem ab ipfo fibi collatam fponte dimifit, ut commodius pofTet 
in publicam utilitatem incumbere . Eodem (juoque anno in Archia- 
trorum Romanorum collegio locum habuit , & ab Eminentiflimo 
Paulutio Alterio S. R. E. Cardinali Camerario proprius Vicarius 
in Medicinaj do8:oribus creandis ele^lus fuit^ quam quidem auclo- 
ritatem Eminentiflimus Spinula , qui Alterio fucceflit confirmavit 3 
ac denique a Clemente XI. edito diplomate perpetuus dcclaratus 
efl. Anno poftmodum i6pp. cum ufque ad obitum afliduiflTimc ad- 
fuifTet Innocentii XII., omnium Cardinalium fuffragiis in Sacro, Au- 
gufloque Conclavi Medicus ordinarius vocatus, paulo pofl Archia- 
ter, & intimus Cubicularius a Clemente XI. P. M. declaratus fuit. 
Reliquum (ux vitjc tempus partim in literarum ftudiis , partim in 
experimentis, atque obfervationibus, partim in SS.Patris valetudi- 
ne tuenda, & publica incolumitate confervanda traduxit . Etenim 
Santiffimi Pontificis valetudinem fua do£lrina, & prudentia vigin- 
ti annorum fpatio fuflentavit, fumma vigilantia noxiis aeris Roma- 
ni effluviis confuluit, Viros fovit eruditos, fludiofamque juventu- 
tem erexit. Csterum Romje familiariflime fe habuit cum Malpi- 
ghio, Tozzio, Vitali Jordano, Majello, Abbatibus de Miro , 3c 
Galiano. Inter abfentes ufus efl complurimis Bellino in primis, Gu- 
glielmino, Ramazzino, Fagonio , Grandi , Vallifnerio , Cyrillo , 
Fantono , SchrocKio, Boerhaavio , Mangeto , Garellio, dc Mornes 
KocKburnio, Heiflero, Lentilio, Cypriano , Lochero , Georgio , 
Suflieo, Corazzio, GeKcHo, Bazzano, tandemque Ludovico XIV. 
Galliarum Rege, qui , cum intellexifTet libros ab eo rariflimos de- 
fiderari, nonnullos diligenter conquifitos regia munificentia ad il- 
lum mitti juflit. 

Verum XVI. Kal. Februar. vefperc hora vigefima fecunda fri- 
gore correptus , ccepit Vir fummus febri acuta laborare , quiE at- 
tenuantibus, difcutientibus, & rarefacientibus remediis minime ob- 
temperans j immo magis, magifque in dies recrudefcens , do^lifli- 
morum Medicorum folertia ac fedulitate elufis, eumdem miferri- 
me de medio fuflulit, fexaginta fex annorum natum, ha:rede di- 
8:0 fui de motu cordis traftatus Affalto , ut candide in allata epi- 
flola ipfe teflatur. Pofl decefTum, infpe£lionibus Anatomicis fub- 
dito corporc ad morbi cauffam, & I^sfionis fitum , ac naturam in- 
vefligandam, vifcera interna, & nobiliora gravi tentata afie8:ione 
deprehenfa funt. Ut autem qu^edam ex illuflrioribus geflis nonnifi 
per tranfitum memorem hujus tanti Viri, advertendum efl Biblio- 
tecam Nofocomii S. Spiritus ab illo omnigenis libris, maximis 
quidem fumptibus ditatam , libris, inquam, pra^fertim Mathema- 
ticis, ScChimicisrefertam, annuo cenfu quoque locupletatam fuif- 
fe, tum ad emendos libros, tum ad fervorum flipendia folven- 



xxvj P R yE F A T I O. 

da. Atque antlia Boiliana, ceu GueriKiana, inflrumentis Gcometri- 
cis , Aftronomicis, Chirurgicis, aliifque ad Phyfica experimenta ne- 
cefTariis, inflru^^am voluit . Pneter hanc Bibliothecam publica? uti- 
litati donatam, & ad talem perfe8:ionis normam conflitutam , ta- 
bulas Anatomicas adeo celebres Bartholomxi Euflachii , quas eo 
ipfo die in publicam lucem protulit , quo fuam Bibliotecam ad 
concurfum, & frequentiam literatorum aperuit commento, & ex- 
plicationibus exornavit, ac MichaeHs Mercati mirabilem Metal- 
lothecam fummo fludio illuflravit . 

Porro hic non erit mihi grave, nonnulla circa Tabulas Eufla- 
chii, qui circa annum 1660. vixit adnotare , ut qua^dam de do- 
£tilIimo meo Prsceptore Jo. Dominico Santorino , ac de Analo- 
minis ejus Tabulis latentibus adhuc aperiam . Quippe Tabulae 
Euflachian^E diu muitumque abfcondits, ceu potius latuere deper- 
ditae cum tanto Anatomicarum rerum damno, hxc autem Santo- 
rinianas a celeberrimo PiQore Placetta exaratx, &: a Virgine qua- 
dam leviter tenuiffimo flylo incifa^ ipfe adhuc latent. Euflachia- 
nx in lucem tandem a noflro Lancifio prolat^ apud nos , ac in 
noflris extant Bibliothecisy Santorinianx vero in quibus, & lin- 
guam humanam cum fuis varii generis papillis , & pr^egrandem 
inteflini colon extin£li hydropici laciniam exaraffe recordor , fpe- 
ro fore ut citifTime in lucem mittat D, Petrus Santorinus ejus 
Filius . 

De reliquis autem Lancifii Tra£latibus , qui in poflerum eden- 
tur, illic tempus erit aliquid pr^edicere, quippe velim fias,Le8:or 
benevole , Typographum candide tef^ari , &: conflanter fpondere, 
omnia, aut ferme omnia reliqua hujus Auftoris Opufcula editu- 
, rum. In prsfentia autem mihi fatis efl indicem , prout ingenii 
mei infirmitas patietur, locupletiffimum Operum tam editorum , 
quam edendorum noftri Auftoris fubfcribere , ut funditus com- 
perias laudes a Cl.Morgagnio in fuis Adverfariis,aLaurentio Heifle- 
rio in Oratione de incrementis Anatomis in feculoXVIIL , abAn- 
tonio Vallifnerio hinc inde in fuisOperibus, atque ab aliis Au- 
£loribus cum obfervationibus tum eruditione illuflribus jure ac 
merito ipfi tributas fuiffe. Sit igitur 

INDEX OPERUM EDITORUM. 

T. in\E. fubitaneis mortibus libri duo.Romae Romani cceli qualitatibus ; cui accedit hiftoria 

-L/ typic Jo. Francifci Buagni , anno 1707. epidemis rheumaticx , qiix per hyemcm anni 

in 4. Luca: apud Peregrinum Fredianum , anno 1709. vagata cft. Roma apud Francifcum Gon- 

I707.in 4. Venetiis apud Andream Poletum , an- zagam, anno i^ii.in^. 

no 1708. in 4. editio aucta.Lipfiaeapud Fridericum 3. De noxiis paludum effluviis libri duo . Ro- 

Gleditfch y anno i^op.in S.Incalce hujus tra£la- mae typis Salvioni, anno 1717. in fol. 

tus kgitur ille , de repentinismorbis obfervatio- 4. DifTertatio hiftorica de bovilla pefte &c. 

nes Phyfico-mcdica: . cuiaccedit Confilium deequorum epidemia. Ro- 

2. DilTertatio de nativis , deqite adventitiis mae typis Salvioni, anno 17 15. in 4. 



5' 



Dif- 



5- Difleitatio dt tcSia ftudiorum Medicorum 
ratione infticuenda, habica ad novz AcademiaB 
Alumnos, & Medicinx Tyrones in Archinolo- 
comio S. Spiricus in Saxia . Roms ex typogra- 
phia Jo. Marix Salvioni, anno 1715.1^4. & ab 
codem iplo anno in 8. & Avenioneapud Jo. 
Delorme ^ anno 171 (5. in 8. 

6. Humani corporis Anatomica fynopfis. 

7. Epiftola ad ]o. BapciftamBlanchum dc hu- 
morum iecrecionibus in genere, ac prsecipu^de 
bilis in hepate ieparatione , edita primum in 
Operibus D. Blanchi ad pag. 149. ubi „ de hc- 
„ patis ftruttura , ufibuique , & morbis &:c. „ 
Auguftas Taurinorum typis Pauli Mariai Dut- 
ti, & Ghringhelli, anno 1711. in^. , iecundo 
apud Mangetum Tom. I. fui Theacri Anatomici. 
Geneva:, anno 17 17. in fol. ad pag. 383. 

8. An acidum ex fanguine extrahi queat. 

9. Epiftolx duas de tnplici inteftinorum po- 
lypo; una ad D. Antonium Pacchionumi ^lte- 
ra ad D.Jo. DominicumBianciardum , leguntur- 
que a pag. 125. uique ad pag. 137. delle cenfi- 
tieraxtoni , ed ejpertenze tntorno allagenera^one de 
■vermi ordinarj del corpo umano fatte da Antonio 
Valltjniert . In Padova nella Jlamperta del Semi- 
narto , /' anno 1 7 1 o. tn 4. 

10. De Phyliognomia . 

11. De iede cogicancis animfe . Ea; dux dif- 
fertationes priraum addits fuere ad calcem ter- 
tis cditionis auccs, & nocis illuftratz oblerva- 
tionum Anatomico-medicarum Jo.Fantoni . Ve- 
netiis, apud Andream Poleti , anno 17 13. in 
4. a pag. 124. uique ad 147. Mangctus item 
inleruu in Tom. 1. ad pag. 8. , & Tom. II. ad 
pag. 321. fui Theatri Anatomici , atramen in 
editione Genevae addits iunt figura: , qus in 
aliis defiderantur . 

12. De ortu, vegetatione, & textura fungo- 
rum dilscrcatio epillolaris ad D. Marchion.Lu- 
dovicum FerdinandamMarfilium , legiturque in 
diisertatione ejuidem Marfiliidegeneratione fun- 
gorum. Romac ex officina typographica Fran- 
ciici Gonzagse, anno 1714. ih tol. 

13. De Pliniana: vills ruderibus. Hsc ipfadif- 
fertaiio edita fuit cum operibus di£ti Marfilii 
fub hoc tituio : „ Aimadverliones inPlinianam 
„ viilam , nuper in Laurentino dete£lam, in 
„ quibus tum de novis aggeftionibus circa oftia 
„ Tiberis, lum de ibidem luccrefcentibus arc- 
„ nis, tum denique de herbis, & friiticibus in 
„ recens aggefto litore fuborientibus difttritur . „ 

14. Forma, ac methodus deicribendsE morbo- 
rum hiftorisE . Primum edita Fuit ih calce Cen- 
tur. III. & IV. Ephemeridum Academiae Cu- 
rioforum GermaniK. Norimberga: in Typogra- 
phiajo. Ernefti Adclbulneri, anno 171 5. in 4. 

Hasc omnia opufcula edita quo- 
que fimul fuerunt ante hanc no- 
llram editionem. Genevx fumpti- 
bus Philiberti Perachon , anno 
1708. Vol. II. in 4. 

I 5. De motu cordis , & Aneurifmatibns opus 
pofthumum. Romae, apud Jo. MariamSalvioni, 
jnno 1728. in fol. 

i6. Lucubratio de Virgine quadam Callienfi 



XXVlj 

mirabili vexata fymptomate , habita in congr^f» 
fa Medico-romano in aedibus Hycronimi Brafa* 
vola». Roma» apud Chriftophorum Dragondel- 
lum , anno 1782. in 4. 

1 7. Anatomta per ufo , e intelligenxa del diffe- 
gno , ricercata non folo fugC offt , e mufcoli del corpo 
umano ; ma dimofirata ancora Julleflatae anttcheptk 
inftgni di Roma , delineata in piu tauole con tutte le 
figure in -uarie faccie con le fptegazjoni , «^ indtce 
del Signor Canonico Gto. Maria Lanctft gia Medi' 
co , e Secretario della S. d' Innocen^io XI. ht Roma 
per Domenico de Roffi , 1' anno 16^1. in fogl. 

1 8. Dtffertaxjone epiflolare intorno alf Eptdemia 
de Buoi in rifpofia alla Lettera del Stgnor Antonio 
Borromeo , mandata alla luce con qv.ejto titolo „ Ijlo- 
„ ria deir epidcmia de Buot accadutj l'anno 171 i. 
„ con /' efame delle cagiont , ufo de rtmedj , e modo 
„ di prefervare i bttoi fani . „In Venexja preffo Pie- 
tro Orlandi , e in Napoli per Felice Mofca , Pan- 
no 17 12. ;'« 8. Romx poftea latine verfa cum 
differtatione de BoviUa pefte apparuit . 

19. Ragionanicnto intortw all' Eptdimta de Ca- 
valli fucceduta tn Roma neila Primavera deW anno 
17 12. difiefo per ordtne della Sacra Confulta . 
Queflo opufcolo in fine della fioria deWEpidemia de 
buoi alla pag. ij-j. ft lege . Auftor poftea cum 
eum latine vertifTet , addidit difTcrtationi Hifto- 
rica: de bovilla pefte . 

20. Difsertatio de ratione philofophandi in 
Arte Medica , ad Senenfem Phyfiocriticorum 
Academiam . Legitur in Tom. IV. par. III. 
della Galeria dt Mineifa . In Venexja perGerolamo 
Albrizxi 1 anno 1691. in fol. pag. 33. 

21. Epiftola ad Jo. Fantonum praefixa Anato- 
mis corporis humani ad ulum theatri accommo- 
datx ejufdem Fantoni par. I. in qua infimi , & 
medii ventris hiftoria exponitur. Auguftas Tau- 
rinorum , ex typographia . Jo. Baptiftae Guigno- 



nu , 



anno 17 1 1. in 4. 

22. Epiftola ad D. Antonium Vallifnerium , 
in qua reperilfe Euftachianas Tabulas indicat . 
Legitur in Tom. XI. del Grornale de Letterati d' 
Italia ad pag. 44S. 

23. Tabuls Anatomicae CI. Viri BartoIoma?i 
Euftachii , quas e tcnebris tandem vindicatas , 
& SS. D. Clementis XI. P. M. munificentia do- 
no acceptas praefatione , notilque illuftravit, ac 
ipfo iaz Bibliotecs dedicationis die Publici juris 
fccit Jo. Maria Lancifius &c. Roms , ex offici- 
na typographica Frahcifci Gonzagae , anno 17 14. 
in fol. regal. , &; Coloniae Allobrogum fumpti- 
busCramer» & Perachon , anno 1717. in fine 
Theatri Anatomici Mangeti . 

24. De mt>rbo interitu, & funere amplifTjmi 
Viri D. Horatii Albani SS. D. Clementis XI. 
P.M. gevmani fratris . Legitur inEphemeridibus 
Curioforum Germania', anno 171 5. 

25. Epiftola ad D. Valliinerium in qua cor- 
rigit quoldam crrores libri de noxiis paludum 
efnuviis. Legitur ad pag. 405.& fequentesTom. 
XXXIIII. del Giornale de Letterati d' Italia . 

2(5. Du2 Epiftolz D. Lancifii ad D. Philip- 
pum del Torre Adriae Epifcopum . I.eguntur ad 
pag. 57. Tom. XXXIII. par. II. delGtornale de 
Letr. ec. 

27. Michaelis Mcrcati Saminiatenfis Metallo- 
techa, opus pofthumum auftoritate, & munifi- 
centia Clementis XI. P, M. e tenebris in lucem 

edu< 



xxvnj 

eductum , opcra autem , & ftudio Jo. Mari? 
Lancifii Archiatri Pontificii illuftratum . Roms 
cx officina Jo. Mariir Salvioni anno 171 8. in 
fol. rcg. 

28. Dinrertatio de venafinepari. Legiturpoft 
Advcrlarium V. Cl. Morgagni. 

29. De ftruftura , uiuque gangliorum diftertar 
tio . Legitur ibjdem . 

30. Epiftols dua: ad ipfum Morgagnium . Le- 
guntur ibidem, 

31. Altera epiftola ad Jo. Baptiftam Blancum 
Med. & Anatom. ProfelTorem T.aurinenfem . 
Legitur ibid. 

51. DiflTertatio Epiftclaris de natura, & pr$- 
lagio Diofcurorum nautis in tempeftate apparen- 
lium. Romz typisGeorgiiPlacho, anno i/zo.in 8. 

53. Epiftola ad D. Felicem Adamum Mule- 
bancher Mcd.Profefforem de mola in ovariore- 
perta , de uteri velciculis , vel mola vefciculari , 
cieque vermiculis feminis. Legitur in collefljo- 
ne Operum D. Antonii Valliinerii fa£ta a D. 
Amonio pjus Fiiio. Tom. IL par. IIL cap, IIL 
pag. 279. /1» Venezja , apprejfo Sebajliaao Coleft 
famip 1755. in fol. 

34. EpiHola altera ad cijradem D. Muleban- 
chcr de vcrmiculorum feminium conformatione, 
Sc ad objeftiones relponfionei eerum figura ho- 
minis cfte rudimenta lufpicatur, &c, jbidem ad 
pag, 282. 

li enim traBatus funt, qui mi- 
hi conil-ant, quippe in lucem pro- 
lati fuerunt 3 verum hic erit index 



OPERUM INEDITORUM 

55. Epiftola de motu cordis ad CI. Bernar» 
dlnum Zendrinum. 

36. Confilia latine fcripra . Volumina IIL 

37. Confilia Italic^ fcripta. Volumina X. 

38. Dc morbis capitis. 

39. Obfervationes Medicae . Volumin. XXII. 

40. De Urinis. 

41. Hiftoria» Medicae . 

42. De morbis plcrifque Cronicis non cu- 
randis . Hujufce Operis nihil reliquit Au£lor 
aliud, quam inordinata , & confufa molcs . 

43. Prodromus diftus Antepraxis morborum 
cerebri . 

44. Prxlufiones Medics. 

45. Commentarii in Hippocratis librum de 
Capitis vulneribus. 

46. Milcellanea Anatomica. 

47. Vtaggi primo , e fecondo fatti per lo flato iT 
Urbino , 

48. Traftatus dc tumoribus. 

49. Prileftionesdeformationefoetus in utcro. 

50. Giornale dell" u.ltima inferrntta della S.dltt- 
*iocen:QO XI. 

51. Giornale intorno itlla indifpoji^one di S. B. 
Papa Clemente XI. con la defcri^one delle fue vil- 
leggiatttrc . 

52. Epiftolarum Amcebaarum Volumina V. 

53. Icones ftirpium, fiorum , infeflorum, & 
avium . 

34, Repertorla Mcdica, Volumina XXI. 
55. Repertorium Mifcellaneum . 
36. Tra£latu6 de Febribus. 




xxix 

INDEX OPERUM. 

Quas in primo Volumine continentur. 

DE Subitaneis Mortibus Libri duo. 
DifTertatio de Nativis, deque Adventitiis Romani Coeli Qiia- 
litatibus, cui acccdit Hiftoria Epidemis Rheumatic^ , qux per 
hyemem anni 1709. vagata eft. 
De Noxiis Paludum Effluviis Libri duo. 

INDEX OPERUM. 

Qux fecundum Volumen compledlitur . 

I. F^IfTertatio Hiftorica de Bovilla Pefte, ex CampanicB finibus 
J_^ anno 171^. Latio importata, cui accedit Confilium de E- 

quorumEpidemia, qus Romse graffata eft anno 1712. 

II. De Red:a Studiorum Medicorum ratione inftituenda . 

III. Humani Corporis Anatomica Synopfis. 

IV. De humorum fecretionibus in genere, ac pracipue de bilis in 
hepate feparatione. 

V. An acidum ex fanguine extrahi queat. 

VI. De triplici Inteftinorum Polypo. 

VII. De Phyfiognomia. 

Vni. De Sede Cogitantis anims. 

IX. De Ortu, Vegetatione, ac textura fungorum. 

X. De Pliniancc Villae Ruderibus. 

XI. Forma, ac Methodus delcribenda; morborum hiftoriae. 

XII. De Motu Cordis & Aneuryfmatibus. 



Ldnei/ii Oper^ Tom. L i Oi 



O/ cTe av^pcoTroi ix. tuv jpsiyipaii ra dpetvti (r>i%'7m&tu »x iTig-ifriU , n^ruTiP ydp ^pioftitot , 
ofjtoi<riP ttv^^petiTrlvvi (puirei , » yivcoTx.>i(ri. Qiav ydp pooi; (didci^i f^tfxil&ou rd iauTCoP , yvco' 
a^KOvraq a Troiiaa-i, j^ » ytvuTx.ovTaq d fJHfMovTOjv . 

At vero homines ex manifeftis obfcura confiderare non noverunt j 
cum enim arcibus utantur fimilibus humans natur^e , id ipfum 
ignorant. Divina enim Mens edocuit ipfos fua ipforum imitari , 
ita ut cognofcant, qus faciunt, & non cognolcant, quie imitantur. 

Hippocrates Itb. I. de Diata num. 13. 



^dmnitio ad Bibliopegos . 

'\ 

Situs ac difpofitio Tabularum Hifce Operibus contentarum, debet 
6eri eo quo fequitur modo. 

Tabula grandior quae fine titulo eft, &Ciftern2 ac Sermineta Syl- 
vas pr^cipue exprimit, reponi debet ad paginam 180. Libri de no- 
xiis Paludum Efftuviis, qui Tomo I. continetur. 

Tabula; in quibus adnotatur numerus figurarumj I. (cilicet II. IIT. 
IV. & V. referri debent ad paginas 109. iio. Tomi 11. 

Tabula maxima quje pro titulo habet : Defcriptio Ors Oftienfis 
&c. reponatur ad pag. 125. Tom. II. 

Tabuls in quibus fuufmet numerus adnotatur 5 T. fcilicet II. TII. 
IV. V. VI. & VII. ad calcem Tra(Status de Aneurifmatibus referri 
debent. 



NOl REFORMATORI 

Dello Studio di Padova. 

AVendo vcduto per la Fede di Revifione , ed Approbazione del P. Fr.-t Tommafo 
AlanHelll Inqiufiiore nel Libro intitolato ]o. Marite Lanafii Archiatri Pontficii 
Opera Varia in dtios Tomoi diftributa, non v^effer cosalcuna contro la Santa Fe- 
de Catfoiica, & parimente per Atteflato dcl Segretario Nodro , niente contro Prenci- 
pi , &. buoni coftuini, concedemo Licenza a Santo Pecori Stanipatore , che pofli eflcr 
llampato, oflervando gliordini in niateria di Starape , & prefentando le folite Copie , 
allc Pubbliche Librarie di Venezia, & di Padova . 

Dat. 8- Decembre 17J7. 

( Gio: Francefco Morolini Kav. Reff. '■> 

( '" 

( Pietro Grimani Kav. Proc. RefF. 

Agofiino Gadaldini Segr. 
1738. 16. Dccembre. 

Regiftrato nel Magiflrato EccelJentifTimo della Befteniia . 

Vettor Gradenigo Segr. 



J O. M A R I ^ 

LANGISII 

Intimi Cubicularii, & Archiatri Pontificii, 

D E 

SUBITANEIS 

M O R T I B U S 

LIBRI DUO. 



Lancijii Oper, Tom. I. d 2 



jittendite vohis , ne fortd graventur cdrda vejlra 
in crapiila, £^ ehrietate^ ^ curis hujus vit^ffy 
^ fuperveniat in vos repentinci illa dies , 



XXXllj 



CLEMENTI XI. 

P O N T. O P T. M A X. 



Jo. Maria Lancisius Felicitatem. 




^jus , acjujims obfequii genus , fiam fimpUcem libYi nuncupatio' 
nem, fijlo ad Sanctitatis TuiE Pedes B. P. dum hos qualefcunque la- 
boYcs meoSy in publicam incolumitatem TwJuJJu, qua decet menerattone , fu- 
fceptoSy Tibinunc humiliter offero, Hoc enimy quantumvis temiffvm mune- 
rcy non folum gratum animwn erga Beneficentifs, Principem j fedpromptam 



etiam, 



etiam , ac follicitam evga Suprema Tua Mandata njoltmtatcm pyojlteor , (ff 
obedientiam . Siqmdem , hoc inemte anno'^ qm repentinaviim mortmm firages 
in Urbe raultis jam menfibus grajjabatur , nihil , poft Divinam implovatam 
Opem, hahuifi prius y quam'y deteEiis cai/fs , ipfas morbomm radiccs enjellc' 
re . Hinc , ut follicitudine , curaque mea Vigilantijfimce Providentice Tuce , 
Trincipibus altis ad Fopulorum falutem imitandce , refponderem s fufpenfo tan- 
tifper jludio , Tibi jam dcbito , Tibique a me pliires annos elucubrato , de 
Motu Cordis , (5' ^Aneurjfmatibus j me totum ad ifa converti . Qiiare Pin- 
dari duSiuy qui, cum promiffum Agefidamo hjmnum difuhfjet ^ adjecit aliuai 
brenjiorem , ut jorti perfolnjendce ufuram adjungeret j nos , hafe inter moras , 
prcefentes libros y tanquam fcenus majoris operisy Tibi dependimus ; hoc certe 
Ptndaro dihgentiores ^ quod fortem fcenore prcecurramus . Utinam hcec , Pon- 
TiFEX Sanctissime, id wiicc ajfequantur , ut Tuo , uni^vcrfos apud homi- 
nes admtrabilt, Judicio comprobentur: qiio fane Judicio , infgniumque Ope- 
rumj a T e jam abfohitorum ^ hice^ ifS e^empUs infpem engtmur ^ ut K.eh' 
gionern quoque ad ey.trema terrarum propagatam, rehquas facras AEdes, ac 
vetera Urbis Monumenta rejlituta , nonjaque in prijcorum cemulationem Ccefa- 
Yum Jubhmius enjcEia pubUce gratulemur j iSf magnifca inter hcec , naturahbus 
itiam fcientiis latiorem njiam per tuta , ac fohda experimenta patefaHam pro- 
fpiciamus: ne quidfub Tanto Principe ipfa Roma njel^Atticcc Academice ^ njel 
Exteroruni nofrce cetatis innjentis habeat in-videndum j quorim profccio Confi- 
Uorum magnitudinem nemo cogitatione rcFlius metiatur, quamnos^ qui ^ San- 
CTiTATi TuiE propius adfantes, famam dejujlitia^ de CelfnudineA.ni- 
mi Tui , cum admirabiU }^iodcratione conjun^a , deque cceteris Virbutibus uni-' 
njerfis latiffimG dijfujam , njeritate ipja longe minorem animadnjertiinus j atqus 
Tuis in AEiibus cunEiis ea , quce raro in eundern conveniunt , una concurrere , 
admiramur , fummam nempe Do^rinam cum incredtbiU Humamtatc , Gm- 
njitatemque njeteris diJcipUnce , quam crebris jejuniis , 15' auflera pietatts e^Aer- 
citatione profiteris , mira cum fermonis , Morumque Juavitate confpirantem ', ut 
qui tam fubUmi fafigio Potefatis, ac Meritorum, prceclarifque Operibus ante- 
ceUis, tamen aUisTe fcedere charitatis, ac fenfu Chrifiancc hwnihtatis exce- 
ques , Ita Deus Tc diu fofpitem ad Ecckfice , 15' Populorum fehcitatem fer^ 
njet y ac Cceptis Tuis , votifqnc nofris benignus adfpiret . 

£?c QuirinaU Tuo Kal. Nov. MDCCVI. 



ORDO , 



XXXV 



ORDO,ET INDEX 

Capitum , Hiftoriarttm , & SchoJiorum , qu<e in duobus his Libris continentur 



o< 



'Ccafio fcribcndi . 

LIBER PRIMUS. 
Cap. I. Vita tn quo conjijlat, pnefertim aptid ani- 

malia perfeBa . P^g- ' 

Cap. II. Ojlenditur^mortem effe individuam, & ftibita- 

neam , fed ex hominum optmone ■varie difperitri . z 
Cap. III. Qttte vera Jit tn hominibm mortis idea , 

&" tinde difcrimina petenda Jint . 3 

Cap. IV. De natura , & differentiis repentinte 

mortis . ibid. 

Cap. V. Agitttr in genere de cattfts mortis , qttam 

vocant repenttnam . ibid. 

Cap. VI. De caitfisfubitanete mortis ex parte flttido- 

rum r/iajoris tiftis , & primo ex parte aeris . 4 

Cap. VII. De caufis fubitanearum morttum ex par- 

te fangtiints . 6 

Cap. VIII. Decatifsftibitanearummortiumexparte 

fliiidi nervorum , Jeufpirituum animalium . 7 

Cap. IX. De caufts jubttanece mortis ex parte fo- 

lidorum majoris ufus , <& primo ex parte iiijlru- 

mentorum , refptrationi famulantinm . g 

Cap. X. De caufis improviftrum mortium ex par- 

te cordis , & magnorum vaforum . 1 1 

Cap. XI. De caufts improvifarum mortium ex par- 

te cerebri , & nervorum . 11 

Cap. XII. Subitanei morbi haElenus expofiti ad 

tria capita rediguntur , ad Suffocationem , adSyn- 

copem , atque ad Apoplextam , quie & Jimul ple- 

ritnque concurrunt . • i^ 

Cap. XIII. Keeenfitce caufa fubitanearum mortium 

invincibtles , aut vinctbiles exijlunt . i 5 

Cap. XIV. De fignis improvif<s mortis , & primo 

de Jimtilatis , ac Juppofitis , feu Jupplantatis 

mortibus. 1 6 

Cap. XV. Exponitur difficuhas inveniendi certa fi- 

g-.ia , qutbiis dignojcanittr qui natura , non ar- 

te pfeudo-rr.orttii occurrura . ibid. 

Cap. XVI. De ftgnis , qtiibus pfeudo-mortui a vere 

mortuis diflingui pojfunt . 1 7 

Cap. XVII. De fignis medicis , qtiibus repentina 

mors prienofci pote/l . i g 

Cap. XVIII. Jgitur de fgnis ftitura mortis repen- 

tina , petitis ex Itefione inflrtmentorum , refpi- 

rationi famtilantium . i o 

Cap. XIX. Dc fignis futurte fubitane£ mortis a cor- 

de , magnis vajis , & fanguine . 20 

Cap. XX. De Jignis improvifce jnortis a cerebro , 

fiervis , & liqtiido animali . 2 ■> 

Cap. XXI. Agitttr in genere de methodo prtefervan- 

di a fubitanets moYtibtis . 2 ■; 

Cap. XXII. Qua methodo prafervanda fint corpora 

ajpe&u frna . 2 6 

Cap. XXIII. De metbodo prcefervandi a fubitaneo 

interitu corpora valetudinaria . 27 

L I B E R S E C U N D U S. 

DeSubitancJsMortibiis, illarumque caufis, qus 

decurluannorum 1705.& 1706. Romae 

contigerunt . 

Cap. I. Quaritur , an catija repentinarum mortiitm, 

qute Roma per hac tempora grajfatce funt , 

fuerit univerfalis , & fimplex , an yero parti- 

cularis , & mixta. ' 31 



Cap. II. Demonjlratur , imequalem acris conjlittitio- 
nem futjfe etiam inter caufas vagantium repenti- 
narum mortium . 3 2 

Cap. III. Adducuntur quxdam argumenta ad con- 
firmandum , non ex univerfali folurn caufa tot ho- 
minum difcrimina Roma contigiffe , fed ob morbo- 
fas eorumdem corporum dijpofitiones , ac potiffxmum 
tntemperantmm . 3 3 

Cap. IV. Nunierus morientium in Urbe forfttan hoc 
tempore minor extitit , licet major vijtis fn , cx quo 
conjueti , & exitiales Romte morbi ncjuaquam va- 
gatt ftint . 34 

Cap. V. Qu£ remedia hoc anno iis maxime profue- 
rtnt , qui a Jubitaneis morbis , repenttnas mo rtes 
minitantibus , evajerunt . ibid. 

OBSERVATIONES 

P hyfco-Medicie nonnullorum , qtii , cum primtim 
ijltufmodi repenttms morbis tentati ftiernit , feltci- 
ter evaferunt . 37 

OBSERVATIO I. Jpoplexia cum aphonia , & 
paralyf dextera corporis mcdietatis , phlebotomia , 
catharticis , ac dtaphoreticis foluta in Illujlrijs. 
Archiepifcopo Bottino . ibid. 

OBSERV ATIO ll.Fortis Apoplexia cum reliBa pa- 
ralyfi fehciter curata in Matronafexagenaria . 3 8 

OBSERVATIO IIL Subita capitis occupatio cum 
aphonia ex affeSiione cerebrt parttm tdiopathtca , 
partim fympathica , projpere cedens in Reveren- 
diifuno P. Abb. Malafpina . ^g 

OBSERVATIO IV. Apoplexia cum affeBione epi- 
leptica , & fyncopalt tn paralyfm dextene medie- 
tatis corports , falva tunc vita , concedens in Ulu- 
firifs. Prtefule Spada . 40 

JEtiologia hujus morbi , & ^g^i rnors . 41 

DiffeBio cadavcns . 42 

Scbohum dtjfeHtonis . 43 

OBSERVATIONES 

P hyfico-Anatoimcte nonnullorum , qtii primo impetu 
morbi repente per hiec tempora perierunt . 4 5 

OBSERVATIO I. Repentina mors ex apoplexia 
fyncopali i;i Viro obefo , & cacochjmo . ibid. 

Cadaveris diffeBio. 46 

Scholium . ibid. 

OBSERVATIO II. Subitamorsex fyncopeobcor- 
dis magnitudinem , prolapfum , atque aneuryfma..^Z 

Cadaverts diffeSiio . ibid. 

Scholium . ibid. 

OBSERVATIO III. Cita mors ob interceptum 
motum aeris , & fanguinis inpriccordits , unacum 
cerebri confenfu. %c 

Cadaveris diffe&io . ibid. 

Scholitim . 5 1 

OBSERVATIO IV. Repentiua mors ex convtd- 
fione thoracts, prtecordtorum , meningtim , ac to- 
tius corporis , i» fortiffimam apoplexiam ocjfftme 
definente. <^ 2 

Cadaveris diffefiio. ibid. 

Scholium . 5 3 

OBSERVATIO V. Improvifa mors ex jtibita ca- 
Vte intra pericardium dijruptione cumaneurjfma- 
te artertte magme , 5 5 

Cadaveris diffcfiio . ibid 

Scholium . ibid. 

oc. 



XJCXVj 

OCCASIO SCRIBENDI 

D E 

SUBITANEISMORTIBUS. 

CUM in Urbe Roma improvife hominum mortes, decurfu asftatis , autumni, Sc 
hyemis anni 1705. ufque ad aquinoftium vernum currentis anni 1705. fre- 
quentius acciderint; atque hinc vulgus, tacito percuUum timore , ac metu er- 
rabundum, in diverfa, ut affolet, fcinderctur, nunc pravam tabaci qualitatem, nunc 
putidos ex prsteritis terra motibus excuflos hahtus, nunc abufum chocolatse, nunc 
ignotum ambientis virus imperite nnn minus, quam temere incufans; merito Sanfliffi- 
mus, ac Vigilantilfimus Pontifex CLEMENS XI. primo Animum ad SpirituaUa Re- 
media convertit , fervidis ad Deum fufis Precibus, novaque in Ecclefia UniverfaH, ad 
implorandam bene, pieque moriendi gratiam, inftituta Liturgia : ( <? ) fubinde Pru- 
dentiam cum Pietate conjunxit, & vere fapiens publica ufus fuit providentia, qusE, in 
tanti mali caufas diligenter inquirens, eidem opportuna, fi qus forentneceffaria, pra- 
hdia porrigeret, vel faltem bona fpe timidas , ancipitelque populi mentes firmaret . 
JuITit propterea menfe Januario Jabentis anni, ut Protomedicus , & Confiliarii Medico- 
runi Aima; Urbis Collegii , difieflis aliquorum , qui repente decefferint , cadaveribus , 
veras graffantis Libitins caufas perquirerent; quibus fane extifpiciis me idcirco prjBef- 
fe, mandavit, ut, re penitus obfervata, fi qu2 magis fpeftanda occurriflent , San- 
CTITATI Su.^ illico referrem . 

Omnem interea fafturis periculum munificam prsbuit opem Eminentiff. C-Ard. Pal- 
lavicinus , Gubernator tunc Urbis MeritifTimus . Qi-ia de re , feleflo ad cadaverum fe- 
iliones publico Romani Archilycsi Theatro , ccepta. fuerunt experimenta . 

Poftulat itaque fufpicienda, admirandaque SoIIicitudo Pontificis, ut, cum om- 
ria, quapublica, totius nempe Chriftiani Orbis , qua privata lubje6larum Provincia- 
rum fludia divino quodam Animi robore iple regat, ac moderetur, faciatque unus, & 
folus , qu^ prsefens flupeat aetas , & miratura fit poftera ; poflulat , inquam , ut nos 
quoque in partem, etfi minimam, Suarum curarum lcribendi celeritate, atque alacri- 
tate veniaraus . Et quoniam in cauias vagantium repentinarum morrium Supremo 
PRINCIPIS Juffu fatis per cadavera, perque alias obfervadones inquifitum fuit, con- 
fentaneum rationi ducimus , perafta , fideliterque defcripta experimenta ad rationis 
lancem diligenter expendere : qux quidem eo nunc liberius in manus hominum prodi- 
re finimus, quod plures viderimus de fubitis iftius anni cafibus fparfim editas hetrufco , 
ac latmo fermone Differtationes , quae, utcunque argumentum egregie attingant , in- 
tegrum tamen ; propter obfervationum paucitatem , perftriftiMnque nimis caufarum 
cxamen, minime complefluntur . 

At vero, ut opus hoc nec inutilis, nec indecora doftrins varietas commendaret, e 
re putavimus ( /' ) in primo Libro agere de Subitaneis Mortibus in univerfum , idque 
eolibentius, quod nemo Recentiorum magnum aliquid conferre huc videatur . Muki 
enim particulatim , & obiter, nullus, quod lciam, poft deteftam circulationem , ge- 
neratim, difcrete, atque ex inftituto, de hoc argumento fcripferunt ; vifuri deinde in 
fecundo Libro , veluti in hypothefi , an univerfale , vel particulare , an vero , ut puta- 
mus, mixtum fuerit principium, ex quo lupremi hoc anno fati caufa tot Romanis Ci- 
vibus , & Incolis impenderit . Qi-iod variis infuper obfervationibus anatomicis oftende- 
re , ac demonftrare curabimus . lis fruere , Leftor , & vale . 



( a ) Qualis effe dcbcat Pfincipium vigihntia in hic cafibia » ( b ) Opais difliibutio . J*^* 




DE S GR iBi 



iriEMtfKg fcAVRENTmi^ VNA CVM LlTORALlB- AGGESTIONIBVS 



i/i R,i'no 



jfniifUi liloi-is IWmunts 
Silus fiii dicih'-'- it Tuincieto 
Situs nhi aren,r uulpo Banclu 
■Prtncipium flutiicH noinitxc Lapo 
Ostiiim- F/uuiatir- '--ii^; ^^--^i_^r=^ 

PcrliiS Vfhr ^^ ^— j gi^^jgggj: - • • 

SillLS Vortus L la.itil^------^^^ S- 

Turrts et Putcus S- Hippolt/ti 

slLurn^ -Tibeni:-^-^:^^-::^ 

Turrt.s ab-'Aii'xdndro:=3/U- cxtructix 

Turris a. &r^^cr-ta--- — Xltl- c o-ndLta. 

Sau-s aue^ttl^jacaat -fuimi: morto 

Tiirris S-Michaelrts a, i Pic V- a^difica.la. 

Turris dicid. 3ou.accicina 

Xenodochiolum dsticnse 

HorrcuTTV Saks ri.i.mcvpaiutn il Ca.sone 

flurmn tnortiaim Osticnse . SOALA MlLLIARIA 

Villa Saccheltorum , -^ > 



*■:> 



Imtnifstiyi-uTn Sia^ni Osticnsis -^ 

■Ru.dcri}. Pitnianix- Viliit r^-=- 

Vic-us no-tnii%c . Pias-tra. 

OstiatTL Torrrntis uitlao la 'foc.c-tta. 

Turris Paicrni - 

Ostiurn Turni*Tiiyris dlcta ile/ Vaiunico 

^ta^nti.m L-amui Sj/iutP 

Ostitim- Torrctitis dicti deTi IrLcastro 

Ostium Toirr c^ntis quera tusc-arvl ii ■iiotli 



Oclu.tm Torrcnlis 



app. 



'lla.ii la. Mc/ctta. 



jLirris S - T a.ur i^-nti^ 

TtLrris .Sulphurataru-ni* 

Turris Aiatcrni 

Prjnvontorif Anttatis Turris 

-Portits Antia.tij uctcris ucsti^ia 

-Pcrius yeccns -^iclruclus ab Jnnccentio 

Arjc. ct Oppidilrn Ncptuni 

Viila. Cc sia^utia 





M A R E 



T Y R R II E 



N \' 



Jvl 





Antiiiin. 



( a ) Qj*alis ejfe dcbcat Principium vigilantia in hic caftbns » ( l^ ) Opcris dijliibntio . J*^' 




J O M A R I ^ 

LANCISII 

Intimi Cubicularii Sc Archiatri Pontificii 

D E 

SUBITANEIS MORTIBUS 

IN GENERE 
L I B E 1{ V V, 1 M U S. 



Ex vha 


lanpB^^^ 


■pottone 


l^^i@^^^n^ 


•vera mo>- 


LijJ^Sj£T3^ 


tii ideit 


^ISP^^^^k 


defumm- 


^u^^^^^n 


/'. 


^^m 



Singv.la- 
•vium na- 
tuva per 
ide^! ab- 
jiraSas 
raro elu- 
Cefcit . 



Ariftote. 
Jes de yux 
concePtus 
tradidit 
obfcuros . 
Res , re- 
rumijue 



CAPUT PRIMUM. 

Vita in quo conftjlat , prtefertim apttd anmalia 
perfeBa . 

UM nemo verani, ac per- 
fpicuam uUius mortis ide- 
am Rngere fibi pofTit, quin 
claram prius , atque veram 
vitae rationera diligenter 
expendat ; profefto necef- 
fe in prsfens erit , ut , na- 
ruram , & caufas fubitanea- 
rum mortium inveftigaturi , genuinas vitx no- 
tiones przmittamus . Longas itaque rejicien- 
tes difputationum tricas, quibus Peripatetici 
fefuis aculeis compungunt ; illud unice adver- 
tendum ducimus, proprias, atque individuas 
rerum naturas per complexum multarum ab- 
ftraftarum idearum raro perfpicuas haberi pof- 
fe . Quo fit , ut prifci phyfiologi , dum univer- 
falem quandam vitae rationem quairunt, qu^ 
cum plant-animalibus , infeftis, & monftris, 
cum pifcibus, brutis, & hominibus adamuf- 
fim congruat , nihil prxter confufionem, & 
ambiguitatem noftris mentibus ingerant. E- 
xemplo fmt qusfparfim de vitse conceptibus 
obfcure tradidit Ariftoteles, & coUegit inter 
alios (^) Licetus . 

n. Cum enim vocum numerus a rebus , re- 

rumque modis longe fuperetur ; cumque nomi- 

naa majoribus noftris aliquando perperam re- 

Lancijit Oper. Tom. I. 

(a) Lib. dc iJs qui viv. fine alin]| ^ 



busimpofita fuerinr ; exindefa»pe oritur, ut cu- '"'" "*/ 

^ r i 1 II merttmjK' 

picntes unalub voce multas res comprehende- p^y^n,^ 

re , incauti aut falfas , aut (alrem oblcuras ideas 



noftris cogitationibus 



intundamus , atque ad- 



mifceamus . 

IIL Quadere paucade vita hic praefaturi , 
non de quacumque etiam lenilVima fiuidorum 
motione intra quxcunque refiftentium , & co- 
ha?rentium corporum organa , ex principio fe- 
minali proficiicentia , nobis agendum proponi- 
mus ; ( etiamfi fciamus , notionem iftam uni- 
verfales quafdam vitse regulas , ac rationes in 
nobis utcunque polTe ingenerare ) fed confilium 
eft , noftram mentem , Iponte alioquin fua per 
omniaviventium regna vagaturam, ad perfe- 
£lorum, ut ajunt, lolummodo animalium vi- 
tam inquirendam figere , ac lerio determinare. 
IV. Quod fane ut aflequamur , memoria re- 
petendum eft ex Anatomicis, & Chymico-me- 
chanicis , tria eflfe in perfeftis animalibus orsa- 
na, quse propter maximam, quam prajftant , ^.^y^^' 
utilitatem, vocamus lolida majoris ulus ; toii- majorisn' 
demque efte fluida confimilis neceftitatis . Soli-y«x, »(?>■«. 
dafuntprimo inftrumenta refpirationis , nimi- ?^' '"f' 
rum machina thoracis cum viis luis a pulmoni- 0^/^/^ ' 
bus ufque ad fauces , & os ; Secondo cor cum „;ci nnvi 
appenfis ianguiferis canalibus ; Tertio ccrc- quales . 
brum una cum continuatis nervis pnfertim 
viicerum , quos iplanchnicos appellant . Flui- 
da vero cenientur primo aer cum iubtilifllmis , 
perniciiTimique motus, in aere contentis, par- 
tibus ; Secundo fanguis , ieu fluidum univer- 
iale cum aliis liquidis , illud integranribusi 

A Ter, 






De Subitaneis Mortibus 



Vita in 
animali- 
hus perfe- 
Bisjolido- 
rum ac li- 
ijuidorum 
nntjoris u- 
fus Jlrn. 
Burte-, flC 
motui de- 
iietur , 



Ars aatu- 

risoferum 

irnitatrix. 

Hippocr, 

prinius 

7nechitnii 

cam in 

mediei- 

ttarn inv'(~ 

xit. 



C A P U T 11. 

OJlenditur , mortem efje ifidtviduam , & fubita- 
neam , fed ex hornitmn opinione varie difper- 
tiri . 

Q\Jx per compendium in praecedenti cap. 
de vitae ratione pofuimus , nos facile du- 



FitJ con- 
tinius efl 
fluxus rei 
fluxufq ue 
iieriSij.li- 
gif.ints^ \y 
liquidi 
nervorum 
pcr orga- 
na majo - 
ris ufus , 

Defi'iit!0 
vitgf-h}ft- 
(o-r>iecl>a' 
Hica , 



Tertio fluidum illud , quod vocant If iritum 

animalem , & fuccum nerveum , 

V. Nuncvero incelligere nonerit arduum, 

vitam in perfe8:is anjmalibus ( ut confuho de 

illorum lenfationibus taceamus) nonunidum- 

taxat , fed complexui plurimorum principio- 

rum, ac duorum potifTimum deberi, organi- 

cx nimirum ftru^lurae folidarum partium ma- 

joris ufus , fimulque congrux mixturs , fluidi- 

tati , ac moli partium liquidarum fmiilis ufus , 

quae tum intefl^ino nixu, tum etiam externa "'^^ cent ad ea intelligenda , quaj mortis, 

continentium preffione perenniter ea methodo fubitanesE praefertim , naturam , & difcrimina , 

agitanturin nobis , ut , anima prafide , liqui- non omnibus obvia , pofTunt oftendere . 

da cum folidis mutuo fibi opitulentur , viciflim- II. Isporro non fum, qui mortem repenti- •<."*'"''' 

que manus prxbeant ad motum . Scuicet que- nam , ut vulgo rertur , raro cenleam advenire . ^^ ^^^y^^^ 

madmodum ars , naturcE operum imitatrix , ut Nullam enim novi mortem , nifi repentinam , 

advertit Hippocrates , qui primus mechanicam five punfto temporis contingentem . Scilicet , 

in medicinam invexit , quemadmodum , in- ut vits principium in punfto faliente , cum o- 

quam , ars hydraulicas machinas compaginavit, mnia concurrunt , fubito excitatur : ita vitae ry^^rs puw 

quas eadem aqua mota , dum relabitur , ad cer- finis , cum aliquid ad vits neceflitatem conftan- ^o tempiA. 

tum tempus movet , iterumque movetur ; ita tiflime deficit , repente femper , hoc eft pun- >y ""'' 

multiplici , ac nunquam fatis admirando divi- 6lo temporis , accidit . Iter utique ad mortem , ""'• 

no artificio , idem fanguis , chylo renutritus , quod asgritudinem , atque agonem appellamus Cmyulgo 

qui in jam natis ab alterno cordis , pulmonum , nunctardum, aclongum, nunc plus minufve »,or/ , «;? 

ac thoracis motu pellitur , & quaquaverfum per concitatum, acbreve, fecir, ut vulgus homi- "^^'V'- 

arterias movetur , cum partim pene immutatus num mortem , fuapte natura individuam , di- '''^' '^^ 

per venas , partim fub fluidi animalis crafi per ftingueret in longam , brevem , ac fubitaneam . ,^en di. 

nervos recurrat , ac relabatur in thoracem , pul- IUud vero nunquam. non maxima admiratione ftingua, 

mones , & cor , hsEC rurfus vifcera movet , a meperculit, qui nimirumfiat , utdelicata, ac ''**'• 

quibus fuerat dimotus , eritque in pofterum pcr perexilis hac , affabreque contexta , ac commo- 

fingulas states movendus . Similiter cerebrum ta fluidorum , folidorumque compago , quam 

fuis cum membranis , quod liquidum animale , viventium animalium dicimus , non femper 

propriis e glandulis fecretum , pro fua parte ad citiflimo , atque improvilo morbo , fed tanx 

movendum cor , & thoracem per nervos unda- fsepe naturali confeiSla fenio , paulatim conta-» 

tim pellit , accepto vicifllm a corde , ac thora- befcat , ac diflblvatur . 

ce ianguine pro illius viribus movetur. Vita III, At enim vero quanquam univerfs mor-t 

igitur perfe6iorum animalium nihil aliud efle tes piin£lo temporis natura contingant ; earum 

videtur , quam continuus , prsfide , ac moven- tamen aliquae nobis metu , ac dolore prEEvifs , 

teanima, fluxus , acrefluxus, plus , minufve acdiu, quafidixerim, prsfenfs, aliqus vero 

ienfibilis aeris , fanguinis , & liquidi nervorum tacite veluti iubrepentes , tanquam inopinats 

per organa, & ex oroanis maioris ufus, fatis nobis offeruntur ; quxquidem varise mortium "■*"'* 

L A- • c 1 t r • • • ^j- I • • morttuni 

prope conltitutis , (x mutuo , atque alterne pius Ipecies vanas , corngendi mores hominum in fpg^ig^ 

minufve fenfibiliter agitatis , & agitantibus, prxcepslabentium, occafiones, & caufas mo- guot md- 

VI. Siquisverodefinitionemvita ex caufis ralibus potiflimum Philofophis exhibuerunt ; ''''^ •^''^''''»- 



ac 



tiiu. 
Us, 



Ad vitie. 
Conforva- 
tiooem 
quoiiiodo 
partesmi- 
noris ujus 

concur- 

runt . 



phyfico-mechanicis fubtiliter deducere malit , varias itidem Jurifconfultis , Canoniftis 

fatis habebit , fidicat: Vita eji potentia , nonim- Theologis rationes prsbere folent judicandi, 

pedita , machime animaliuni ad motum flutdorum decernendique circa ea , cmx dicuntur , aut 

majoris uftis , Ubi iane principium ex potentia fiunt. ab hominibus in extremo vits termino 

quidem , led ea non impedita , deduximus , ut conftitutis . Qua de re fufe dilTerit Paulus Ca") 

vitam a6tu , non poteftate folummodo , defigna- Zacchia . Phyficis vero non tam morum , re- 

remus. Etenimin foecundati ovi , led non ad- rumque civilium , quam valetudinis curam ge- 

huc incubati , cicatricula ineft certe potentia rentibus, illud praecipue hujufmodi moriendi 

ad motum. machinae animalis , fed ea impeditur diicrimina fuggerunt , ut diverfas iilorum cau- 

a liquidis iemiconcretis , & a canalibus pene las diligenter perquirant , quibus dete£lis , & 

conniventibus . Unde , ufquedum per incuba- cognitis , ipfi judicent , num prseviias neces 

tum impedimenta non toliuntur , fufis, feura- aliquo excogitato, vel experimentis compro» 

refa6tis liquidis , fimulque explicatis canalibus , bato remedio avertere queant ; Sc num quje ino- 

^nimal vivere non dicitur . pinato nobis adveniunt , ipf£e quoque occulto fhilojo- 

VII. Ad iftorum deinde motuum conferva- aliquo , & peculiari prasvideri iigno , aut exhi- \,'^'J^/Jf 

tionem miraprofe£lo energia, miroque inter bito pharmaco , faltem ad anim^ ialutem , ali- /,j. ///„. 

fe ordine concurrunt innumera alia organa fub quantiiper prorogari poflint . Quod fi nec pra- piratur 

glandularum , tubulorura , muiculorumque fpe- videri, necprorogari ullaarte valeant , id Me 



cie , 



pervifcera, artufque difperfa ; fcilicet uc dici aiTequantur , ut philofophiam experimen- J^!^; 



etiam its , 
quic Juc- 



fluida partim renoventur , partim defaEcentur, talempleniusilluftrent . Pulchrum ejlenim, ut rsnrMJt, 
ac perficiantur. icripfit (^) Hippocrates, ea qti»que addifcere ^ 

qute 
(«) Quasfl. Mcd. leg. lib. z. tit. p. qa, ip. (l>) Lib. de artic, n.4.6. 



L I B. I. C A P. IX. 



HippDcra. ^^^ ^j, expcnmentum affumpta fucceffu camcmnt , 

'y """' & curfuccelfum non habuerunt . 

IV. Itaque hujurmodi rationibus du£li ute- 

mur nos etiam cum vulgo iis diffcrcntiis, & 

,- ■ nomenclaturis mortium , quas inter le diftiii- 

^iffatentic guuntur , non ex varia ipiius necis natura , cuju'; 

nnd^ . /)<?- unafemper , eademque proprietas eftlubitoin- 

tendte . vadendi , atque occupandi , led lolummodo 
ratione caufa: , ac modi , nimirum niorbi , qui 
mortem infert ; vel ratione noftrx mentis , qux 
de futuro interitu filet , aut cogitat : idcirco 
nonnullas fubneftemus definitiones , ac divifio- 
nes , quas ituris per obfcuros lethi calles lumcn 
aliquod prxlaturas non dubitamus. 

C A P U T III. 

Qi,(te Tjera Jit in hominibus Mortis idea , & mi- 
de difcrimina petenda Jint . 



ex interno morbo provenier>s , homines , cx- '""""'* 
teroqui ianos , & vegetos , de medio vitae toUit. 

V. Morsdenique violenta ea flatuenda eft , Vi^lenta 
qua: ab externa , & cum ienfibiii , magnaque vi '""^"^'^'* 
agentecauia, hominibus obvenit. ""• 

VI. De caeteris vero indicatis mortium di- 
fcriminibusita procul dubio decernendum pu- 
tamus, ut eademoriri dicantur a variis (en- 
tiendi , cogitandique modis, quibus homines 
diuturno, autceleri, ienfibili, aut inienfibili 
morbo, atque agone confectos , cum fignis le- 
thalibus, vcl fine iilis fublatos videmus. De 
lubitanea fiquidcm , atque improvifa morte , 
quippe qu2 noftri icopus cft laboris, accuranus 
proximo capite agencium efTe , arbicramur . 

C A P U T IV. 
T)e Natura , & dtfferentiis repentime mortis . 



Mors efl 
totalis cef, 
fatio mo' 
/«>• tieris, 
fangtiinis , 
& liquiHi 
nervoru/ri 
in orgiinis, 
& per or- 
gana nia- 
foris ufus. 



Varif mor. 
tis diffe- 
rentia . 



tur^'/" 
quienan.' • 

Etiain in 
jtivinibus. 



Mors im. 



MOrs inhominibus, qui perfeftorum a- 
nimalium iunt omnium opinione per- 
fe£liflimi , quacunque ex cauia , & quo- 
modolibet contingat , eft vera , & omnimoda 
celTatio motus aeris , ianguinis , & fluidi nervo- 
rum in organis , & per organa majoris ufus, quse 
naturales luas motiones vere , ac omnino ami- 
lerunt; ita tamen firma, & conftans, ut per 
naturaj vires reiufcitari non pofTit \ feu , ut me- 
chanice loquamur , Mors efl mpotentta machince 
animalium ad motum fluidorum majoris uftts, quam 
utique animalium motuum cefTationem, feu dii- 
folutionem nexus naturi , ut cum Aretxo lo- 
quar , neceiTario comitatur , & conftituit dii- 
ceiTus animae , quae , ut momento lemporis in- 
funditur, ita momento temporis, plane im- 
perceptibili , fejungitur a corpore , ac feparatur. 

II. Hujufmodi vero abfoluta cefTatio mo- 
tuum animalium , & abfcellio aniniae a corpo- 
re , quanquam cogitatione citius perpetuo con- 
tingant ; nihilominus tamen, vulgaris confuetu- 
dinis, clarioriique doftrinse gratia, mors di- 
ftinguiturin naturalem, immaturam, & vio- 
lentam , fingul^ vero in lentas , & fubitaneas , 
in prsEviias , ac praeienias , denique in improvi- 
fas , inienfiles , atque inopinatas . 

III. Mors naturalis non ea folummodo di- 
cenda eft, qux decrepitis , fedqux, veliisac- 
cidit , quos , etfi annorum numero metientes , 
«afTim vocemus pueros, adolefcentes , ac ju- 
veites, adeo tamen languidam fuorum corpo- 
rum conftitutionem , naicendo , fortitos fuiile , 
videmus, uc breviori temporis decuriu , fed 
pari cum fenibus fato , hebefcentibus mem- 
bris, ut Fabius loquitur, fimiles feneftse pi- 
grefcant , ac necem ipfam incurrant ; fcilicet 
quod ucrobique ienfim , ac fine ienlu fubtile il- 
lud , atque oleolb-volatile , fluida , iblidaque 
pervadens , ac dimovens , partim tranipiratum 
deficit, partimnonextricatumdefideratur; u- 
naque fimul prompta fibrarum diftra£lilitas , & 
contraclilitas, lento tabo deficiens, Huidavi- 
ciiTim excipere , & contra eadem opportune 
ofcillare non pqceft . 

IV. Mors immatura illa eiTe videtur, quse 
Lancifti Oper. Tom. I. 

(«) In fuo Traft. de morb. fubit. 



Repentittm 
moTtis 
idem . 



SUbitanea , feu repentina mors , ultro ho- 
die , vel ipfi viilgo innotefcit , quominus 
longo fermone fit percraflanda : illa fiqui- 
dem appellari iolet , quae per morbum celerrimi 
motushominesut pluriniumfanos, vel morbis 
inducias promittentibus detentos , abfque ullo, 
vel certe brevion agone de viventium numero 
tollit ; & cum plerunque inopinato imperitis 
adveniat , terribile facic moriendi compen- 
dium . 

II. In fubitanea vero nece diligenter notan-» 
dum eft , morbi celericacem , ex qua ipfa con- 
fticuicur , aliquando cHe nobis inlenfilem , & 
improviiam, utoccurrit e. g. in fyncope ex 
prxcordiorum , vaforumque languineorum pa- 
ralyfi , qux , nihil nobis de iila cogicancibus , 
aut ientientibus, in mortem tranfire folet, fi 
perleverec ; aliquando vero a!grocis cfTe fen- 
iibilem , & curancibus prsvilam ; quemadmo- 
dumobfervamus ineademmec lethali fyncope 
ex obftruftione , & corrofione magnorum va- 
forum ; hanc enim pra^cedere Iblent anheUtus , 
dolorescircacor, puliusinjequalicaces, & ani- 
mi deliquia , qua ulcro pr^lenciuntur , mortem- 
que reddunt Medicis non modo pnrviiam , ied 
prajcaucam . Uc nihil penitus dicamus de vul- 
neribus iummorum vaiorum , de magnis cere- 
bri contufionibus , de fulminum i£Iu , de car- 
bonis empyreuniatc , de pefte , fimilibufque ve- 
neficis caufis , qnx nunc prxienlic , nunc clan- 
culura , ispe tamen repence iolenc occidere . 

C A P U T V. 

Agitur in genere de caufis monis ^ quamvocaut 
repentinara . 



HIc ftacim notandum , nullam efTe caufam, Sul/uanee 
feu sgritudinem, celerrime occidere po- '"°''y. 
O ; 1- TLi- caujrjem. 

tentem , quae vires iuas per divilibilia jKf ^.„„ 
tempons momenca non exerceac^ .S: licec acutii- lemptre o- 
fimorum , atque maxime exitialium tempora F"-"' j'^ 
morborum , quos ( d ) Ranchinus merico fubica- "" ' 
neos vocat,velocifrimo curlu compleri, adverta- 
mus,nunquam tamen in iyncope , e. g. aut apo- 

A 2 ple- 



Mors ' ei 
priecordio- 
rum para- 
lypt i>ifcn' 
fibiiis . 

Syncopem 
lethalem 
ex objlru- 
8ione, & 
corrofione 
magno- 
rttrn vafo- 
rum qute- 
nam prg- 
cedartt , 



4 De Subitaneis Mortibus 

plexia, quantumvisocyfrime plerunque foleant dum, ut , faltem obiter, internoicamus mo- 
interimere , aliqua temporis momenta non ex- dos, quious aliquae ex unoquoque genere vi- 
currunt , priulquam ad illud perveniatur mo- res fuas validiffimas exerunt . 



ftere cun- 
juniilintur 
cum caufis 
fubitanete 
moith. 



mentum , in quo talis fluidorum , folidorum- 
que quies inducla fu , quam pon; animae difcef- 
uim , mortem appellamus. Hoc autempropte- 
rea hic advertimus , ne Leftor in pofterum que- 
ratur, fi nos a£turi de fubitanes, quam vo- 
cant , mortis caufis , nonnullarum memineri- 
mus, qu2 c!am , aut palam , femper tamen 
cum terapore , noftrorum etiam fenfuum judi- 
cio operari folent , 



malium intentus potei 

molesejus, vel pondus infigni dimmutione 



II. Et quidem exparte aeris celerrimus ani- -^ifi^wM/W- 
ft continsere , cum vel -''"'""" ^*' 

necem fu- 

aut exceflu laborant ; vel id , quod fubtilifli-yo;,-;?*. 
mum in aere ad vitx neceflitatem natat , & in- 
tercurrit , magno aliquo vitio lethaliter affi- 
citur . 

III. Diminuitur primo aeris moles in vacuo , 
per Boylii anthliam fa£lo , ubi animalia fta- 



II. Prsterea monendum ducimus, quasdam tim deficjunt , & mox emoriuntur . Minui- 
pro veris fubitanearum mortium caufis ispe fx- tur vero pondus in atmoiphaera , premendis 
pius accufari , qux potius occafiones videntur pulmonibus, & ianguine reipe6tive leviori red- 



habend^ . Tme r.amqi'.e uitx noftrte , ut ait 
Val. ( i? ) vartts , & gccidtis caujis expoftto tn- 
terdim qu£darn iriimerentia fttprerni fati titulwn oc- 
cupant : cttm magis tn tempus rnortis incidant , quam 
ipfam mortem accerfant , 



Mortisfu- 
bitaneie 
cai'fa du- 
piiciiff.nt 
gennns , 



am aert 
intra vi- 
vorum vt' 



dita i ut in conclavi nimis calido , & quorun 
dam montium cacuminibus , ubi , ut fertur , ce- 
lerem hominesinteritum fubeunt, nifi citoiU 
linc reducantur. 

IV. Propter auftam molem puri etiam aeris 

III. Qiianquam vero innumers fint caufse, intracor (fialiquando ex fanguine fecerni , ac 
qua: fubitaneas mortes valent inducere , ex- ibidem iubfiftere poflet ) fubita mors procul 

que varie inter fe mifceri, & complicari fo- dubio contingeret . Celebre eft doftiflimi ( ^ ) o^ ^^^^ 
leant , ut vix fimplicem invenias ; duobus ta- Bohnii experimentum infundendi aerem per ex infufo 
men generibus, ad doSlrins claritatem, apte fyringam intra vivorum venas , unde animalia/'"' fy*'»- 
diftingui pofTe videntur , quorum alterum eft citilTime moriuntur . Hoc tamen non proinde ^^''"' 
vitiumiolidorum, alterum fluidorum majoris accidere , putarim , quemadmodum nonnuUi 
ufus, dummodo vitium fit conftans, & maxi- eruditiflimi Viri arbitrantur ,quod externus, pu- »«j. 
mum . Etenim cum vitam pofuerimus in motu rufque aer potentifllmi coaguli , vel alterius ve- Rejicitur 
liquidorum , ac folidorum prsdifli ufus ; certe neni viresinduat,exerceatque ; nifi venenum ap- ^^"/ ^^_ 
quidquid citifllme , ac pertinaciter enunciata pellare velimusquidquidocyflime necat ,quoin ^^^^^, 
fluida, autfolidamaximeladere, vel alternos cafu fimplex etiam aqua , vel nudusgladius ve- 
illorum motus , qui nullo artis , vel naturs au- nenum erit : led quia aer, affatim intra praE- 5."'*^"-/^* 
xilio reftituantur , tollere poteft , repentinam cordia impulfus , fpatium aufert fanguini , qui J^'^^ 
mort-em inducet . continuus , & continens fit oportet ex ma- 

IV. Et quoniam ut cap. i. §. IV. monui- gnis venis in auriculas , & ventriculos , ut 
mus, tria funt fluida , quae vita» machinampo- cor. ex diaftole migrare faciat in iyftolem . 
tiflimum librant , aer, languis, & ipiritus ani- Ubi veroaerfolitarius, vel cum minori , quam 
malis, totidemque folida , thorax, cor,&ce- par eft , languinis quantitate dexteram auri- 
rebrum : eapropter ab horum altero , pluribus, culani , proximumque ventriculum occupave- 
automnibus, ieorfum , aut fimui , abinternis, rit ; tunc profeflo ese cordis cavitates vel nul- 
vel externis caufis , modo maxime , & con- las , vel pauculas continebunt particulas oleo- 
ftantiflime laefis, improvifa mors impendere fo-volatiles , quibus una cuni nervorum li- 



vera CHU'' 



Repentlna 

mors ori- 

tui ex con- 
fianti rna- 
gn^iquelis- ,^ 1 -j-*! 

fione /-«i-poteft: utenimfingulahasc , integra cumiunt, qmdo excitatur alterna tenfio fibrarum mu 

tium nia 
foris ufus 



in vits beneficium^ ita, fivitientur, in male- lcularium,finusilloscomprehendentium.Mors 
ficium,viciflrimconfpirant ,virei'que confociant. igitur in ifto caili plus , minuive cita , non 



Animi 
Jiajjwiiet 
quoinodo 
mortem 
improv:- 
fam accer- 
fant. 



V. Cxterum caulas ab animo pendentes ideo 
peculiari capite a corporeis non diftinguimus , 
quia idcirco improvifam mortem interdum ac- 
cerfunt , quod folidas corporis partes , apud il- 
los , quos interimunt , praecordia lcilicet , & 
cerebrum, admodum imbecilla, peneque ef- 
frafta, autinveniant , aut efficiant . Undepro 



quidem ex aeris intra cor pra^fentia , verum 
cx neceflariis ad modum , cruoris abfentia oriri 
dicenda erit . Vide quas cap. VII. num. i. & 
2. trademus ; fed multo uberiora dabimus ia 
lib. de Corde . 

V. E contrario adaugetur pondus aeris , ejuf- 
que compa£lior evadit elater in quibuidam me- 



miicue de utroque cauiarum genere icribere tallicisfodinis.Narrat etiamBoylius,expeculiari 
"' flante apud Septentrionales vento , homines 

repente interire : tant?. enim ejus eft deniandi 
U T VI. ^'^5 , ut vel hilpanicum vinum conglaciet . 

VI. Tandem magno aliquo vitio nQxius, 



conftituimus. 

C A P 



De caufts fubitanetc mortis ex parte fluidorum ma- 
jortstifus, & prirao ex parte aerts . 



V 



ac lethalis fit aer, ut ex fumo carbonum in 

conclavi claulb , ex conftitutionibus peftiferis , 

ex veneficis, vel , peculiari ratione particu- 

Idimusha£tenusinuniverfum, exquibus laribus naturis incongruis, odoramentis, aut 

fontibus improviiarum , ut dicunt, ne- faevaquadam, ac naturali mephiti ; utetiamex 

ciuracauik fluere foleant^ nunc agen- fepulchris,autfrumentiputeisdiuclaufis, cum 

pri- 



)«") Lib. p. e. 12. (b) Progy. 4. circui. Anar. 



I n. 



I. C A 



VI. 



primoaperiuntur; quae omnia folent inopinato pothymiam labentcm vidcrunt ; tandcm duas 
animalia fufTocare , &interficere, denfata po- circiter intra horascum fupervenicntibus fignis 



Aerjuxta 

corporum 
dijpejitio- 
nem appa' 
ret rioxius- 



s 



lifTimum , aut vitiata illa , quas per cranii mea- 

tus , & pulmonum porulos permeare deberet , 

particularum mixtura , quaeque fubtilis alio- 

quin , & ncfcia quietis , ut ianguini fluidita- 

tem , ac refpe£livam levitatem, ita&: ncrvis 

fpirituofum vitse igniculum erat conciliatura . 

VII. Sed quoniam non una , eademque omni- 

bus in animalibus aut pulmonumlaxitas, aut 

fluidorumniixturainvenituri hinc nonomni- 

bus eadem nocent inquinamenta aeris \ ex 

quo evenit, ut particulares narrentur peftes, 

quae nunc folos homines , nunc hoc , vel il- 

lud pecudum genus interficiunt. Quinimo , 

cum una, eademque minima folidcrum tex- 

tura , ac particularum fanguinem integran- 

tium proportio nec femper , nec fingulis ho- 

minibus accidat ; hoc fane in caufa efl: , cur, 

fseviente pefte , in eadem urbe , ac etiam domo, 

alii pereant , alii ferventur . Adeo verum eft , 

adlabem, ex aere potifllmum contrahendam, 

eoufque valere corporis difpofitionem ( quam 

utplurimum intemperans, atque incontinens 

vitas genus infert ) ut propterea nonnullis in 

medio Tiburi Sardinia n^t . 

VIII. Cum vero viginti ab hinc annis Eru- 
ditus Juvenis , meufque olim difcipulus Anto- 
niusDonarellus me conluIuilTet de repentina 
quadam fyncope , praecocique morte ex fubito 
perrupta ferpentis caverna , cujus rei tum hifto- 
ria ad nos data , cum noftra ad illum refpon- 
fio fuprapofitam de labe aeris , diu conclufi , 
doflrinam confirmet , atque illuftret, oppor- 
tunumduxi utramque epiftolam Leftoricom- 
municare . 

Clarijfimo , DoBiJfmoque Viro Praceptori 
olim meo 

D. JO: M A R I iE L A N C I S I O 

In Romano Archilyceo Anat.Prof. 
Celeberrimo , 

Antonius Donarellus S. P. D. 



propinati veneni e vivis iublatum dolcntiffimi 
collacrymarunt . Interim ipie ego tunc tempo- 
ris accerfitus , moerens, &admirans, lividum 
cadaver obiervavi . 

Poftulo nunc, quam Tu , Clariflime Vir, 
fuiiTe judicas iftius mortis caufam , fcilicet an 
iolum timprem, an etiam vcncnum, perocu- 
los , aurcique infuium ? an force ferpcntis fi- 
bilum, qui lethiferas particulas intra Juvenis 
corpus per vias narium , orifquc ursere po- 
tuerit ? Habes , Doftiflime Lancifi , quibus a- 
cerrimum, & fingulare ingenium tuumexer- 
ceas. Vale, & me , perinde ut filium, pre- 
cor, ames , dum ipfe , Hippocratici memor 
Jurisjurandi , Te Parentis loco aflidue vene« 



PritCix 
mmt . 



ror , & colo . 



Aug. 



M 



'Ultis, magnifque tuls expertus funi of- 
ficiis , quanta me profequaris humani- 
tate , ut novum nunc beneficium fiden- 
tius optera , atque abs Te alacrius fperem . Hoc 
fane acreeft, ac fincerum Judicium tuumde 
quodam rariiTimo cafu , qui apud nos contigit 
elapfis diebus. 

Rufticus valetudinarius , aetatis fua: annorum 
23. cum prope antiquam quercum effoderet , il- 
lamque , percutiendo , in ruinam daret , forte 
fortuna prigrandem ex magna illius arboris ca- 
verna vidit egredientem ferpentem , cujus poft 
Aninti de- tripliccm fibilum in terram ipfe cecidit fuorum 
Jiquium . omnium cum fenfuum ja£lura . Sed vix parvus , 



Hijloria , 



Datum Introduci prid. id. 

MDCLXXXVI. 

Studiofijfmo , optimteque fpeijuveni 

D. ANTONIO DONARELLO 

Jo: Maria Lancisius S. P. 

VldeoTe admodum follicitum , quld ipfe 
ientiam de caufa repentini morbi , & 
praecocis mortis delcripti Juvenis. Di- 
cam graves inter occupationes breviter , & 
aperte : Petis enim non minus fcitu digna quam 
utilia . Unice quidem tu quaerere videris , quid 
caufjE fuiiTe putem , cur fanus alioqum Juvenis 
tam cito deceiTerit ? Scilicet an folum timorem, 
an etiam hauftos veneficos , cum ferpentis fi- ■^'" « 
bilo extrufos, halitus? ^""P^"' 

Porroquiex limplici timore pereunt , ^ii^- ,.!,„(, auv- 
bito quidem, fed citra figna propinati vene- /Wo aV- 
ni , extinguuntur ; ut tibi , per Hiftoricorum g^ofcan- 
monumenta dilioenter vasanti , clare poterit ""^''"'"' 
mnotelcere . JNon ergo tuus Adoielcens, c{^^ fi,-,.„ei]a- 
pravis poftea fymptomatibus correptus imz, liscetern- 
ex nudo timore interfeftus eft . Utique exi- '"- ^ece- 
bilans invifus ferpens per nares , oculoique ^^' ^u^^;',„j,j. 
pentinam , maximique momenti in Ruftici , a- morauo. 
lioquin valetudinarii , cerebro excitare potuit fwoa^o/^/o- 
terroris ideam , ob quam illico , violenterque thynuam 
contraftis illius fibris , propagatoque fpalmo ad '"'V ^"'^ 
uique praecordia , continuo perturbatus fubftitit 
fluidorum motus , ac proinde infelix juvenis 
animo defecit . Sed hxc in illo malorum initia , 
atque excitamenta fuerunt . 

Enim vero quis adeo in rebus phyficis hof- 
pes eft , qui poflit inficiari , ad veram hujus Vera fr.or- 
segritudinis , mortiique caufam accefriife vene- "^ '''"'/* 
ficumvirus, quod non exferpentis modo vilce- ^*** '^' 
ribus, una cum fibilo expulium fuit , quemad- 
modum haud immerito hasfitare videris \ ied 
maxime ex concuiTa , apertaque quercus ca- 



Sj/mpto- 
mata exi- 
tialia . 



abjeftufque ad officia rediit anlmus , cum ac- verna repente in libertatem venit , illumque 

currentes fodales agreftem hunc juvenem ftatim aerem , qui circum Juvenem fluitabat, implevit, 

ilhnc abducunt , & capitis dolore , fopore,vo- atque inquinavit ; quo faftum eft, ut homo 

mitu, extremarumque partium perfrigeratione milerrinius unde \kx alimentum trahebat , 

mifere correptum, ac paulo poftrurlusin ly- repente morbum hauierit, ac mortem. 
Lawifii Oper. Tom. L A j Qua- 



6 



De Subitaneis Mortibus 



C.v//<J Pf- 
neris j 0)* 
ejunmodo 
exaltetur 
•venenum 
in cavef- 
nis iirbo- 
tcm ex 
tiiura Jet- 
j.e'itu/ti 



Qiiowodo, 
C per 
guas vms 
in fangui- 
pent fer.t- 



Sytnfto- 
pinta ex- 
ftn.iun- 
{«>■■ 



/irt vene- 
ri.t per 
mni.i 
jtnifitum 

orpana 

o 

iraduci 
poj[\nt . 



Negatur , 
C> quare, 
i!e oculis. 



■uf 



que . 



Qiialis pra-tefea cytiterit ipeciatim hujtis corpulculisin hominum vifccra pntct viaper os, 

mlxtura vencni , <jUomodo idcm in quercus ac per nares , quorum foramina in cerebrum , 

'ea^^fcrna mortiferara indolem naftum fuerit; in pulmones , atque ventriculum alte pene- 

quid ccnfVam, tibi oftcndam . Sane , ubivc- trantia , luem aeris ad liquidi nervorum , ad 

tufla qucrcus tercdinc corrodirur , pr^gran- ialiva: , ad chyli , ad ianguinis denique com- 

demque iua in medulla concamerationem un- merciumiUico poilunt transducere. 

dique flipatarn admittit , tunc non raro angui- Quad fi adverteris apud Amatum Lufita- 

culus, foris intro per cuniculolam forte inven- num ( c/ ) hiftoriam Viri Antonicani , qu? , cum 

■tum , vel faftum , iubterraneum arboris cor- vineam putaret , ierpentem oifendit , eoque 

ticem ilibrepens , cavcrnam ingreditur , ibi- interfecto , repente conqueri cspit de capitis 

que tcredinum , lignearumque icoriarum pa- dolore , mox febricjtavit , demum , omnibus 

bulo nutritus, ienhm adolcicit. Interimvero gravioribus fa-Stis , die ii. obiit: cujus farinaf 

iiiphur impurum cx ulceribus ligni , atque ex plura proftant exempla apud(e)Gal. (/) Plin. 

male olente icrpcntis peripiratujugiter effluit , (^!j)Scalig. alioique relatos z {h) Schenchio j 

quod neceilariocumacribusialibus ipiarumfa;- certe minus admiraberis nofl;rum cafum , in 

cum , &urin3e, quasierailla egerit, cohoba- quo non tantumde ferpentis coroore , quan- 

tur, intim.e permilcetur , ac , eo loci diu iui^- tumde caverna vcneiicus halitus erupit, atque 

que , deque agitatum , in pefliferum fpiritum in Rufticum , viribus jam hebetem , terrore- 

evchitur, qui tandem , convullb , apertoque que perctdlum, infiliit . 

arboris antro , ( ut ex iubito referatis iepulchris, Qiud nunc dices , fi verara credideris ra- 

frumenti foveis, latrinis , & cloacis non raro riorem hiftoriam , a(/) Geihero delcriptam , 

contingit) turbidas exilit in auras , qua non cujuldam hominis , qui e viventium numero 

tantum hominum fanguini , ac ipiritibus , pu- fublatus fuit , cum balneo dumtaxat fe merfii- 

ro iulphure , dulcique lale volatili conftantibus, iet aqua: , calefaftx ex lignis, excifis a caver- 

lunt penitus lethiferjc , ied , quod ilimme no- nis ierpentum ■" Dices profefto , hujuimodi 

tandum, pulmonum porulos , per quos ilibti- animantia gentis efle ferarum fcetidiflimum, 

lesaeris partes intra venas ingrediuntur , cum ac peftiferum : quo fit , ut circa illorum vici- 

implendo , obftruunt , tum irritando , per- niam teter femper ex-.iiret odor. 

ftrifigunt , eaque ratione commercium boni C<eterum fi curiofus adhuc poftides , cujuf- 

aeris cum ianguine , & cum cerebro , ad vitam nam fuerit fpeciei , & quo nomine compel- 

^deo neccfianum , celeriter intcrcipiunt . landus ierpens ille , qui intraquernam, a te 

Hujus profetto exitialis aura: vires expertus fignificatam, cavernam hoipicabatur, fuccur- 

eft defcriptus R.ufticus , csteroquin valetudi- runt ftatim Ballonius, aliique , quos recitat 

nr.rius , quiftatimi atque venenatum aerem per (^)Sebizius, qui hujulmodi ferpentes appel- 

nares, ac fauces e.xcepit , iua fenfit iblida ir- lant Diy/Mox , & latina voce , propter eorum do- 

ritatione afTe£l:a, ac fluida lue quadam inqui- micilium , Qtierculos , qui fane , fi credere fas 

nata . Unde non folum dolor capitis , vomi- eft, m immenfam pene magnitudinem bellux, 

tus , ac tbpor , fed etiam lypothymia , cxtera- in quam reliqui ferpentes haud olent , cre- 

qiie iymptomata iuborta funt, qu^ propinati fcere afTeruntur. 

toxici indicia paiTim habentur . Diffulb enim Tu interim , mi Donarelle , virtuti , ut 

veneno quaquaverium per corpus , tum cor- facis, ftudere perge : nec velim dubites, me 

ruptiva qua;dam fermentatio excitatur , pro- iilii loco te femper habiturum , cSc eo qui- 

pterqu.^.n cada^era tumefiunt , ac liveicunt 5 demfiliorum genere , qui , cumiuis dent glo- 

tumerofiones inducuntur, exquo ungues,ac riamPr;^ceptoribus , plus amantur , quam fi- 

pili decidunt , & reliqua , horroris plena , fym- lii carnis , qui faepe Parentum fortunas , fa-- 

ptomata apparent . inamque diiperdunt . Vale . 

Scio , graves invQniri Authores , quos in- 
ter {a) Guainerius , ( ^ ) Foreftus , & ( c ) Zacu- 
tus, qui venena non iblum per nares, atque 
os , fed per rcliquos etiam externos fenllis in 
homincs aliquando propagari pofTe , judicave- 
rint . Hoc tamen in dubium de oculis, atque 
auribus , quatenus duos peculiares fcnius , a 
fcnlu taclus omnino diftinftos , conftituunt , 
me judice , facile revocabitur , ii plane intelli- 
gamus , utrumque ex iis organis tcxtura adco 
arcla donatum , multiplicibuique machinulis 
vallatum e^t , ut de medio aereo nonnifi te- 
nuiilimas lucis particulas , undulantcique tre- 
moresvaleat admittere , qui nihil vits anima- 
lium hoftile (dummodo amoris , timoris, mng- 
rorilque caulas excipias) intro iolent transfer- 
re . Latior contra , atque expeditior lethiferis 



Ex inter- 
feclo fsr- 
pente 
mors , 



Ex biilne» 
calefaBo 
cum tignis 
venevatis 
mors . 



Serpentes, 
qui mo- 
raritur in 
quercu- 
bi:s , 1)0. 
Cantur 
Dryini^ 



TDatmn Romie Kal. Septembris 
MDCLXXXFI, 

IX. At vero de vitiis aeris, fubitas mor- 
tes inferentibus , fatis , ut ^jrbitror , dictum 
eft . Nunc inceptum ordinem profequamur . 

C /\ P U T VIL 

De Cattjis fubitanearum mortium ex parte 
fanguinis . 

EX parte fanguinis improvifam mortem in- 
tentant quatuor prscipua; ejufdem afle- 

ftiones. 



(a) Lib. devenen.(i)Lib, jo.obf. pr. in fchol. (f) Demed.Princ. liift.l. j.hift. ;;. in paraphr.( <y)Ccnt. pr. 
curat. 62. (f)Lib.de ther. ad Pifoneni c.5.(/') LibS. c. 21. {g) Exercitat. 200. contra Cardanum . {h) Lib. 7, 
gbr.?2. (; ) Lib. 30. de (erpciitibus. {k) Inappcndic. aif difcurfum med. philofoph, 



r 



L 1 B. I. C 

Sanguii £\io,;cs. Primo prseceps , ac calis diminutio ino- 

quadruplt' ^■^^ eiufdem , qu2 , cordi , & cercbro fubtra- 

temirjten-^^y altcrnum horum vilcerum motum , oc 

tat repen^ circuli continuationem pcnitus toliat . Hinc 

tiaam , fanguis a majoribus venae cavae , & pulmoni- 

cx truncis, vcl acorde, fummifquc artcriis, 

pulmonica fcilicet , & aorta , airatim crum- 

pens , vere improvifo vitam incercludit ; fi c- 

nim a fanguiferis, intra ccrebrum apertis, ef- 

fluac , non adeo fubico morccm accerfit , ut le- 

quenti capite , vel appofito exemplo , dcmon- 

Arabimus . 

■ II. Secundo celerrima paritcr, nimift|ue a- 
bundans ejufdem fanguinis , pra:fertim efter- 
veicentis , ad cor , atque ad cerebrum conflu- 
xio , & quavis ex cauia , mora pertinax , ubi 
langueicenti vi circumpulfivx horuni viiccrum 
valide renitacur , & vicae curlum , ^uem in mo- 
tu pofuimus , continuo fufpendac ; uc in iis ob- 
fervatur , qui , iubico timore , mcerore , vel 
gaudio perculfi , repente concidunc ; aut qui 
nimia plethora iaginati , vel qui poft corporis 
excalefa6\ionem , five pra:fente aliqua evacua- 
tione , frigido pocu , vel balneo ucuncur , Non 
enim capacicas ad concinendum , & vis ad pel- 
lendum ianguinem in corde , & appenfis vafis 
funt indcfinita; , acque immenfa y verum pro- 
portione refpondenc cercs , ac determinacs 
moli, &; gravitati ejuidem fanguinis , quam 
nonnifi, cicra violencam difiraftionem- , ac re- 
fiflentiam capere , acque urgere polTunc . Ec- 
ce jam inquic Cl. {a) Harvxus, duoiuncge- 
nera mortis , excin£lio ob defeclum , & iulib- 
Pukkum catio ob copiam . Hinc ob oculos exemplum 
fiarvai utriufque liabere licet , & diS^am vericacem au- 
exvsri- ^ topfia in vivorum corde confirmare : ecenim 
"'"" *""•' comprehenfa vena cava vel forcipe , vel pol- 
lice , fanguinifque curiu verfiis cor intercepto , 
ftacim videbis , cor albidiori admodum colore 
fieri , & languidius pulfare , ut eraori deni- 
que videacur . Poftea vero , fi relinquas ve- 
nam, & arrerias fimiUcer per aliquam diftan- 
tiam a corde ligaveris , videbis concra , illas 
vehemencer turgere in parte comprehenia , & 
cor ultra modum diftendi , purpureum colo- 
rem contrahere ufque ad livorem , & tandem 
opprimi fanguine , fic uc fuiTocacum iri , cre-. 
das. 

III. Tercio vitam fa:pe confeftim adimit il- 

lud fanguinisvitium, quod ab hypochondriis, 

ab ucero , Vel aliunde , ac priiercim a vencri- 

culo commLinicatum , propter f umraam acre- 

' dinem , vel aliani externis kMifibis non fatis 

expofitam qualitacem , prjscordia , & cerebrum 

convellit , & valde eflicax eft ad fluida vel 

coagulanda, vel di Tolvenda ; quibus in cafi- 

Lympha bus migna interd.im feri cooia, ex coajloin- 

in cavita, tra pulmjiiam , ac cerebri vafa fanguine , vio- 

tibi<s col- lenter ex.tradicur , & in thoracis , vel cerebri 

iecia , tn- • • l n • * i • r 

iutie pro cavitatibus coUigitur ; mnc trequens errons 
jMor^/'f^/<-anfa apiid minus in arte pericos , qui , lym- 
fa pieri4m- ^h^m in finubus cerebri inveniences, illaraa- 
^"^,"."'""' poplexi.E caulam, cum plerunque fuerit dum- 

peritis ac-'- ' rr r\ i- i" i 

r,,r^„.y taxat etieitus , acculare loient . 
fttjattir . ' . 

l^V. Poftremo peuiierura quid , ac plane 
(a) Exerc. pr. clc mot. cord. cap. lo. 



A p. VII. 7 

vencficum in (angume vituirr, , hauftum cx 
aerc, ex ingeftis per os, autaliunde, recon- 
di pofTe , cxncrimur , quod dato lempore , vi- 
res iuas in ipiritus, cordilquc , ac ccrebri fi- 
bras exerat , ignoto fane , tacitoquc molimi- 
nc , ac veluti iydcratione . 



C A P U T 



VIII. 



De caufis fubitanearum morttum ex parte fluidi 
nervoritm , feufpirituum animalium . 

QUod dcniquc ad tertium maximi ufus 
Huidum , nempe ad liquidum nervorum, 
icu Ipiricus animales atcinet , iis pro- 
fe£lo , ucpoce afanguine derivatis, cademvi- 
tia congruc aptari poflfunt , qui modo ipfi fan- 
guini attribuimus. Etenim primo loco , iub- jijultirlex 
trafta , vel intcrcepta contumacitcr tantafan-yp.'r//j<tt»j 
guinis copia , quanta per carotides , & cervica- (iefcBui 

les arterias, earundernque plexus ad cerebri , ""^*'"^'''' 

9 u w ■ ^ r D tv l """"^ 

oc ccrcoeili cortices naturaliter nuxura elt , ut caufa. 

liquidum ncrvorum feparctur , ftatim debcnc 

&. ipfi Ipiricus , qui ex folo fanguine iecernun- 

tur, dcficere. Hoc fane contingic in magnis 

fanguiferorum circa jugulum vulneribus , vel 

incra ccrebrum rupcuris , in quibus poftremis, 

li fucnc ingens copia effufi fanguinis , ejufdem 

procul dubio defe£lum morcitera cerebri , ac 

cercLelli comprclfio (unde Ipiricuum anima- 

lium incerceptio ) fcquatur , nccefrc eft . 

II. Et quidem adeo valet moles jam efrufi 
incra cranium ianguinis ad celerem mortem 
inferendam , ut , etiamfi non ex arteriis ,. fcd 
ex venis egrefTa fueric , nec magnam liquido 
animali maceriam fubcrahac , adhuc tamen , 
propter folum infarftum , & compreflloncm , 
cito necare foleat , 

III. Eft hic tamen loci , ut diligenter atten- Sanguine» 

damus, iUos vere fUbito interire , quibus in vafj i» 

pra:cordiis fanguineum vas dilrumpitur ; eos frecordnt 

vero, quibiis intra calvariam hoc infortunium ff'"l"'' 

accidit , nonnili poft multas horas , quantum „,ortcm 

nobis huc ufque obfervare licuit , necem fu- in cerebre 

bire . Etquoniam exemplis clariusinftruimur , ataem nca 

quam commentis ; idcirco caflim ruptx ad cere- '^"f ■'''"" 
C ■ I r ■ 1 ^ • injerunt. 

bri balim vena: , quippe quem ob luas cir- 

cumftantias rarum arbicramur , fideliter fub- 

nefteraus . 

IV. Vir NobiliiTimus fexagenario major , iq;iioria 
gracilis, ac biliofi habitus, accrrimi ingenii , <jp/^o'»/> , 
hvp^choadriacis, ac vertiginofis afTeclionibus convuifi- 
ab ipfi i ivencuce obno.Mius, ante aliquoc an- ■^or-.tmmo- 
nos prasviocapitis calore , fanguineas cum me- *^"^aue'^ 
cu quidsra, at fine no.xa lacryraas efFundcbat . apovlexia ., 
Deiade circa hyemale folftitium anni i-jo6. &' mortu 
poft gravilfiniis animi curas , i;berrima na- fxdifrupta 
num h.«morrhagia tentatus fuic, cui fiftendae 'c^rfi>n6j~ 
c.un nos nihil edScax neque inchirurgia, ne- fim. 
que in pharmacia inveniremus , inico confilio 

cum E>:cellenciinmis Curancibus D. D. Domi- 
nico GagUardi , & Jo: Thomafio , ad topica , 
nimirum ad pulver ex calcant . , opio ufto , & 
flingo Meiitenfi , veluti ad facram anchoram , 
lente , ut decebat , confuginius . Sed , cum 

ela- 



8 



De SUBITANEIS MoRTinys 



clapfis aiiquot horis , rurfum fanguis effiueret , 
^ger , ut fieri folet , longioris morae impatiens , 
ad anceps potius, quam ad tutumremedium 
recurrendum effe fibi fuafit , novumque pro- 
inde , nobifque plane ignotum , pulverem, 
cum fe prius fortiter emunxiffet , naribus hau- 
lit ; atque confeflim , excitato fenfu urentis ir- 
ritationis , fubftitit hxmorrhagia , quam illico 
excepit fumma capitis confufio , oculorumque 
pruritus, ita ui Nob. Vir mortem fibi jamjam m- 
ftare , timeret . Qui tamen , defpumato jam ma- 
jori ex parte fanguine , ac depuratis deinceps hy- 
pochondriis, utcumque bcne fe habuit ufque ad 
Kalendas Apriiis 1707. quo tempore prius capi- 
tis gravitate , & calore , deinde hora quinta no- 
ftisfexta; ejufdem menfis repentina correptus 
fuit aphonia , in qua initio mentis ofRcia mmi- 
me fubiata ei fuiffe, probabiliter indc judicatum 
€ft , quod jpfe , vel fentiens irritationem , vel 
fperansventuram hxmorrhagiam , vaiide , at- 
que identidem , converfis ad adftantes ocuiis , 
nares emungeret . Sed quoniamvena, qus fo- 
ris jam fanguine utiiiter manaverat , propter e- 
fcharoticum errhinum forfitant obcalluit , pet- 
fimo fato interius rupta eft . Idcirco , incafrum 
tentatis omnibus reveilentibus, ac phlebotomus 
non modo ex venis brachii , fed etiam juguii , 
poft jaf^atos huc iiiuc artus, forti profternitur 
apopiexia , qus fpatio quinque circiter horarum 
iiium perdidit. 
3'""!" 'cb ^- -^" cadavere dura mater folito crafTior , 
fer-Z'! ' & undequaque cranio fortifTime adha;rens in- 
fuerunt, venta eft : fanguinea piae matris vafa ufquea- 
deoturgida, & varicofa , praefertim ad anterio- 
remcerebri partem, ut coralliorum ramisvi- 
derentur fimilia . 

VI. In utroque anteriorum ventricuiorum 
quantitas coa£li fanguinis non minor femilibra 
continebatur ; quinimo non parva cruons mo- 
les , eaque fluidior , diffufa occurrit per reiiquas 
cerebri cavitates ufque ad fpinalis medulls prin- 
cipium , ac fub eo pra;fertim durs matris feg- 
mento , quod cerebrum dividit a cerebeilo . 
Neque fibi defuit ceiebris diffeflor D. Cec- 

.Qualefuh chinus , feduio inquirens in foramen difrupti 

fanguife- fanguiferi, quod oftenditfuiiTe propaginem ve- 

ruoi-vas j,jg .uoularis internx , qucs fanouinem regerita 
tntra cra- I _p ^ ■ ■ ■ rr- 1- i • i- 

tiiiim partibusnnitimisoflis fphenoidis, quasque ra- 
tiifru^tum. mufculum , fuperato cranio , ad radicem nafi , 
unde jam fanguis efliuebat, dimittere folet . 

VII. Reliqua cum naturalia , tum vitaiia vi- 
fcera nullo fenfibili vitio , prxter aliquam con- 
tentorumfluidorum cuipam, laboralfe depre- 
henfafunti ut non fit dubitandum, quin ad 
fubitum morbum , citamque mortem accerfen- 
dam, defeftio unius fluidi , vel foiidi majoris 
ufus, atque innoftro potifTimum cafu , inter- 
ceptio fpirituum animalium ab eff iifione ipfms 
fanguinisintracranium , abunde fufficiat . 

VIII. Sed quanquam hujusinterituscaufa fit 
apertiffima ; nonnulla tamen ab ipfo extifpicio 
deducemus coroliaria , quae tum difcentibus , 
tum icientibus utilia fore , fperamus . 

IX. Primo fane docemur , fubitaneam apho- 
Preeept nJam vix aliunde oriri , quam ab interceptio- 

*/ ""'" jie venarum ad cerebri bafim , unde nervi , in 



Jinguam px-otenfi , ad perpcndiculum preraun-^''''"'"''^ 
tur. h.t li quidemmterceptiDiua magna ii-;e- ;„_,^,.^^. 
rjt, cumquemagno, & pravo corporis appa- ^r/W rr- 
ratu, nec brevi folvitur, ncc finit fanguinem "'"■''"". '•"^ 
regredi ab anteriori prsfertim cerebri parte , ^^'''■'^'^"^*'' 
atque a piexibus, quiintra vcntriculoslocan- 
tur: quocertefit, ut vafa iiia nonfolumtu- 
meant, fenfimque capiplenium, & apopIc£"ci- ■i?.'"""'"-'''' 
cum affeaum, gravando , urqendoque, pro- ^;?'^"-^'';^'' 
ducant, ied , quod magis eft , fi contmeant ^^„„|o,;. 
fcnguinemerodcntibus lalibus refertum, per- /;o«/o^/e- 
rumpantur, eodcmplane modo , quo externs *'"•«> «i''^'^- 
contingunt hsmorrlia"iy , & quemadmodura ^'"'"" '^'* 
contigit in expofito calu . 

X. Secundo erudimur , quod quemadmodum 

flmguis , fi fupra aiterum cerebri hemiipha;- San^^uls 

riuin cfiundatur,unum dumtaxat corticem com- ^^"J"Jil"^ 

pnmendo, ac fimui obftruendo, inducit tan- {!,»; «)f- 

dem apopiexiam , & eam quidem cum iliius bri hemi- 

lateris paralyfi , quod afieao hcmifphsrio re-/f/-''^''«"'» 

fpondef, ita idcm fan"uis fi effluat ex vafe ad '''^"^'''" 

L • u r r ° 1 ■ ■ • xiam cicnt 

cerebri balim pofito , ut piunmum gignit z- paralyfi^in 

phoniam , jaftationes , denique apopiexiam ci- bafi vero , 

tra prasviam paraiyfim , dummodo alia non con- f"/V;j«. 

currant, qux paraiyfim inducunt. Etenim e- ^f'""'" '/ 
,■ ' ^ r ' ,. r ■ I &cc;ivul- 

grediens e perrupto vafe fanguis, ob concc-fi^^cm, 

ptum jam impetum propter motum circuiarem , tandemque 

eoinfluit, quo patet aditus per omnes ventri- '^/''/'^'^.' 

cuiorum cavitates ufque ad principium fpinaiis ^^'^'^ '"" 

meduils , cujus tam dextrum , quam finiftrum 

intra caivariam locatum caudicem caiore pri- 

mum , & moie , moxetlam acredine , quse ra- 

ro abeft , quaquavcrfum a'qualiter incendit, 

premit , atque irritat ■■, unde injuffi quidam ar- 

tuum motus , feu ia£latlones abfque paraiyfi na- 

fcuntur ■■, deinde vero , extra fuas ripas uberius 

diffluente cruore , longe major preflionls vis 

undequaque adjungitur , qua: i^.nhnalium fpiri- 

tuumcurlum tam a cortice vcrfus mcduliam , 

quam a medulla verfus externas parccs inter- 

cipit ; atque hinc apopiexia , Sc mors Ipfa fuc- 

cedit , quas profefto tatales caiamitates noftro 

Jigroto ceierrime contigiffe , confpeximus. 

XI. Poftremo unum eliclmus coroUarium , ^/^'^■"«-" 
ad praxim , ni falior , utiiitrimum . Scilicet na- auamjaon- 
ribus fere nunquam efcharotica pro fiftenda taneis in 
fponte orta hxmorrhagia , nequidem apud ^c- h^morrha- 
nes, admovenda efTe . Etenim rariliime ex hu-'|"^'i"^ ^" 
jufmodi fanguinis fluxibus aegros deceffiffe , con- 

tra vero izpe ex vioienta iiiorum fuppreffione 
ceicremmorbum, citamque etiam mortemin- 
ferri, comperimus. Sanguisenim, cumindu- -j-ransfef 
ratum , ac renitens vas exterius invenit , mini- ^.(f ^«^ 
mo negotio , eadem recurrente exitus necetrita- r.arr.f/itur 
te , alicubiinternumcanaiem difrumpit . 'Ent "' '°P'°J'I' 

■ ■ • rr^ ■ r • ■!• .„ 7""" ■*■ '?'<''> 

igitur curantis otticium caufam pro viriii parte ■'^^ „ijiini. 

corrigere , motumque fanguinis aiio avertere . ma h.emo- 

At nunquam de ciaudendo vioienterdchiicen- '/•"'i'^'» 

tis venae ore cogitare debebit, nifi cum xgro- ■' ^"^ ■'''l 
, ° -n • r c.r.num. 

ti vires vere langueant ■■, nec lilas ex ipuus ae- ^' 

gri querelis , aut vanis Conjunaorum terro- 

ribus metiri debebit , fed ex puifu , qui fpon- 

taneis in hxmorrhagiis cumpierunquc durus, 

magnufque efTe foieat , nos de Ipe minime 

depeilit; aquatunc deturbandi erimus, cum 

exiiis evadit, extremaque frigent. 

XII. 



L I B. I. C A P. IX. 



XII. Ncque id fane reticeam, quod facile 
poft longam praxim quifque per fe didicit ; 
nempe in hujufmodi magnis fpontaneis hasmor- 
rhagiis videri fanguinem propter induftam 
fermentationem , lua mole , utitadicam, fie- 
ri majorem , darique quandam veluti aeris 
particularum immiffionem , vel converfionem 
infanguinem. Ufqueadeo fuperftes intra vafa 
cruoris moles fufficit tum continuandae ingen- 
ti evacuationi , tum implendis , elevandilque 
arteriis , quae adhuc magnx , duraeqiie pofi: 
cjeftas multas rubri liquidi menfuras mirabili- 
ter perfiftunt. Exinde fit, ut immatura fup- 

f)reiTio plerunque pariat convulfionem, quam 
bla per artem inftituta folvit fanguinis milTio^ut 
oftendemus cap. XXIII. num. XIV. hujus libri . 
Xlll. Sed , ut ad id , unde digrefTa eft , no- 
ftra revertatur oratjo, poffunt pariter anima- 



duplici potifllmum modo , contingcrr i altero 
fcilicet , cum acre , ac fere arfenicale , vel aliud 
quodvisliquidum , convellendis nervis idone- 
um , non omnia fimul cerebri fegmenta , fed ea- 
dem fuccefTivo quodam , atque iniquali ordine, 
ac tempore irritat , & crifpat , unde nonnifi inz- 
quales, inordinati, atque inaequaliter contin- 
gentes convulfivi artuum , ac thoracis motiis , 
pcr totum fere paroxyfmum , relpondent , ac 
oblervantur : Quod fane quotidianum , ac vul- 
gare hujus morbi exemplum fe prodit . Alte- 
ro vero modo , cum eodem pene tempore , 
xqualibufque viribus irritans caufa , quaqua- 
verfum per cerebrum diffufa, ajqualiter, eo- 
demquc tempore anteriores cum pofterioribus 
partibus , dextras cum finiftris , immo forte 
etiam ipfum cerebellum. , adeo vehementer con- 
vellit , ut inde animale liquidum fimul , & <b- 



les fpiritus deficere , cum eorum excurfus per qualiterin omnes contranitentes mufculosva^ 



nervos ad prxcordia , aliafque maximi ufus 

partes, penitus intercluditur vi convulfionis, 

comprefTionis , vel obftru£tionis , e folo cor- 

porisvitio, autfimul animi motibus penden- 

tium . Atque hinc Carol. (a) Pifo plures col- 

legit obfervationes funeftifTimarum , ac fubi- 

tanearum fyncopum, quas ex cordis apople- 

xia, feu ex obftru£lo per lympham nervo , 

qui ad cor defcendit , natas arbitratur. 

XIV. PolTunt quoquedeefTefpiritusob ine- 

diam , ob motuum violentiam, ob nimias e- 

vacuationes, obintemperantem venerisufam, 

praefertim in fenibus , quos fatis jam Ktas fpi- 

ritibus deftituerat . Quod genus exempla in- 

venientur abunde apud Authores, quibushic 

repetendis fruftrancn immoramur. 

Spiritunm Y_y, Secundo •nlmia etiameorundem copia, 
tiimia co- p c . . . . r » 

piajubna- ^^'^ femper languinis ubertatem comitatur , 

ae*»;ew nimii», prefTura , & inflatione glandularum cor- 

t»ufa. r-icalium cerebri , nervorum vias ita poteft 

aliquando comprimere , ut fluxuro "animali li- 

quido omne fpatium adiniatur , fiatque pro- 

pterea , ut vel in cerebro f piritus non feparen- 

tur , vel a cerebro ( infirmatis villis extru- 

dentibus , & au£la refiftentia extrudendi liqui- 

di) in prxcordianon dimittantur ; quodinter- 

dum contingit in ebriofis, aliifque , quicibis, 

& potibus , plurimo fale , ac fulphure narcoti- 

corefertis, fefe ingurgitant . 

ItfoTum XVI. Tertio fumma fpirituum acrimonia ex 

jicrimonia eodem fauguinis vitio , atque ex lentis animi 

fj''' ""- pathematibus , ftudiifque intenfioribus indu- 

*'"'■ fta, convellendo pertinaciter prajcordia , & 

cerebrum, homines, alioquin valetudinarios, 

ad idem repentinx mortis genus poteft ad- 

ducere ; ut olim in AmplifTimo quodam Car- 

dinali vidimus, & pafTim in exitialibus epile- 

pfiis , qu3E difto citius in fortes defmunt apople- 

xias, de quibus agit etiam (^) Hippocrates. 

XVII. Sed quoniam stiologiam epilepfia- 

rum , qux in apoplexias , mortemque definunt 

improvilam , hic icitu fummopere necefTa- 

riam putamus ; idcirco attente confiderandum', 

convulfionem membranarum , ac finuum , nec 

non fibriliarum cerebri , in qua pene tota ratio 

idiopathicae epilepfix pofita eft,midtifariam , fed 



fEptlep/:.e 
tranfitus 
in apo[.le- 
xitm ex 
Hipp. 



Iide expreflum , poft brevifTimas artuum con- 
torfiones , univerium corpus tenfum , rigidum, 
atque immobile reddat . Hzc autem poftcrior 
epilepfias difFerentia , ea prazfertim exiftit , quae 
fi fxpe recurrat , ac plus jufto pcrfeveret , fre- 

3uenterin apoplexiam tranfiens, fubitumvitae 
ifcrimen folet afferre : quia icilicet , non fo- 
lum vala cerebri , fi a lenta prius igritudine 
fuerint debilitata, & in varicesdilatata , ex il- 
lo forti , & univerfali nixu convulfionis , ac 
ftrangulationis , fanguinem prementis atque in- 
tercipientis, & renixu ejuldem contenti fan- 
guinis , mole , & acie fua extrorlum urgentis , 
fdEpe dilTiliunt , ied , vel maxime , quia idem 
languis , propter insqualem fuarum partium in- 
dolem , uno in loco volatilis-oleofi fpiritus ex- 
pers , vifcidulus ex mora concrelcit ; aiio autem 
fluxilior , & acrior , fuos extra limites , per glan- 
dularumorificia , nervorumque tubulos cxpri- 
mitur : propterea , quanquam ipfa denique con- 
VLilfio deficiat , attamen , perturbata jam fpiri- 
tuum materie , & in aiienam naturam conver- 
fa , iifdemque cerebri , nervorumque viis , qua 
dilatatis , ac diicifTis , qua compreffis , & ob- 
ftruftis , fortiffima inducitur apoplexia , quas 
plerunque fubitam mortem accerfit . 

XVIII. Tandemignotumilludvirus, quod 
in aere , ac fanguine iuperius notavimus , po- 
teft in ipfos animales fpiritus derivari , eun- 
demque lethalem , ac repentinum effe6lum pro- 
ducere : ut in pefte , & venenis infufis , vel 
ingenitis frequenter ofFendimus , 

C A P U T IX. 

De catifts fHbitanea mortis exparte folidorumma' 
jo ris ufits , & primo ex parte inflrumentorum rf • 
fpirationi famtdantium . 

FLuidorum vitiis jam explicatis , ad ea fo- 
lidorum mala progredimur , qux tunt mor- 
talishujusexitus principia; illud iterum, 
iterumque monentes , quod utriufque ordinis 
cauisE mutuam fibi opem, adiubitum interen- ^-q/jV^ .-^ 
dum interitum , necefTario pribent ; ut proin- liquid^ 

de non invenias , vitium folidorum, repente »»"••■«' 

eoncHr- 



aptum 
i<») Decolluvie fcros. pag. \66, {b) Lib. de gland. n, 9. 



lO 



De Subitaneis Mortibus 



•r* ,"''"'''"'' aptum occidcre , quod motui faltem liouido- 
improvi- •""'■" iio" pfEciat , & vicifTim fluidorum vitium 
fam . lethale abique folidorum Ixfione . 

Ex parte U. Sed ad mortiferas caufas , ex ipfis folidis 

jolidouoii Qjjj^j^ propius acceiVuris iilud etiam accurate ad- 

fi'.s auo- vertendum, folida majoris ufus duabus conditio- 

woa'o /«^/- nibusnaturaliter inftrufta efle oportere , ut ad 

fa riiors , yitje coniervationera conipirent; nimirum ut 

fint integra , feu organica naturali ftruftura do- 

nentur; deinde , ut in alterno confl:ri£lionis , 

ac diflenfionis motu perpetuo verfentur . Quid- 

quid propterea ftrufturam , vel motum prsdi- 

ftarum partium maxime , ocyffime , & perti- 

naciter Isdet , mortem quoque celerimam , 

quam lubitam dicunt , poterit inferre . 

III. Sequentes itaque prsefatam initio foli- 
gt"^ 'X '^o'''-"!^ diftmctionem , aiTcrimus primo , ex par- 
broncho- ^'^ inftrumentorum , refpiratiohi infervientium, 
»■.-<«; »w/« animalia repente pofTe interire, fi afperaarte- 
repenteiu- j-ja ^ ejuique bronchia obftru6ta , convulia , vel 
ferpctun. . QQ^^^efCz , citiflime , ac penitus iter aeri per 

pulmones intercludant , ut in laqueo fufpen- 
fis pafTim animadvertitur , vel in iis , quibus 
Iblidum corpus , inter deglutiendum , laryn- 
gis foramen occludat , vel pus , rupta vomica , 
vcl aqua in demerfis , per bronchia loco aeris 
difTufa , non revomantur ; vel fanguis aut fe- 
rum in repentino pe8:oris hydrope pulmones , 
quominus ab aere impleri pofTmt , fubito im- 
pediat. Tanta enim efthominibuslpiritus ne- 
cefTitas ; ut ad rem fcripiit ( <? ) Hippocrates ; 
titfi quidem omiiibus aliis abftineat homo ^ neqv.e 
Cibum [umat , ueque potum , poffit tamenphircs liies 
ducere y Si cui verofptrittis tn corpus mtercipiatur , 
vel exigua diei parte pereuridum fit . 

IV. Deiiide , fi omnia fimul infpirationis , 
atque expirationis inftrumenta fuis ab ofRciis 
cito, ac pertinaciter vacaverint , ob eundem 
impeditum aeris alternum intra pulmones in- 
greirum , atque egreiTum , illico extremi fati 

i>mr«j 3ies eft in procinctu ; ob quam fanerationem 

fprjnte co- fervus ille barbarus apud (^) Galenum , coa- 

hibitus tlo Iponte fpiritu , citam fibi mortem con- 

morns fcivilTe , fertur : cujus profe£lo voluntarii , fi 

tfitd Ca- verus eft , effeftus , multcE etiam morbofK , 

hmmi. ex neceffitate operantes , numerantur caufa: , 

Hu'y.is ef- qu^ fcilicet aptae iunt diaphragmatis , fterni , 

y ;'"' coftarumque ftructuram , continuitatem , vel 

nuntm. niotum ita firmiter laedere , ut alterne iupra pul- 

raones concidere , vel a pulraonibus recedere 

nequeant . Ita magna e. g. vulnera , quse u- 

OKxnam ^r^^xvcvaw^ thoracis latus , ieptumque funul tran- 
tharacis . i ^ ,. r ^ 1 ■ 

vulnera , verlum coniodiunt , li aperta detinerentur , 
externti:! celcrrimam morteni poftcnt accerlere . Aer e- 
cu'11 i'i:ey- y^^^^-^ ^ pef dehilcentia vulnera ingrediens , & 

"° ■r"^ """ iorinlecus pulmones premens, xquilibraretur 
nf.iii ae- ^ . r . ' i , 

rerii le.ini- '^^^'^ ^^^'^ > 1^1 P^'" tracheam mtra pulmones la- 
iibraniio , bitur , ipiofque pulmones , veluti quandam im- 
hthali.t . mobilem ftateram, cum totius circukntis fan- 
guinis mora , vitxque pernicie , fuipenderet , ac 
librarct . Et fic de quacunque alia confimili pr<Te- 
didorum Izfione organorum , reipirationi fa- 
mulantium, paralyfi nempe , aut convulfione 
(dummodo fubita, magna , ac pertinax fue- 
rit) erit fentiendum. 

(«) Lib.deflat.n. 6. {b) 2.cien)ot.niufcul.c.6. 



C A P U T X. 

De canfis impro-uifarum tnortium ex parte cordis ^ 

& rnagiwrum ■uaforum. 

PRoxime dicendum venit de cordis , ma- 
gnorumque fanguiferorum vitiis , homi- 
nes celerrime interimentibus ; & quan- 
quam omnia , quotquot deri pofTunt , ad id u- 
nice colliment , ut cordis motum penitus tol- 
lant, & lethiferam fyncopem inducant ; nihi- 
lominus tamen , cum ad vitje necefTitatem , ex 
parte cordis , tria confiderari debeant ; primo j-^-^ ^^ 
congrua ftru£lura lam cordis , quam magnorum parte cor- 
vaforunii fecundo viarum libertas j tertio vis dis,&va- 

movens, quam facultatem pulfivam dicunt ; cer- f°^""' '^'^ 
^ r i . . . . „ ■uitam ne- 

te ex unoquoque fonte maximi oriri poflunt c^rr^ji^ 

morbi , qui confeftim perimant . 

II. Primo,quod attinet ad ftrufturam, cum 
ad eam conftituendam integritas , & continui- 
tas fibrarum , villorum , & membranarum po- 
tifTmium exigatur ; quotiefcunque aut inflifto 
vulnere , aut lenta exefione in aneuryfmati- 
bus , eo tandem pervenitur , ut continuitas pa- 
rietum cordis , & magnorum fanguiferorum 
auferatur , illico , profiliente uberrime fangui- 
ne , mors urget ; ut hiftoria V. eorum , qui 
hac temporum conftitutione repente interie- 
runt , publico patuit in theatro . 

HI. Cum vero ad ftruclurae vitium referri AuSama.. 

auoQue pofTit folito maiorcordis moles, na- £"""'''' 
^ " . ^ j ■ j L cordis re- 

turapnmurn contexta, demde per morbos a- ^^^,y,^ 

dau£la ; hsc iane frequenter ilibits morti mortis oc^ 

prxbet occafionem . Sanguis enim , fi progrei- caf,o. 

iu temporis acer , mirjuique fjuxilis evadat, 

ienfim , propter fuam in prxcordiis .moram , 

magnitudini cordis novum pondus adjung^t i 

quod tandem cor ipium verfus diaphragma de- 

trudit, & ufque adeo renititur ei potentije , 

ex qua cor tenditur , & fanguis quaquaverlum 

in arterias pellitur (verbo, unde animal vi- 

vit ) ut non iblum cura eadem potentia ad 

xqualitatem perveniat , fed illam plerunque 

repente , atque inopinato vincat . Quod por- 

ro genus interitus iape a nobis viium eft i cu- 

jus proinde clarura exemplum ( przeter ea , quje 

rejicimus in libros , quos nunc de Corde , at- 

que Aneuryiinatibus adornamus ) dabitur fe- ' 

quenti libro hift. II. illorum , qui fubito e vi- 

vorum numero exturbati fuerunt . 

IV. Quod vero fpectat ad viarum liberta- ^^^^^.^^^^ 
tem ; quxcunque caufa venam cavara , vel pul- y^,.^^^^^. .^ 
monicam, & aortam , aut arterias carotides convulfioy 
eoufque conftantifTime , atque inteqre poteft <^o'»prffi>oy 
convellere , compriraere , vel obltruere , ut ^-^ ^_^^^_ 
fanguis ad auriculas , & ventriculos pervenire , tis caufa. 
aut ab auriculis, & ventriculis in majoresar- 
teriarum ramos , atque in cerebrum fluere pro- 
hibeatur, fubitum minitari poteft intentumi 

ut de magnis ianguiferorum polypis , ac de 
tumoribus, vel oflibus, majora vaia compri- 
mentibus, vel obftruentibu,s, memorant Ob- 
iervatores . 

V. Denique, quia vis movens cor , nonfo- 

luin 



L I B. I. C A P. X. II 

lumupendeta congrua fibrarum ftruclura, fcd caularum, a cibis , potibus, atquc aere de- 

.Vtj wo-ejiarn ^ fluidis nerveo, & languineo, idcirco du£larum-,fedintcrdum( ut reticeamqusepalam 

^''"V^J''' labefa£lari poteft , ut hominem cclerrime in- vcnenadicuntur ) culpaircc-^z-jo»-^?», ut jactant , 

'2f/6i3;<,d)' tcficiat , fi utrumq^ue liquidorum contumaci- remediorum, pcr qu^ ignavum vulgus magnos 

-jitio U- ter deficiat (undc lyncope ex cordis , & arte- morbosprofligatumiri confidit . Quanquam e- 

•ihatiier riarum paralyfi) aut quodvis aliud lethale vi- nimin unaquaqueCivitate , juftifTimis conftitu- 

J ^/•' "- tium contrahat : quod fane accidit non in pe- talegibus, pfeudo-chymici ,& agyrts , ne me- 

O./j- -jfi- fte folum , fed ubi os ventriculi , vel ipfum dicinam faciant, femper vetentur,& tamen fcm- 

/.•:f«A, 6" ctiam cor a vermibus mordetur , ut proindc per retineantur ; laneaccidit non raro , ut ali- 

cordis (/») Trallianus,(^) Mefue,& (c)Schenchius quis, five lue venerea, five hypochondriorum 

''■osrmihKs feferant , aliquos ex hujufmodi caufis repente sgritudine vexatus, poftquam reftam medcndi 

' decefnfTe . Vermes enim cujufdam fpeciei pro- viam, ob mali contumaciam, vel fuos ob errores 

bofcidem yeneno armant , ut , non erodendo proriusinutilem cxpertus eft , iis tandem agyr- 

dumtaxat, fed veneficum fortc liquidum ian- tis, celerem falutem perfrifta fronte poUicen- 

C«fM^-S"^"^ , ac fluido animali penitus hoftile , vul- tibus, facile credat . At , cum mifer homo , an- 

lis. neribus infpergendo , interimerc foleant . Qiiod timoniale , mercurialc , aliudve hujus farinz 

fane adeo ex antedi£tis per fe clarum eft, uc medicamentumacceperit , proprio( utjnam pce- 

fummatim indicafTe fatis fore , duxerimus. nitentia delendo) difcit experimcnto , fc non 7\/„-/ « 

VI. Hocverofolummodomemorandum hic adfalutem, fed ad necem pfeudo-medicis ufum //.';k '•*- 

arbitramur : cordis , magnorumque vaforum fuifTe.Etenim hujufmodi remedia, fi male parata '""' ''"'*' 

motum dividi in fyftolem, ac diaftolem ; & fuerint , veneni naturam induunt ; fi vero extra "" ' 

5j'y?o/f,e)' licet alter dumtaxat ex ijs motibus fit agens , dofim, aut finc methodo valetudinariis corpo- 

^^^^,°^^ uterque tamen ad vitam eft necefTarius ; idcirco ribiis propinentur, varia fubinde cum pravis 

«cd^«?^i fieri poteft, utasger repente moriatur , tumfi hypochondriorum iuccis inita mifcela , & foe- 

x)/'/«»; «,r- cor alterne conftringi non poflit ( quod vel encr- dere, in toxicum convertuntur , & hominem 

c^ffiria, vata penitus ftru£lura,vel prsdictorum maximo repente plerunque perimunt. Quod fane ubi- 

vitio liquidorum , folet contingere) tum fi al- que locorum , iedin Romana maxime Civitate , 

terne dilatari nequeat , quod vel pertinaci ejuf- ufuvenire, dolendum, in qua multos proinde 

dem fpafmo, vel ex caufis illud validifTime vidimus, fumptis, per aliquot dies, hujufmodi 

comprimentibus , tumore nempe ejufdemmet ««rc-.nj/Jjtandemftomachijac prascordiorum dolo- 

cordis , pericardii , aut adjacentium partium , ribus correptos , citifTime fublatos fuifTe . Unde 

facile oriretur . Sicolim vidimus, infli£lo ve- (g) Brunonianis vocibus exclamare compelli- 

•Sxin/iiao hementer pugno fub cartilagine mucronata , vi- mur . O deplorandam Magiflratiium lenitatem^ 

^ '/^ tae nodum ex tempore folutum •, nimirum quod qua impune de corio himanoludere conceffum , qux 

obmfrabi'.^^ loci una convcniunt , valideque per ner- datur itatemerefevtre inhumanavifcera : inex- 

lem par^ vcam , ac tendineam cohsfionem junguntur li- cufabilemdiffimulationem ! 
ttum co- niftrum ventriculi orificium , diaphragmatis 

fu^T^"' ^^^^^^'^ j arteria magna , vena cava , & peri- C A P U T XI. 

„,ii,j, cardium; excitata idcirco repente , ob fortem 

percufTionis vim , praedi£larum fimul omnium JDecaufts improvifartm mortium ex parte cerehri y 
partium convidfione , fubito pariter , apud im- C nervorum . 
becillem alioqui hominem , cum refpiratio, tum 

fanguinis motus lethaliter potuit fubfiftere . Sic y^^Uanquam ex antediirlis de vitio fangui- 

id) Rafis affirmat , repentinas mortes ex cor- If nis, & liquidi nervorum , abunde col- 
dis apoftematibus evenire . Quamobrem & cor- ^"^- ligi poflit , quales caufs ex parte cere- 

disdolor^ ut in coacis fcripfit ( e ) Hippocrates, bri , & nervorum, ad lubitum producendum 

feniori ftepius confuefcens y repentinammortemfigni- interitum, concurrant; ne tamen haec noftra 

ficat . ( /) PrjECordiorum enim convulfio , fi per- elucubratio alicubi manca videatur , prxcipuo 

tinaxfuerit, atque per id temporisfanguis,qui capite perftringimus eas caufas, quaj cerebri , 

intercurrere deberet , necefTariam fluxilitatem, tanquam lolida partis, culpa, homines citif- 

& crafim amitteret (utdecerebri convulfioni- fimede medio tollere poflunt, 
, bus diximus ) etiamfi poftea fpafmus ille cefTa- II. Cum vero , ut fuperius de corde monui- 

ret, non ideo tamencruor fublats refiftentis mus , tria quoque in cerebro, fuilque mem- 

obfecundaret , curiumque fuum repeteret; id- branis , acnervis, ad vitam fummopere necel- 

circo fubitamnecemfacillime induceret. Inte- faria, confiderari debeant ; fcilicet primo con- ^7''""^'' 



rebro 1 n:t- 



rimvero indicatas alibi cauias omnino venefi- grua ftru£lura ; fecundo viarumlibertas ; tertio )/!^^°2^j. 

cas , ex ventriculo, vcl alio quovis vifcere motus alternus membranarum , & corticisejul- o-nfr--;;/ 

derivatas , confulto tacemus . dem \ fane ex maxima , conftantique pracdi£lo- "d vif'"» 

VII. Sed, cum ftudium detegends veritatis rumlxfione, citifTima mors , fub fpecie fortis "|^^'-'^'*y"' 

Bihil nos vel praeterire , vel diffimulare patiatur, apoplexia», poteft accidere ; mutuo fcilicet in- f*"-'* • 

advertendum , iftiufmodi verieficos fuccos , mo- ter le confpirantibus prxdifbis vitiis ; ita ut ma- 

tum cordis fubito enervantes , intra noftra cor- xima ftru£\uras laefio alternum motum, vafo- 

pora cumulari , non vitio dumtaxat fermento- rumque libertatem tollat ; quemadmodum cef- 

rum , ariimi pathematum , aliarumque etiam fatio motus iiapponit , vel infert impedimen- 

tum 

(d) Lib.y.c.ii. (^)De zgrit. cord. cap. I, (f) Lib. 2.obf.ip4. (rf) L.^.cont.c^i. (f)Lib. g.feft.li. 
/i-ij. (/") Viik latius trai^atam de cordisdolore materiem c. xix. n. 2. {g ) In kx, Mcd. verb. asyrt. 



12 



De SuiBiTAis[Eis MortibuS 



Splritmm 
{iejcenfus 
ad pracor- 
^i.i inhibi^ 
tns rep. 
fnortis 
»aufa. 



3iepentina 
■fnors 
fjr.ando- 
ijne j'i!jo 
adfcribi- 
tl'.r inter- 
VJi caufa , 
eurn pen- 
tiext ab ex- 
Teraa . . 



Ex diffeBo 
C/iduvere 
iiijlingui- 
tur. 



Exem- 
f/um . 



Cad.iveris 

^ijjeiiio . 



tum viarum ; clenique ma>dmum viarum- impe- 
dimentum ftatim naturalem cerebro motum 
aufert, & aliquod ftru61urs vitiuminducit . 

III. Primo itaque , fi capitis , ac cerebri 
ftru6liu-am fpe£lemus , quotiefcunque eadem 
ob magnum, profundumque vulnus, vel con- 
tritionem ita vitictur, ut inde toUatur men- 
branarum motus , viarum , & fluidorum conti- 
nuitas, ad fpirituum pr^fertim animalium , 
ufque in prascordia , defcenfum, illicoanimal 
corruit , ac moritur . 

IV. Praeterea non raro contigit , ut aliquis 
ebrietate , aut vertigine a fummo ruat , ca- 
putque ad durum corpus allidat ; unde , rupto 
intra cranium vafe , cito decedat . Mors vero 
ifta frequenter ab imperitisinternxdumtaxat 
caufx , turpiter adfcribi folet , cum fuerit ex- 
terna : Quo fit , ut hac in re cautos velim tam 
ipfos Medicos , qui propriam aliquando len- 
tentiam pro ulu forenfi interponere debent , 
quamjudices, punituroseos, qui, etiamfi le- 
viimpulfu dejecerint ebrium, vel quemcum- 
que alium , fi hic ftatim de vita obierit , il- 
Litje mortis fiunt rei . 

V. Facile vero , difTe^lo cadavere , cogno- 
fcitur , num quis ex ipfo cafu , vel ex interna 
caufa diem fuum obierit . Etenim , fi ruptura 
offis, atque interni lub illo vafis invenitur, 

. non eft dubium , quin i6lus , vel contufio prae- 
cocis mortis caufa fit accufanda . Exemplum da- 
bit fequens hiftoria . 

VI. Auriga EminentiflT. Card. Pallavicini 

ann. 55. propter luem celticam, vinum , quod 

appellant , medicatum longo jam tempore fu- 

mebat. Cumdie 26. Decembris 1707. fuum 

Herum in atrio prope Sacellum Pontificium 

expeftaret , forte tum ut fe debilcm reficeret , 

tum ut prorogandi tempus prandii hilariter fal- 

lerct , duos generofi vini cyathos cum fragmen- 

to panis ingurgitavit . Poft ha»c , exafto jam 

meridie , repente de fella immoti currus dex- 

trorfum cecidit . Rumor , cui timor initium 

dedit , credulitasincrementum, ftatim per -■E- 

des Vaticanas difpergitur , hominem fubita 

morte fublatum . Accurritur, & cum inven- 

tus tuerit aphonus, fed adhuc reipirans , ad 

proximum S. Spiritus Nofocomium iilico trans- 

ducitur , ubi multa adhibita remedia prohibe- 

re non potuerunt , quin totis ftertens prcECor- 

diis citiiifime animam eoerit . 
o 

VII. Congruo tranfatto tempore , PrsclarifT. 
D. D. de Paulis , unus ex primariis ejuldem 
Nofocomii Medicus , cui mileri hominis cura 
contigit , juffit , illius cadaver aperiri , quod 
vel ipfe ego admodum flagitavi , ut falfiB opi- 
nioni, qusUrbemimpleverat , huncexinter- 
na dumtaxat caula fuitle denatum , occurre- 
rem. Viium itaque eftcranium contuium in 
dextero temporum cum rima duarum circiter 
unciarum ; demde apparuit intra cranium , & 
pone duram matrem eo loci ianguis etiuius , & 
quaquaverium diflfuius , totuique in continen- 



clus ponde 
ciarum octo . Ca^terum dexterum cerebri he- 



tem grumum coactus ponaere non minus un- 



mifphsrium citra fenfibilem defeflunl , flni- 
ftrum vero cumvaforum plenitudine , fe£lum- 
que , fubobicuro refertum colore , deprehen- 
fum eft . Ventriculi pauco fero icatebant . 

VIII. Hsc porro , quse per cerebri difleftio- r • . , 
nem innotuerunt , probabili dant locum con- 
jefturx, caufam ruinas adeo praecipitisdextror- 

ium, in homine ifto , iubitam extitifTe cruoris 
moram in fmiftro cerebri hemiipha:rio , ubi 
vafa turgida inventa funt . Debilitata enim dex- 
tera corporis medietate , in quani communi , 
firmiorique Anatomicorum opinione diftribui 
creduntur nervi , qui a finiftro cortice profi- 
cifcuntur, minimo negocio deficere eo in latere 
lequilibritas trunci , &veriusillud cafus totius 
corporis continqere potuit . Sed tunc mortem "^^g"" 

>■ P ... <->.... '. • • n- r Capitis la^ 

verolimihter miierrimus auriga vitaliet , nili r^^ ^ 
magnam illara interni vafis rupturam paiTus parva iir-- 
fuiliet . Atque hinc diicamus , quam facile re- terdum «- 
pentinorum morborum caufx manus invicem Jf'^ "*'* 
conferunt, utocyffime occidant. 

IX. Neque Iblum ex magna cranii , cere- 
brique dedolatione , aut contritione , quaj con- 
tentis partibus motum , &vafis continuitatem 
auferat , homines brevi moriuntur , fed inter- 
dum ex levibus qnantumvis creditis capitis 
contufionibus , & concuffionibus , ob occul- 
tam vaforum rupturam , cum sgri maxime con- 
valuiiTe videntur , tunc iubito pereunt , rigo- 
re correpti . Ichor enim , aut ianies intra mem- 
branarum , aut cerebri cuniculos coUigi fo- 
let , acerrimamque , & plane veneficam , ex 
mora indolem nancifci , ob quam univerfa ce- 
rebri, ac nervorurnceconomialubverritur ; ni- 
mirum , criipatis , aut fyderatis nervis , & ru- 
ptisquandoque ianguiferis, vitale illud com- 
mercium cerebri cum corde , & cordis cuni ce- 

rebro e veftigio intercipitur . Ita (a) Magne- ^iomodo 

nus narrat , nonnuUos fternutantes , agitato ^* fternum. 

violenter capite , diiVuptilbue eo impetu me- ^'^"°''5',. 
r r L- ■ ■■rr r\ J r morsjubim 

nmgumvaiis, iubito interulle . Quocl lane ^ ta. 

{b) Famiano Strada exemplo Piftoris Suburra- 

ni confirmatur , qui , cum ter , ac vicies fter- ExFamia- 

nuiiTet , vigefimo quarto fternutamento ani- "° "/ ** 

mam efllavit . Qiia de caufa , nempe ob vitae „/„^ . 

periculum,eveniire putat {c) Sigonius , (quan- Mus pre- 

quam a Famiano redargutus ) ut , coniueto jam '^""'^' /''- 

diumore, ialutemfternuentibus a Deo ^^^'^^' ^nl'"i,^il^ 

mur i fcilicet quod multi tempore D. Gregorii i,„de. 

Magni , cum fternutarent , repente ipiritum e- / 

mittebant . Repete , fi cupis , quae a nobis ' 

fcriptafunt cap. VIII. Lent.t i>t 

X. Ab internis quoque caufis lents in ce- cereiro 

rebro congeftiones fieri iolent , quaj poftquam conp^ejlio- 

diu aegros , nunc hemicrania , & fopore , nunc "f^ '""' 

o . . „ •! r • • aemrepen... 

mcerore, vertigme , & epilepha , juxtavarium ^^ -^^^ 

preffionis momentum , variamve intercepto- lant. 

rum iuccorum indolem , divexarunt ; denique, 

fortiffima indufta apoplexia , repente jugulant. ^.^ 

XI. Novimus Equitem Commendatarium ^^^(j'^;/; 
ex Familia de Puteo , qui floridioribus annis confirma^ 
hemicrani^ , atque haemorrhoidibus obnoxius , tm. 
poft quinquagefimum xtatis iliseannum incer- 

tis anim.i motibus, moerore prsfertim, exa- 



gitan. 



(-») Exerc. 8. de Tabac. (^) Lib. 
(<rj Lib. 1. de regn. lul. 



pra:Ie£l. 4, cui titul, cur fternuentcs falutentur, 



Ll B. I. C A P. XI. 



n 



Ttijjis fic' 
(a ex dia- 
jihragma- 
tis lnbeab 
hepate 
tontraila, 
Lynpha- 
tica pie 
matris 
varicofa . 

Ingens ab- 
jceSu-j po- 
lyfeus nie- 
ningum , 
e> cttticis 
Cerebri , 



Dolaris 
/incipitis , 
0* ocnlifi' 
Tiiftri in 
oppcfiza 
parte deli- 
lefceus 
faufa. 



. tijiJatit 



gitari ccepit, 5c paulatira fere ad triennium 
iuppreffis identidem marifcis, jugi gravativo 
circa tempus finiftruni dolore infixo , varias vi- 
ces, exmedentium auxiliis expcrtusfuit . Vc- 
rurn , cum ex Lauretana Domo rediret ( pr<Ecc- 
dente graviore fmcipitis dolorc, ad fmiftrum 
oculum protenfo, una cum animi 1u61j)Fu1- 
gineirepenteinlevemapoplexiam iijcidit, fa- 
cie fubpallida, tum^ntibus palpebris , rcfpi- 
xatione libera, nifiillam ficca tuflls frequen- 
ter interturbaflet , quibus febricula per ali- 
quot dies acceflit ; a quo fane paroxyfmo , 
propter opportunam opem eidcm prcEftitam a 
Clariflimo Phyfico Nuccarino , antiqu^e probi- 
tatis Viro , eoque nomine mifiiconjunilKrimo, 
vindicatus fuit . Romamdeinde repetens, oc- 
currit nobiscumficca tufTi , meticulofior , ta- 
citurnus , obliviofus ; quinimo decurfu autu- 
mni , & ihyemis 1 694. recurentibus femel , vel 
bis in unoquoque menfe apople6ticis infultibus, 
infelicemplane vitamduxit . Tandem die z6. 
Januarii id^^.cumfibimelius habere videre- 
tur , fortiflima correptus fyderatione , fubito 
interiit . In cujus cadavere prscipuum fuit ob- 
fervare in pofteriori hepatis parte , qua dia- 
phragmati adne£litur , tumorem folliculatum , 
xruginofa veluti argilla plenum . Unde ieptum 
traniverfum eo loci fubrufam colorislabem con- 
traxerat ; atque inde ficcam tuflim, qua aeger te- 
nebatur , profeftam exiftimavimus . In cerebro 
autem omnia ^ix niatris ianguifera , ac lym- 
phatica vaia pene in varices abierant . In vcn- 
triculis copiola lerofitas continebatur . Sed 
malorum fumma latebat fub dextra parte of- 
fis frontis; ubidura, & pia mater in multa 
crafTitiem evaferant, & finitimus cerebri cortex 
concreverat in crudum abfcefTum fubflantiaj 
fere polypeas , & magnitudinis xqualis illi po- 
mo , quod apium redolens appellatur . Inte, 
rim profundior cerebri cortex, ejufque me- 
duUae pars , quse tumori fubilernebatur , adeo 
diifluebat , ut puris crafim xmularetur . 

XII. Hoc fane extifpicium non tantum ad- 
mirationem excitat , propter ipfam tumoris 
in cerebro colle£li conditionem , quantum 
propter fitum ; ut , cum sger de gravativo 
fincipitis , & oculi fmiflri dolore perpetuo que- 
reretur , morbi caufa in dextro meningum , 
cerebriqi,ie laterc inventa fuerit . De cujus 
phsnomeni ratione plura differemus in fcho- 
lio dilleilionis cadavai-is IlluftrifTimi Prsliilis 
Spadse • 

XIII. Novimus itemEminentifrimum Sac- 
chettum nof^rae , ac Doftifllmi juxta , atque 
HumanifTimi Jo: TruUi curs traditum , firaili 
congeftione laborafle , cujus brevem tum hi- 
ftorix, tumextifpicii defcriptionem, a nobis 
exhibitam Diligentiir. (a) Pacchiono( Juveni 
virtutis , & ingenii meritis mihi jucundifllmo ) 
huc congrue transferemus . Vir igitur Eminen- 
tifTimus iexagenario major , a fupprefTa podagra 
melancholicus, immemor, atque epilepticus 
evaferat ; fedula tamen curandi methodo , prse- 
fertim vini abftinentia , hinc fex fupra annos vi- 
xer^t. Tandem repente fublato , in ejus dex- 

Lancifii Oper, Tom I, 
i«) Quam inferuitfiJ£diflcrtationie^ifl.de3land.& lym^h. mening. 



ea 



tra corticali cerebri parte vcrfusocciput , in- inf.^Mit, 
fignis hydatis , ovi columbini molem adaequans, fi^iace/i'i- 
inventa cft, laxa, & lacera , qux conftitui vi- ^"'"» 
debatur ex ipfamet nia mening: , fuis potif- 
fimumdilatatis, fcifTilque lymphaticis , inter- 
ceptoque liquido. Q_iod fane vcl nudis oc- 
currebat oculis ex fluido intus contento. Erat 
enimlympha partim fubtilis , & flava , partim 
in cranTam veluti gelatinam converfa. Ubi , 
quod mirabilius apparuit , id certe fuit , ut 
iftius foUiculi bafis, cortex nemoe cerebri, ad 
talem refiftentcm confiftentiam devencrit , quz 
plane fcirrhoia videretur . 

XIV. Ex his vcro duobusexemplisfatispa- n j 
tet , obitruclis paulatim languiferis, ac lym- addnBit 
phaticis , poTe in cerebro congeri tumores , in- hiftornt 
tercipientes liquida m^ximopere vifcoia , fimui- '^''^"f*- 
quc acria, vel quovis alio modo capiti , & 
nervis hoftilia , qua: , ruptis tandem alicubi 
repagulis, per proxima vafa diffluant , & qua- 
quaverfum iubito diflTuia , tumanimaliumlpi- 
rituumcrafim penitus invertant, cum eorun- 
dem vias intercludant , & meningum , mini- 
mumque cerebri motum , una cum vita, pe-i 
nitus toUaat. 

XV. Secundo, quanquam de viarum liber- 
tate iatis dicat , qui de ftru6lura: vitioagit, 
adhuc tamen monendum ceniemus, aliquan- 
do, etiamfi vaiorum in cerebroftru£luranul- 
quam appareat vitiata, fieri polTe , ut celer- 
rime mors invadat, ratione iolius repentin^ 
totalis preflionis , & obftruftionis vaiorum in- 
ferentium , ac referentium , nec non minima- 
rumglandularum cerebri , ac cerebelli . Qno^ OLtfs r« 
prasiertim obefis interdum accidere , videmus , feitma ta 
in quibus ob celerrimam fanguinis ftagnaiio- '''^'^ -vafa. 
nem non modo fubita vaiorum obftructio , fed ^^J^-'!"'^'' 
iubita quoque paralyfis membranarum, finuum, obflruSjo » 
totiuique cerebri cortitis proficilcitur, cujuspf'/". 
exemplum dabimus hilL I. illorum, qui hoc 
anno repente interierunt , de quibus etiam 
habitus eft iermo fuperius cap. VII. 

XVI. CitifTima quoque mors apud obefos , 
prsiertim ienes , poteft contingere propter 
ulum aquarum inineralium , quarum ob copiam 
cerebri vafa ita gravari folent , ut languefcente 
periftaltico ipibrum motu,& diluta nimis, ener- 
vataque contenti ipiritus energia , ianguis con- 
feftim fubfiftat ; indeque ferum fubterfugiens 
lymphatica diffringat . Neque fane nobis dellint Mort re- 
hujuice miierandi exitus exempla , quippe qui pentma ir^ 
prjE aliis vidimus No bilem Roin. in primo ienio l"'/!^ . 
conftitutum , & iubpinguis habitus , haufta de atu:>n yJl^ 
more aqua Villenfi prope Lucam manante , eo- lenfem . 
dem die repente iublatum . 

XVII. Facit pariter ad viaruminterceptio- 
neni quidquid nervos, qui ad pra?cordia, &^ Ner-jorum 
ad meninges feruntur, ita comprimere poteft, <»<^ />>•«<•&;- 
ut animalium ipirituum ad eas partes curlum ''''.''»^'"<'- 
penitus intercludat. Ita mulierem, quam ^."'"g"""- 
phonia , & brachii paralyfis diu detinuerat , fomprejfu 
repente niortuani incidimus , in quanihil con- »;c>/i/fi 
fpicuum inventum fuit, prxter icirrholam glan- 
Qulam , qujE iub cerebello , ad internum prin- 
cipium fpinalis meduUs , prxdictos nervos va« 

B lidit 



71» 



f4 



De SuiilTAN 



Kio/ji/e 
yjij.il-vte 
fije^imen 



lidiinme comprefTerac . Quid non etiam ii- 

dem nervi extra cranium obflrufli , autcom- 

prclfi , poft aliqua<; prxcordiorum pairiones il!a- 

tas , repentinam mortcm inferre valent , 

quamvis nulla lenfibilis caufa inipfis cadave-f 

ribus poftmodum inveniatur ' Confiat enim per 

Diligentiifmium ( */ ) Valfalvam , cordis ncrvos 

ad jugulum canis ar£te conftriclos , & illico 

folutos , adeo in flru6tura infenfibili labefa- 

£lari, utcanisintra aliquot dics, eodemmo- 

do , ac fi nervi illi amputati eflent , indc 

moriatur, licet iidem rurfum infpefti , in ie 

nuUum fenfibilis l^fionis vefdQium oftendant . 

Qiiod lane multo facilius potefl contingere , 

fi ianguis , per cor devolvendus , ob mino- 

rcm, quam par eft, fluxilitatem , ac volati- 

Jitatem, motui renitatur, quod hifcein cafi- 

bus plerunque contingit. 

'Memn- XVIII. Poftremo membranarum , & cerc- 

^Kw , ©• jjj.| jjjotus , ut de corde diximus , toUi po- 

motus ^^^ '^?^ ^^ rccens induStum flru£lur32 vi- 

multiplL tium , quod ex magnis vulneribus , magnave 

ciierab/a- olfis depreffione accidit ; vel ob repentinam 

'*"' meningum, totiuique nervofi generis paraly- 

fim , quas ex narcoticis , aliifque ccrebrum af- 

ficientibus venenis oritur \ vel fi prehendat 

fortis , & pertinax convulfio , quae , omnia 

cerebri vafa flrangulando , curfum fanguinis , 

Animi lymphsE , ac fpirituum illico , & pcrtinaciter 

t.t;ji<j>ies intercipiat ; ut contingit in mortiferis epile- 

f».- /et./)a- pfiis , ac potiflimum in magnis , ac fubitis 

'''* animi pathematibus, de quibus egimus cap. 

VII. qUcTque in ipfo Itatim cerebro vires fuas 

lethaliter interdum exercent . Ecenim , cum 

hujufmodi animorum affe6liones , pcr cxternos 

fenlus a cerebro luicipiantur , fi vilcus hoc 

natura , morbo , vel setate languidulum fim.ul- 

que fluidum , acie , ac mole iutra cercbn vaia 

Exemp/o redundans , inveniatur ; facile , propter fubl- 

''f'^ " ''"' tamvaforum omniumftranpidationem, epile- 

* pticamapQplexiam mducunt, hominemqueex 

tempore toUunt . Cujus profeflo rei evidens 

ante plures annos habuimus experimentum in 

Optimate quodam fene , ac valetudinario , qui , 

dum tranquille alioquin ccenaret , improvifo 



c/e nioft!- 
repen- 



tinis . 



accip 



lens nuncium de adventu 



de ad\ 



fib 



1 neque gra- 



i;o , neque honorifico , conlanguinei iui , re- 
pentina lyderatione fublatus eft . In hujusve- 
ro diire8:i cadaveris cerebro vafa undique tu- 
mida ex intercepto , propter fubitum animi 
pathema , ianguinis , lymphasque curfu , inde- 
que cavitates tum fulcorum , tum ventricu- 
lorumufque ad Ipinalem meduUam exundan- 
te lero replctx occurrerunt . 

XIX. Ad eundem poftremo cenfum fpafmo- 
dicarum paflionum cerebri , & nervorum iplan- 

chnicorum referri pofTunt dolores immanes , 

Artmm c \ \ 

fthace/a- 1'"^^ ^^ artuum , iphacelo correptorum , am- 

lorumam- putatione oriuntur , fi ea, qua nondum mor- 

pntationes tui funt , partc ( przfertim li debiles fuerint ) 

tnteraum i-efecentur ^ de quibus apud {b) Hipp. fcriptum 

legimus , Magmm periciilum efl , ne pne clo- 

lore in animi deliquttm incidant . Talia vereani- 

vii deliqtiia muitos )am e vejligio peremerunt . 

XX. Pauca ha2C de fubitanearum mortiura 

(a) De auris part. ufuc.j. (;^) Lib.de art.n. 8, 



jiibita 
mortis 
caufa ex 
Hip. 



EIS MoRTiBUS 

caufis attulifle fatis duximus , nc libcr in 
magnum volumen evaderet . Neque ego has 
folas efle contenderem ; quin imo Jiortor ad 
qua.'rcndum, & alias inveniri poiTe , fateor , 
qus tamcn non multuin ab iis abhorrebunt . 
Interim qui ad curiofitatem explendam , lon- 
giorem exemplorum lcnem petierit , penum liri/lttt 
habebit paratam , inter Veteres quidem , in inter F>i. 
una Dominici Tirilli Tra£Iationc de caufisre- /"-^^^'^ 
pentinx morti;, qui iane Authorfuic cum re- f" 
bus Philolbphicis , tum Medicis ( uc cemporii 
bus illis)fatis eruditus ; inter noftros veio,in 
Mifcellaneis Natur^; Curiolorum Germanis , 
in Boneti Sepuichreto , & Medicina Septen- 
tnonali , aliiique Compilatorum libris , qui 
Pnfcorum , Recentiorumque oblervationes bre- 
vi , & concinna methodo ad nos traduxerunt . 

C A P U T XII. 

Siibitanei morbi /ja&eniis cxpofiti ad tria capita 

redigunttir , ad Sujjocationem , ad Synco- 

prm , atqtte ad Apoplexiam , qitte & 

fimid plerunque concurrunt . 

UT confulatnus iis , quos facile tsdet mul- 
titudinisidearum , qua: veniunt conci- 
piendaz, ad intelligendas pofTibiles fubitanea- 
rum mortium cauias , earundemque operandi 
modos j opportunum cenfemus hoc loco tnbus 
tanium malorum fpeciebus univerfani hanc , 
peneque immenfam rem iblerter complecli , 
qucE quidem fpecics fub genere morbi atconi- 
ci , & ienfuum , refpiracionis , pidfufque oflfi- 
cia plus , miuufve coUencis comprehendun- 
tur. Cum enim repentina: mortes ex certis 
tantummodo repentinis morbis oriantur , ho- 
rum fane interiraere potentes fimt . 

II. Primo quidem morbi omnes , qui , ex 
aeris vitiis , aut Isfionibus inftrumencorum , re- 
ipirationi infervientium, prodiicli , confcftim 
interficiuntj id iane iaciunt , quia vitam al- 
cerno aeris , Sc illius , quod in aere natat , cor- 
porispabulo defraudant, acproinde ad prsci- 
pitem iufTocationem , aut prsfocationem tuto 
yeferri debent . 

III. Cumveroaer, reciproca infplrationis , 
atque expirationis lege , languinem obicuro , 
ac pene ignoto movente foecundet , eundem- 
que clara nobis pulfione per vcnam pulmo- 
nicam veri^is Ixvum cordis ventriculura ur- 
geat ; idcirco , prohibita refpirationc , ftatim 
univerfa fiftitur circulatio , indeque cor , & 
cerebrum, propriis motibusdeftituta, necefla- 
rio in lyncopem , atque apopJexiam incurrunt . 

IV. Secundo morbi omnes , ex fanguinis, 
auc cordis , magnorumque languiferorum vi- 
tio exorti , fi sgros ex cempore incerimanc , id 
moliuncur , quia alcernum cordi mocura cele- 
ricer auferunc, ac propterea fyncopem inducunt, 
ex qua facile eft concipere , quomodo cuin ce- 
rebri , tum pulmonum motus continuo fifta- 
tur , ieu quomodo apoplexia , & fuftbcatio ex 
necefTitate fuccedant . 

V. Poftremo maxima illa fpirituum anima- 

lium , 



Sul> qenrre 
Aior/?i iti- 
toniti tijia 
res ifla 
compre- 
/jendiiuY . 



Aerfan- 
guinei.t 
f (cund.it . 
Fio/jibtta 
refpirtitio- 
rie , ijuo- 
niodo cor , 
Zlf Cere- 
brtim /le- 
dantitr . 
Cordc (^"c. 
affeBo ( /'/ 
iisfcii. qui 
fubito mo- 
riunitir ) 
cur cere- 
bri , & 
puimonum 
viotf.s flt 
ftantur. 



L I B. I. C A p. XII. 



»5 



lium, Sc cerebri mala, quz fubitam necem iciffioni arteriarum , Sc vifccrum. Undeintei* 

accerfire poffe , probavimus , non alio tendunt , genera morcium expcditiflimum sque , ac cer- 

quam ut motum, ac fenfum internis vilcer tifTimum illud eft , aquoncmo unquamevafit, 

ribus, externifque organis , & artubus non il- capitis nimirum, vel trunci difTeftio ; nifi per 

lico folum, fed ommno tollant, feufortiffi- lufum excipere velimus illum , quem le- 

mas apoplexias inducant . Atvero, pofitis hu- pidifrimusinterHetrufcosPoetasfabulatur,me- 

cofdi , & jufmodi apoplexiis , e vcfligio motus cordis , dium enfc acutifTimo diffifTum , morte nondum 

pulmoni- atque pulmonum extinguitur , ac proinde fyn- cognita, quippe partibus adhuc haerentibus, 



Cershro 
lafo , idem 



bus acct- 



copa, 



& iufTocatio neceflTario iuboriuntur 



arma traftare non deflitifTe : 



( A ) Coii colui del- colpo non accortt 
Anciavacombattendo , cif cra rnorto . 



VI. Sed non ipfa iblum infelix prasdifitorum 

trium iuccefTio malorumj quin lethifcra et- 

iara eorundem complicatio ut plurimum , tan- 

quam fubitarum mortium caufa, uno codem- 

que tempore concurrit , tunc prascipue , cum 

abinterno, fiuidoque principio iidem inorbi IV. Inter fubitaneos morbos, qui itidem Tortitfe- 

dependent. Non enjm humoralis caufa , qua;, funt invincibiles , numeratur, quoque fortis ""'". */"" 
^ n- L • 1 • j • • •j- L plexiain- 

cum movetur, e. g. potens eltmcerebroin- apoplexia, qus decrepitis accidit ob concur- ^;^,,-^^-^^^^ 

ducere convulfionem , aut paralyfim eoruin fum duarum fimul caufarum , hebetudinem 

nervorum , qui ad viicera majoris ufus ferun- icilicet iblidorum ad circumpellendum , ac de- 

tur, hominem fubito interimeret , nifi per feftum partium oleofo-volatilium , qux ipla 

eadem vifcera cum fanguine difFufa, in corde Iblida, fluidaque mobilia reddunt. 

fyncopem, in pulmonibus prxfocationera , in V. Siraile ae illa fyncope judicium feren- J>»jfo/;e 

cerebro apoplexiam eodem fere momento dum erit, quae ab indu£tis paulatim erofio- f''''"^'' » 

temporis plerumque machinaretur . Hoc iane ne , polypo , tuberculo, lapide ,& confimlli- ?-'''"' ,11'' 

• L- •■ • f^\.c k • j • c c c ■ po"^-!^'- 

jVf".?'»'» ^»- prascipue apparebic ex iis, quas in (Jbierva- bus , m corde , ejulque valis, motura langui- j„^;,f;>;,r. 

qnidorum tionibus trademus . Magna fiquidem vitia flui- nis inhibentibus, proficilcitur ; de quibus aliqua 

■vitu folt- ^Qy-^T^ flatim cum folidis partibus communi- etiam dicemus cap. XIX. 

AajC^con- cantur, & vicifTim folida , magnopere labefa- VI. Denique paucis concludendo , caufae ^^ ^^^^ 

jta. 6lata , fluidas partes diu incolumes iuperefTe, infuperabiles repentinje mortis intra vires na- ^«/Ww» 

non finunt . Unde fcite , prudenterque ajebat turs , vel artis , funt omnes ii morbi , qui va- morbi in- 

((j)Hippocrates , Confenfu uhus , confpiratto unay lent inducere imegrum defeftuni languinis, vel-Y'/^''''' 

confentientia omnia . Quod certe non pro fer\'an- tollere continultatera cerebri cura nervis, aut"* 



\ 



da foluni , ied pro deftruenda animalium ceco-i 
apniia intelligendum efTe , putamus . 

C A P U T XIII. 

Receujita caufte fubitanearum mortium invincibi' 
les , atit vtncibtles exijiunt . 



Q 



cordis , & infigniura fanguiferorum cum cere- 

bro , aliiique magni ulus vifceribus , aut aliz 

hujus generis maxima: affe^iones , quas figil- 

latira piget enarrare . 

VII. Vincibiles veroappellamus improvifa- f/nf/^/Vf/ 

rum mortium caufas , quae , etiamfi plerunque ^, >neden- 

viz ilnt ad interitum , aliquando tamen , vel '"*'" "''' 

, i- - I* • 1 ^-■■tcia,'Cr 

extra numanam Ipem, ipla curantium auda- „_,,j,r«.^y 

cia , fed non plane temeritate, imo ipfius ( quod qwnam . 



Uemadmodum fsepe fa£tum eft ut mor- frequentius accidit , intromovenris naturje 

bi, qui ad fufFocationem , ad fynco- e ' " ^ 

pem,vel adapoplexiarareferuntur ,ho- di autera raorbos ii prxcipue reteruntur , qui s, 



energia 



ia, mirabiliter fuoantur. Ad huiuimo- ^ ., 
cera morbos ii prxcipue reieruntur , qui pgy ,„^ 



ratKi 



Tnefocati 
t^e. id vi- 

tam aatu- ... _. _ . . ^ ^ ^ ^ 

raiiter minem inopinato occiderint ; ita non dubita- a fimplici , celeriterque fafta obftru£lione y diam cu- 

guandogue jj;yus , quin aliquis fuffocatus , aut praefocatus , prefTione , aut convulfione inftrumentorum, ""•' "F"^ 

reltituun- {yjjcope gravifTima , vel fortifTiraa apoplexia motui aeris , fanguinis , ac liquidi animalis ^'-''^" 

Su&itie correptus, etiamfi pro mortuo habeatur, ac inlervientium , dependent . Ita correptos apo- 

wjorm c«a- praedicetur; ad vitx tamen officia , naturali in- plexia ex iblo infarctu valbrum, ut Timocra- 

/e no^joOT- terdumvia^redirepofTit.Qiiareintermorbos, teminHelide, apud (c)Hippocratem, inter- 

^J^y^^J^J"" inopinatam , fubitamque mortera inducere po- dura fimplex curavit inedia, cujus beneficio , t'_ 

tentes, alii penitus invincibiles, alii vero vel ip- obftrufto cerebro, non folura nihil additur ; ^^!'*^ 

fo negligentiae, ac temporis beneficio, vel medi- imo vero per validiorera induftam fanguinis 

camentoruraope vincibilesfintjoportet. fubtiliationem , & mocura , aliquid perpetuo 

Jyrvincibt- ^^' ^'^'^^"'^ibi^^s ■> ^o^ eft oranino infuperabi- detrahitur . Ita hyftericas , & praefocatas , mor- ^-^'"'^^ 

iesquie. les,acvere,fubitoqueinteriraentes, llintora- tuis quanturavis adfcriptas , per ipiara , quse ne- ^jj^ ci,? 

nesmorbi, qui ex infigni aliquo intra prsecor- cem. intuIiiTe viiaeft, paroxyfmidiuturnitatem,/o/tf/fw/o- 

dia,cerebrum, velabdomenfanguiferovafe , aliquando revixifTe, comperimus; fcilicet u- •" '^'"■' 

fponte , aut vlolenter dilrupto , originem ha- fura temporis ( cum caetera fana funt ) fubtilif- V^p^^i^."" 

buerunt,quique exdifciiTaquomodoIibetin ju- fimum illud miairna, quod , intra nen,orum /«r. ' 

gulo , vel in artubus arteria , per quam univcr- texturara interceptum , enormiter convelle- 

lus fanguisjam efftuxerit, dependent. bat, ienfira oleofis halitibus laevigatum , fub- 

III. Invincibiles quoque iunt , qui ex ablata tiliatum , ac circumpulium , efHuit , liberura- 

continuatione cerebri cum nervis , pra:iertim que reddit corpus, quod mortali tenfione rigue- 

cura fcifTio nervorura jungitur vulneri , ac di- rat . Unde prudens Medicus raro tam abjectam j^^^ * 
Lancifit Oper. Tam. I. B 2 de 

(«)Dealim. n.4. (^) Bera.infuoPoemat,ItaI,Orland.innam.Iib.2.cant.t4.ottav.6o4 (c) v. epid.hift. ?. 



\ 



i6 



De SUBITANEISMORTIEUS 



J>is is ea/i. 
bus ijUU- 



de iftiufmodi improvilo mortuis habere de- 
bet fpem, ut fit omnino defperatiffimus : ni- 
mirum boni Medici erit(dummodo incerno- 
rum vaforum rupturs , aut contuniacinimas ob- 
ftra£liones , prefiiones , aliaque prorfus invin- 
cibiles vifceram , ner\'orumque afl'e£liones ab- 
fuerint ) fubito fateri , quam maximum timo- 
rem , ac minimam fubefle fpem , uc omnem abl- 
que fams fus detrimento movere lapidem , 
jegrumque , fi adhuc vivit , ab orci faucibus pol- 
fit eripere . Ita enim homo fit homini Deus , ut 
pulchre advertit (tf )Tiraquellus, cum Medi- 
cus morti proximos , ac veluti adjudicatos , at- 
que etiam quofdam, qui mortui putabantur, 
reddidit fanitati . 

C A P U *r XIV. 



C A P U T XV. 

Exponitur difftcuhas inveniendi cevta figna , qtn- 
btts ciig>iofciZnti/,r qui natura , uon arte pfcndo- 
nwrtui occitirunt . 



I 



Lla iitique nec prsterire volumus, nec dc- 



jemus. 



]uib 



us non 



hom 



mum Gocemur eai 



liditatem , ied vitla , dixerim , an fuetos 
naturse motus , qua: fmit aliquando , ut ii , qui 
nondummortui funt , pro talibus habeantur. 
II. Profe£lo non ex aliorum dumtaxat hifto- 
riis nobis innotuit , multos , qui deceflifle 
credebantur , vel prope fepulchra evigilaflfe ; 
fed noftro etiam experimento id ipium com- 
probajum recordamur inViro iiobili, adhuc 



vivente , 



qui 



viomti 

D 



ante annos, cum eiju- 



Defignis improrjifa mortis , & primo defimulatis , fta perfolverentur in Templo, ad motuum , fen- 
ac fuppofitis , feufupplantatis mortibus , 

OUoniam haftenus , quales improvifarum 
fmt caufs mortium , oftendimus, exem- 
plaque ex parte cum fluidorum , tum fo- 
lidorum , de quibus dicere oportebat , fubjeci- 
cimus : jam hinc , quibus fignis non tam prsfens 
quam imminens , ac futurus inopinatus interi- 
tus fit cognofcendus , brevirer inquiramus . 

II. Principio itaque non lum ignarus , vafer- 1 



rimos inveniri homines , qui , ut facillus ex 

commeritis evadant fuppliciis , macerato prius 

perinediam corpore , eique indufto per ful- 

phurjs halitum fquallore, injeftis itidem validis 

ad brachia vinculis, tandemque blandoepoto 

narcotico , aut fponte parumper coa£la refpi- 

ratione , fubito mxortuos fe fingunt ; quod ut 

expeditius patrcnt , cuftodem , amicum , vel 

fervum , quo ex pa£lo , & conventu rem agant , 

F/'flo»-K»j fibi adfcifcunt . Sediftos, plane irridcndos , ac 

'""""°'. pejori deinceps pcena mulftandos, promptum 

fjn^sdete- ^^ deprehendcre , fi eorumdem denudata , at- 

^ituT. que excuiTa corpora , fiag ris , ferro , igneque , fi 

opus eft , tra6lentur . Arterias enim, iolutis vin- 

culis, rurfus in carpis micare ; & refpiratio- 

nem violenter coa£lam!,in libertatcm redire , 

fentiemus. QLiod Judicum caula monendum du- 

ximus , ut fmt pofthac , advcrfus hujuimodi fal- 

lacias , cautiores . 

III. Deinde improbi fcelerum machinato- 
res proprios fa?pe lioftcs , vel alios , lucri cau- 
fa , quantumvis plane innoxios , veneno , ftran- 
gulatione , . vel exili intra pra^cordia vulnere 
perimunt ; & mox ad veram necis caufam oc- 
cultandam , eofdem in fjumen , aut puteum 



fuumque munia , omnium cum terrore magis, 
quara admiratione , redivit . Mento idcirco ex- 
clamat ( c ) Fabius - Unde putatis inventos tardos 
funerum apparatus ? Unde , qtiod exequias plan- 
Btbus , ploratu , magnoque femper tnquietamus 
uhilatu ? quam quod ■■uidnmis frequenter poji con- 
clamatafuprema redeitntes- . Prudenter igitur le- 
ge vetitum eft quofcunque mortuos , & eos 
prxfertim , qui repente decefTerunt , ftatim 

III. Horret animus meminilTe , (d) Vefa- ^^^'/^^^^^^/' 
lium, negleftsolim Anatomespareutem, ^dn,i,as, 
mulierem hyftericam , qus jnortua credeba- 

tur , difTecandam accerfitum , eo negligentia 
fua fuilTe perduflum , ut vix alteram nova- 
cula; imprefTionem adegent , cum illa motu , 
& clamore fe vivam oflendit , qus lane res 
Virum odlofum , ac deteftabilem reddidit ; 
idcirco nil prius fibi efle duxlt, quamlefu- 
ga iubtrahere . Sed ne fic cuidem inteftinum 
terrorem , ac carnmcem , quo juoice nemo 
nocens abiolvitur , fugere potuit; ma;ftitia enim 
confe£tus, non multo poft, magnorei&pu- 
blicx , & medica: detrimento , interiit , 

IV. DifKcultas autem nofcendi jUos , qui , Cki /feu- 
etiamfi mortui nondum fint , mortui tamen "°-"=<""" 

' dijpCKlteT 



apparent , exinde oritur , quod motus alternus 



aeris . 



fanguims , 



a riiortuit 



& fucci nervorum per orga- dif.in- 



na majons ufus ( in quo fane niotu omnem gtf^^tur , 
\ltx rationem confiftere , di£lum eft ) noftros 
aliquando fenfus prope fugit , ut fcrc foli natu- 
r.^ innotefcat . ViciiTitudo namque motionis 
pe8:oris , docente potifTimum ( e ) Galeno , tam JJIornm 
minima efle poteft, ut, dum cofts , ad fter- 



num pertmgentes , 



tioynCij 

r J r 1 ^ '^'*'"' 

nonmoventur, led lolum^^r^^^,^ 



demersunt , vel perfcalam pracipites agunt 5 diaphragmatis centrum tantifper trepidat, iner- m»;or«Xj 



quo nimirum iponte , vel cafu mortui palam 
judicentur. Nunc, fi quis particularia figna 
ad has , vel illas effiflas , aut veras fubitaneas 
neces detegendas , pro relationibus , prxfer- 
tim in fori ulLim,feduIus,atque curioilis exoptet; 
adeat(^ )Fortunat. Fidel. & Qiiasftiones med. 
legal. Pauli Zacchi^ . Nos enim hic cauias , & 

figna potifTimum naturalium afTe^tionum qus- adeo leniter devolvi poteft, ut vitalis hic mo- 
rimus , non forenfes conje£f:Lu-as . tus pulfum in folis carpis exploranti penitus ab- 

fcon- 



mes oculos plerunque fallat . Sanguisitidem ?'"'^'-'' 
( integris cxteroquin exiftentibus vafis, pro- 
prioque oleofo-volatili fale fluens ) ob folani 
contra£I:ionem fummarum venarum , & au- 
rlcularum , nudamque cordis , quafi dixerim , 
jefHgationem , tacite interdum per ventriculos 
& per arterias , ut pafTim per venas , 



D 

urgen , 



Cordis 
niotus , 
qtwnc/n , 



(a) DeNobiI,cap.ji.ti.4j4.&597. (^)Lib.4.re!at.medicorum pertotum 
niolib. aj.cap. 46. («■) 8. Deadminiftr anar, &4. deloc.afteiS. 



(f)Declamat. 8. (^)ExPa- 



I B. 



I. G 



A P. 



XV. 



17 



Pulfum 
cuy ha- 
bcnnt ta- 
dni imfet - 
etptibi- 
iem , 

^oriim li- 
(jnidi ner. 
i'i monis , 
Mcnti, <1}- 
fenfibns 
non oniiiia 
in»o{e' 
Jiui: , 

SJiiumutio 
injfti'* ilc- 
cutjii iyc- 
irtis Jine 
app.irenti 
riioiu li' 
■vtitt , 



Interjlgna 
mortii cer- 
tijfima cs- 
daverisfg- 
lor , tx 
Zacshia . 



I 



Authiris 
•Ttionitiim . 



Morttius a 
ffcufio- 
/}iartuo di- 
Jiinguitur 
prima ex 
pragreffs 
(anjit , 



Secundo * 
fepulto re- 
fpiratio- 
nis, & 
eerdis mo- 



icondatur . Idemplane dc ncrvonnn liquiclo 
ienticndum, qiiod, cuin Huidininium luaprc 
naturafu, exiguis adco undis pcr nervos prx- 
cordiorum nonnunquam agitan poteft , ut rc- 
liquum illum minimum animalis viiic ignicu- 
lum, ferc nobisignotum , conlervct . Ut cnim 
non omnia incorporea mentihus , ita ncc 
lempcr lenfibus omnia corporea manifefto pa- 
tent . 

V. Hoc fane docent apertiflTime animantia 
illa, qua: per totam hyemem icnfu , motu, 
cxteriique vitae indiciis deftituta eiVe vidcntur , 
cum tamen profimdo iomno iepulta latcant ; 
acpropterea tantillum praEcordiorum , iiingui- 
nis , ac fpirituum animalium motum iuperrti- 
tem coniervent , qui certe motus fi plane extin- 
guatur , jam a£lum eft de illorum vita . Exinde 
nt, ut poftafperioreshyemesinfe£la, ac pr<E- 
fertim miilcaE , magna ex parte , iis omnino iuf- 
flaminatis motionibus , pereant . Merito idcir- 
co fcripfic (a) Paul. Zacch. nullum , quod ali- 
quando non fefellerit , prasientis mortis fignum 
inveniti , prxter cadaveris iivorem , sftuatio- 
nem , ac foitorem . 

VI. Sed quanquam qui de pfeudo-mortuis 
judicare debet , obicuram provinciam fuici- 
pere cogatur, & quotidianum , ac frequen- 
tilfimum fit, creditum vulgo mortuum, re 
ipfa deceiriiTe ; nihilominus tamen nonnulla 
indicia fpeculari operae preiium erit , quibus 
eos diicernamus , qui iyncope , aut iortiiliraa 
apoplexia detenti , occubuiile videntur , 

C A P U T XVI. 

JDe fignis , qttibus pjeudo-mortut a vere mortms 
dijhngui pojfunt . 

HOc ante omnia maxime advertendum 
ceniemus, non iemper Artisdefe£tui , 
ied artificum, atque affidentium incu- 
rias plerumque adlcribi debuiflc , quod asgri , 
nondum vere mortui, derelitli fuerimt , acve- 
fpillonibus traditi , idque potiifimum peftis 
tempore . Rogoitaque nedum Medicos , ied 
etiampios illosReligioios, qui Romae, atque 
alibi , ex inftituto , animam agentibus adfiftunt, 
Ut fequentibus indiciis diligenter utantur . 

II. Porro , ut Medicus iacilius judicet , an 
revera quis vita funitus fuerit , omnium pri- 
mo necis cauias exploret ; quje fi cxtiterint 
invincibiies , de quibus egimus cap. XIII. 
libere decernat , asgrum jam e vivis exemptum 
fuiiTe , cum vocem , relpirationem , ac pui- 
fum , brevi ctiamfi tempore , amiierit . Quod 
fi contra caufae occurant per fe vincibiles , tunc 
acriori feniuum , rationifque criterio fibi opus 
crit. 

III. Et quoniam abfque voce , ufuque in- 
ternorum , externorumque feniuum , ac mo- 
tuum, avoluntate pendentium, vita aliquan- 
diu proirahere poilumus ; fine fepulta tamen, 
atque exili lakem rcipiratione , cordiique 

LatKtfii Oper. Tom, I. 



trcpidatione non pofTumusi hinc jurc opiimo 
ScriptorcN, daturi notas , quibus vivcntem a 
morruo diflinguamus , in fupcrioribus hifce 
duolius maximc verfantur : quidquid in contra- 
rium fcribai Paul. (6) Zacch. qiii cxcmplum 
adducit cujuidam, quemgrallanic peftc , dum 
veipillones , ut mortuum , ad dcftinatum iocum 
afportabant , vita; iigna dcdiifc , vidcrunt . htc- 
nimquis ignorat , pcftis tcmpore omncm rcm 
nonnifi tumultuarie pcragi ; ac proindc icve 
dumtaxat ftudium , ad iecernendum veros a 
pieudo-mortuis, adhiberi.' 

IV. Rcipirationcm itaquc fepuliam , atque .w"-"« 
inconipicuam tentabimus primo ftcrnutatoriis /^^,^^^ 
acribus, ac vchementibus , quihnf, m2xime h- txcitanda, 
dentes invenio (<:) HoUerium , 8c (cJ) Fort. 
Fidelem . Secundo ipfms(<r)Galeni confilio, 
paleam , tenuemquc lanam asgri naribus fu- ^'J"f ''^" 
Ipendendo . Si namque vivit homo , vicifli- admoven- 
tiidme motus aeris , quantumvis lentiflimi , la- da. 
namovebitur. Quod profe£^o experimentum 
memorat (/) D. Gregor. olim fuiceptum fuiiTe 

in Presbytero Urfino, ciii , folutis membris, 
atque in morte diftento , cum Prcsbytera iua , 
fi quid vitale fpiramcn ineflet , naribus appofi- 
ta curafTet arte dignofcere ( magno ccrte ad 
honeftatem tuendam argumento ) fenfit , ie ab 
ffgro , coli e£ta voce , vehementer objurga- 
n : dtfcecie a me mulier ,• adhuc igniculus -vfuit ; 
paleam tolle , Tertio , alii cereum , exiguumque 
lumen ori , ac naribus moribundi applicant , 
cujus flamma fi a refto lurlum tramite defletlat, 
ac tremula fiat , homo etiamnum vivk. Qiiar- 
10 , abfterfum fpecuium ori apponunt , quod 
fi paulo poft maculis foedetur, de vita Ipes eft . 
Quo iane ipeculo feliciter ufus fuit {g ) Albcr- 
tinus Botton. ad explorandas vitae reliquias 
in muliere Patavina, qua; , hyfterico ftrangti- 
latu correpta, adftantium omnium conieniu, 
mortua exiftimabatur . 

V. Tandem, cumad ipfiusmotum diaphra- 
gmatis , quantumvis minimum , efficiendum , 
coftas fpurias , quibus iilud alligatur , moveri 
aliquo modo , neceffis fit ; jure a Praclicis 
proponitur , ut , iupino firmiter locato aegro , Cyaikut 
cyathus aqua plenus ad ima pe£foris , ixx^vdL Jupra xi- 
cartilaginem enfiformem ad perpendiculum po- {konUm 
natur . Tunc fi cyathus , contcntumque flui- '^"''"'•'g'- 

, , . . ^ , . ' . \ . „ nem iocari- 

dum vel mimmum dimoveantur , m vivis elt j ^^^^ 
fi iecus, jam mortuus a?gcr . 

VI. At enim vero liujulmodi iuperftitis re- 
fpirationis indicia non obitcr, atque oicitan- 
ter , fed conluito , ac repetito periculo ada- 
muffim funt expendenda , ut prudentes de vi« 
ta , vel morte afgri , nunquam pceiiitendum , 
judicium adhibeamus; Contingit enim aliquan- ji^j^f^^ 
do , ut certus motus tum abdominis , tum pe- ;nMm non 
6toris , etiam apud vita fund^os , excitari poffit -jitales a~ 
a naturaii folidaruni partium concidentia, vci a ''if^ndo 

^ 1 contentorum tluidorum termen- ^^^^ 

tatione , flatuumque prfflertim elatere : quibus 
forfitan fatlura eft,ut minus in arte periti,vitam 
cadaveribus attribuentes, non iblum iaiii, atqui 
B 3 certe 



C*) Quift. med. icgal. [^ ) Lococir.n.!;. C(r) Primode morb. inter.cap. 58. (i^) Detelat.n-cd.1.4. c. i, 
(e)Tertio(leditt'.rerp.cap. 10. (/)Dial.lib..|. cap. n. (g) Lib.i.de njorb.mul, c.4J. 



De SuBITANEIo MoRTiBUS 



diligcntia docentur 

VII. Deindc ad lenem motiim deprelKn- 
dum rummarum venarum j-^auricularum , & 
cordis in pfeudo-mortuis , longe majori af- 
ficimur difficultate , quamfitea, in qua ver- 



Cordis 
viotus in 
pjeudo- 
rnortuis 
^uot mo- 
disfit ptr- 
quhcndus. 

Qarotides 
ftiteriti ad 
Juperjli- 
tem ptil' 
fum exjto- 
riinduni 
cur aptio' 



certe ridiculi interdum evaferit . Scdhscom- "IX. Porro, ut rede-.Mnusad penfum, nullus 

nia non tantum prxceptis , quantumufu, ac fapiens, fedulufque Medicus curam negliget Sopitar 

snimalium fpirituum, ac nervorum , faltem ?7rrvova«, 
fplauchnicorum , mediis clamoribus in aurcs , "'•«liones 
ftimulis ad magis fenfiles partes , odoramen- ^^'^'""»- 
tis , & acribus volatilibus ori , ac naribus""' 
'<^'^-ibitis , aliisque , quorum fylvam nemo 

fatur quifquis notas exilis , ac fepults refpi- Prafticorum non novit, & de quibus plura 

rationis inquirit. Etenim thoracis machina, clicemus in fecundo libro , ubi de medica- 

& circumfufus aer, qui alterne per tracheam mentis, qua; hoc anno iis rnaxime profuilTe 

in animalibus ducitur, reduciturque , noflris yifafunt, qui , fabitanejs morbisjentati , fe* 

certe lenfibus propinquiora lunt iplo corde , ei- 

demque appcnfis artenis , quae , nonnifi te- 

nuata! , ad extrema corporis pertingunt . Acce-. 

dit ad rei momentum confuetudo explorandi 

pulfum in folis carpis ; exinde namque fit , ut , 

deficiente arreriarum i6tu prius in carpis , 

quam in corde , aut in aorca , majoribufque 

illiusramis, fxpe nonnulli de omnimodacef- 

fatione motus cordis judicium f =rant , cuni prl- 

mum in carpis pulfum/ defiderari , cognove- 

rint. Qiia de re , ubi locus erit dubitationi , 

tunc motum cordis , & arteriarum non tantum 



Iiciter evafcrunt , 
C A P 



U T XVII, 



Dcfigstis medicts , riiibns rcpentina mors 
frmnojd ^otejl . 

^J On utllis modo , fjd maxime neceffaria 
^ Medicis videtur fcientia prascognitionis 



J^H(<» vi- 
(ii/](la , ne 
quis pui- 
fum mor- 
tuo perpe- 
ram attri- 
buat , 



rcpentinarum mornum , cum noftrs ( a ) Prs- 

ceptor Artis clare oftcndat, eum non folum 

culpa vacaturum, veruni etiam boni Medicx 

modo in artubus qusremus , fed , inclinato nomen, atque admirationem confecuturum , 

languentiscorpore in finiftrumlatus, calidam qui , cumomnesfanos facere non pofllt, fu- 

manumregioni cordls admovebimus, exquifi- tura faltern prsfentiat , atque prsdicat . Hanc 

turi, an motusaliquisin corde fuperfit. Dein- itaquc Ipartam ornaturi , illud in primis caven- 

de valida etiam digitorum prelTione tentabi- dumducimus, nequis tanrl putet notas quas 

mus arterias carotides, qua: , cum diametro iubneflimus, ut eas vel omnino certas, &, 

majores fint iis , quse ad manusfparguntur, nec '•'•C ajunt, pathognomonicas credat, vel fine 

oblique, & per angidum in axillis, fed re- deleflu, acfingiilatim accipiat. Siquodenim 

6la ferantur ab arcu arteria» magnae verfus ca- m tioiverfa Medicina difficile , arduumquene- 

put, gradum ^mpetus ianguinis , etiamfi te- gociiim, hoc procul dubioinferendis futuro- 

nuifTimum, a corde acceptum, facilius ex- rum judiciislocatumeft. Multa fiquidem va- 

cipere , & explorantibus oftendere pofliint . In- i""s anni tempeftatibus , jfgrorum coniinenria , 

terimverofuperftites apudprxcordia vitaefcin- "^'^1 incontinentia , Istis, aut triftibus animi ^^ 

tillula: omni arte , admotis quaintra , qua ex- pathematibusmutanturin melius, aut in <^z- pyudemia 

tra corpus cardiacis volatilibus , ac fuaveolcn- tenus ; ut proinde etiam ad rcm Medicam per- in Arte 

tibus, fovcndar, atque excitandse erunt , ut in tmere , putaverim , quod in Jurisdoflrina paf- ""'^•':" ^)? 

arteriarum puUlbus clarius enimpant . -fi.ni uliirpatur, nempe vel totam eflepruden- "'^'■■^""^'''* 

VIII. Enimvero , quemadmodum caven- '^^am , vel <ine prudentia exerceri non pofte . 

dum nobis eft , ne occulto viventem , pro- Atque hinc (^) Hippocrates voluit Mediciim 

pter imperitiam exploranda: veliqua: illius , '^^m in catera Arte ^ ttm i>i pradiiHii:iil/:'.s confid- 

quantumvis tenuiffimas , arteriarum pulfatio- ^{/Jiwe fe gerentem , acprobe intelligentem ,- eum , 

pis, inter mortuosreponamus ; ita diligenter q^"py<edtBto',iisfiicceffumconfecutusfit,apudpru- 

providendum , ne , vana opinione inventi '■'^ntem irgrum admirationi fore ; qui vero deerra- 

pulfus, artem noftram in contemptum addu- i'srit ^ praterqnamquod odiogravabitur ., eum ne 

camus. Siquidem exemplum habemus cujuf- ''f^oiix quider.i fifpicionem effugcre poPfe . 

darn, quem prudcns reticeo , qui, cum uni II. Ut igitur Medicus , pra:fagiturusinopi- 

ex fummisRomans AuIacProceribus, repen- patam mortem, in ipfamet conjeiSturali arte 

te mortuo , & a nohis jam derelifto , adfi- "verax, ac prope lecurusevadat, prlmo multis P'"'^'''""* 

fteret, totaftrepcnte domo , nobifque ftolidi- aliorum, & propriis obfervacionibus dili"en- ^""'■°''' 

•II- • M T. ■ » n j j • j r- m° acquneri. 

tatemiUius mirantibus, Procerem etiamnum terltucleat: deindeex totafignorum melie ma- ^^^ 

vivere , contendebat. Cumque nos credulita- nipulosquaficolligat , & ad luas quofque claf- 

tisfuae caufamfcifcitaremur , pro fignoadduxij; fes rcducat , ut poftmodum , cumoccafiopo- 

fuperftitem adhuc pulfum . Neque fenticbat ftulat , mature , ac ftudiofe recogitando , & 

homo excors , pulfum , quem mortuo attribue- cogitata cum rebus conferendo , cautus , ac 

bat , fenium eiie arteriarum propriorum d-gi- prudens pronunciet . 

tori^i ( erat 6nim fervida fiuidorum crafi dona- III. Nemoautemintereain fpem erigatur , i 

tus)quibus cum arf^IfTmie premeret cadave- dari figna , quibus omne senus improvifce , , 

'* . ^ c?-i . o p *■ . . o..i-„ mterna 

ns carpum , cstcroqum excarnem , a: aridum , mortis prselentin , ac prsnunciari ^onit , ^arices co- 

refluxum liberum ad venas proprii ianguinis Etenim qus ab internis, fed caecis , mxWic^WQ gr.itndtjji' 

impediebat, ideoque , fuis arteriis validiusad indicia producentibus , priYicipiis veniunt , ut,^'''^'^* 

extrema puliantibus, fibi , & domefticis cr- interalia, fepultsin ventribus, venarum va- 

■rorem hunc ineptiffime objecerat. ricesexiftum , ea: quidem Medicis raro inno- 

te- 

(a) Hipp. inveflib. Jib, ricgr, (/')Lib.2,fradic,n J, 



L I B. I. C A p. XVII. 



19 



tefcunt. I11.C dumtaxat nobis aliquatenus pa- la», qus ex Isfionc pccloris , & pulmonum 

tuerint, quaj fluunt a morbofis , & lcnfibilibus dcducuntur. Diutumi 

difpofitionibus partium cum folidarum , tum II. Primo fane orthopncea cum tufli apud tujl\ht'.ml 

fiuidarum majoris ulus , a quibus ut , munus Scnes , fi diu humida perfiftens , ftatim mute- da tn fic- 

rite fuum peragcntibus, vita , & falus , ita, turinficcam, morbo interim dc lua vi nihil '^'"'' ""'• 

deerrantibus , morbi paulatim inducuntur , pri- remittente , improvifam necem , ut piurimum, ^'lf„^,^ 

mo quidcm afpeflu lcviores , fed qui tandcm prifagit : fcilicet quod lymphx copia , qua: , txitialis . 

acervatim erumpendo , inopinato foientinter- fupprefTa anacatharfi, in pLiiinonc , jam lan- 

ficere . guido , atque ob(lru£to , fubfiftit , facile parit 

Cuilibet ^^' De fmgulis fuo tempore , nuncdicimus luffbcationem , prxfertim fi aeger intempe- 

de univerfjs i unum poftremo iumms ncccl- rantius, autincontincntius vixent. .^uffocati- 

fitaiishuiclocoadjicienres, fcilicet nonquem- 111. Secundo tuffis molefta , & fuffocativa v/^wooto- 

cunque JEgrum, cui fubitanes mortis pericu- ex acri latice , per glandulas arytxnoidsas, '^*'' . 



/eprotnntt 
niortif pe- 
ri:t'.lt<m 
non ell 
ape> len- 
(i:<m , 



luminimiuet, dc eodcm elTe commonefacicn- 
dum. Etenini omnes quidem homines , etfi 
fc\-crioris virtutis, animi tamen affeftionibus 



trachcae , & bronchiorum affatim iecreto , fi 
magno cum impetu identidem recurrat,mortem 
fubitamportendit, pra^cipue fi aeger velfenex. 



funt obnoxii, eiidemqueaiiquatenus perturban- vel languldus, atquc etiam in vitas regimine 

tur ; afl: ii maxime , qui vehementer timidi , fit aliquanto libcrior : apoplexia namque pul- 

atque imbecilles cxiftunt , quos ipfamet mor- monum , quam fuffocativum catarrhum dicunt , 

tls opinio aut in mortem , aut in mortis di- ab irritantium ferofitatum confluxu , & arti- 

fcrimen adducit. Hinc refte ( <r ) Galenus , ali- culorum pulmonum convulfione, ut cum(c) 

ter cumfapientibus,alitercum timidls, & ftul- Hippocrate loquamur, producitur. Quod fa- 

tis agendum effe , confuluit; &(^) Hippocra- ne mcrtis genus nos frequenter vidimus, & 

tes multo prius fcriptum reliquit , plcraque fu- prlmumquidem, lupra viginti'annos, in Ca- 

turorumsgrotooccultandaefle, Sedinterdum roloPetra7,z,ino Aromatario ad Capitolii radi- 

fit, ut, contraria penltus rationc , generofis ces ; isenim, cum fenex effet , atque hujuf- 

Vlrls fubltaneEe mortis periculura fit enuncian- niodi tuffim iperneret , media tandem noclc , 

dum; uttlmore ad ea fleftantur ufurpandare- uteidem prsdiftum fuit , fuffocatus interiit. 

media , qu£E alias nimls fidentcr fpernere con- Simili plane modo Romanus Princeps , cum 

fueverunt . . podagra , atque hiemorrholdlbus vexatus , 

V. Quonlam vero repentinjemortes iispo- confenuiffet ; ob animi tamcn pathcmata , 



f 



Mors re- tlflimum folent accidere , qui morbos ali-. 
qnibus ^"o^ ' ^'^^ proprer lymptomatum levitatem , 
potijji- velpropter affuetudinem, fibl familiares red- 
mum ac- ditos , facile defpiciunt , fperantes , fe aut fo- 
lanatiu-s ope convahturos, aut nonnifi prs- 
via longiagonis admonitione deccffuros ; id- 
circo unumquodque futura: mortis indicium. 



ciiiat , 



vltxque intemperantiam multis ante menfibus 
neque podagrz , neque manlcis amplius effet 
obnoxius ; elapfo anno repentina pulmonum, 
afperae arterlEB , atque celophagi convulfione 
correptus , brcvi( ut przvifum) totiuSjUrbis 
cum mcerore deccffit . 



InterrA 

'oris 



IV. Tcrtio interni pe6lorIs dolores , qui «f^, 
ex unoquoque genere huiufraodi malorum erlt modo fpirandi diflficultatcm , prsfertim' per ac- dofores 
depromendum . clivia , modo cordis angorcm , fsepe pulfus inz- 9«"'"»»» 

VL Itaque eodem plane ordine, quorepen- qualitatem comites habent , quique non fi- '^' a es . 
tlnae mortis caufas perfecuti fuimus, utemur nunt, agrumln utrumque latus aequali facili- 
'Ejusfigna etiam in examine fignorum , quas eaidem ne- tate decumbere , & corporis gracilitatem in- 
'^^^■"J^'^^'^ ct^nobis portendunt. Ratum enini, ccrtum-: ducunt, ex tempore folent interficcre , prs- 
haurien- que apud Pracllcos illud efi:, omnla figna ex cipuc fi aegri fubcant violentos aliquos corporis 
da. morbis , morborum caufis ,, ac iymptomati- motus, parumque laudabill cibo fefe ingurgi- 

bus, tanquam ex fontibus , fluere. Diftingue- tent . Gerunt enim fepultum plerunque in 
mus vero hujurmodi notas prlrao in eas , qujE altero pulmonum lobo tuberculum , vel a- ^* '"■> 
colllguntvir ex la^fislnftrumentis refpirationis , liam congeftlonem, aut vena: pulmonlcas di- ^^^^'J^ y^_ 
& aere \ fecundo in illas , qucE veniunt ex latationem , quorum , proptcr repentinam ,ens ar- 
affefto corde, magnis vafis, & contentofan- rupturam, aut propter induflam quaquaver» £K^r«i . 
guine \ tertio in reiiquas , qua: proficlicuntur fum validiffimam convulfionem , liber tranfitus 
ex morbis cercbri , nervorum , atque liquidi per cor , & pulmones tam fanguini , quam acri 
eorundem . ocyffime tollitur . Quam certe moriendi viam 

non pauci inierunt ex iis , quos novimus \ at- 
C A P U T XVIII. que horum numero adfcribendus videtur Do- 

£tor Medicus Vinclguerra , qui elapio an- 

Agitur tiefignis futtim mortis repentints , petitis no , cum dlu levi anhelitu , iepultilque in pe- 

exUJione in/lrtmentoytim , refpirattoni 6lore doloribus vexatus fuiffet , tandem in- 

famulantiim , tempefta nocle , domefticis , ac Sacerdote vix ^'"*^^ 

accerfitis , e vivis lublatus fuit . Vide qux fcrip- ^^piurem 

INter notas, qulbus repente futurus indlca- fitExperientiffimus(^)P. Poterius de iis , qui ^a*^;?^^ 
tur inreritus, non ultimum locum tenent 11- illico moriuntur ob ruptiu-am vena: pulmo- />"£•- -'-•''»• 



nic2 



TI9. 



(<jJ6.epid. fe.a. ;.conim.4j.( ^JDedccent.ornat.n.p. Glandulas aryt^noidaras priraus Orbi Medico detexi: 
Jo. Bapt. Morgagnius in lyis Advcr', Anat. nuai.2. (f ) 2.Dc Morb.n. 5':. ("(i^Ccnt. j.obf.cap. 22. 



10 



De ^ 



UBITANEIS 



Mo 



RTIBUS 



"Ex pulmo- 



nicz juxta finiflrum cordis ventricujum ; illi bus morbi judicationem Jubeunt, f^ aJit quidem 

enim relpirandi quadam difficultate , dcam- perimunt , alii vero dejinunt , alttque omnes in 

bulantcs , corripiuntur , & , ob prscipitern aliamformam & Jlatum tranfeunt . — Et reve- 

virium lapfum , propinquis tenentur niti ad- ra multos , ordinario etiam rerum curfu , in 

miniculis . jequinoftiis , & media potiflimum asftate , 



V. QT.iarto magis adhuc repentina mors fummaque hyeme , repente mori , obferva- 
mica ȴ- pra;dici potefi: in confimilibus cafibus , fiid, mus. 



jen:, mor~ 



aod 



quoa in pulmone congeritur, fuerit de natu- VIII. Qua de re Medicus , junftis caufa- 

j;;^ _ ^ ^" ra vomica; , quaepotifTimum cognofcitur exfic- rum, & fignorura ideis, non admodum diffi- 

Ca tufTi cum fcetore quafi cadaverico , quem culter, aliquem inopinato moriturum, pote- 

agri, aerem educendo , identidem fentiunt. ntdivinare, fiillum , fraftis viribus, ex diu- 

Rumpitur enim incerto alicubi tempore , cum turno morbo partium majoris ufus , circa prx- 



Qy.inam 



erofus , vel nimium diftra6\us fuerit follicu- diftas magnas temporum mutationes , deterius 

Ji^erfli- lus , & plerunque occiditur, di6lum faftum , affici, animadverterit . Neque profe£lo aliter ^'■''. ' '"' 

*'■■''•, homo, ut fcripfit( <?) Tulpius. At enimve- judiceide iis, qui falubre coelum mutant in pe- ^^^^^i^ 

ro, fihujufmodi morbus hominem corripiac, ftiferum, cum potiftimum ipfi valetudine non »;w^//o 

qui fe in cibo , potuque contineat , noxiurn- admodum profpera freti fuerint . mortjs 

queaerem prsecaveat, tuncneque magnarain IX. Sed quoniam multa fymptomata , t^Tt ""'>''' 

molem augctur , neque femper ex tempore ^d refpirationem pertinere viderentur , radi- 

diffilit , aut , fi diffiliat , fubitam necem af- c~^ omnino morbofam habent in ipfo corde , 

ferre folet . Quinirao nonnullos fuperftites , Cique appenfis vafis , idcirco fequenti capite , 

atque fanos, ut (^) Vvillifio contigit , nos afturi de fignis, defumendis a corde , & fan- 

etiam vidimus. Secus atque , fi aeger Bac- guiferis , perftringemus nonulla etiam indi- 

cho, & gcnio indulgeat, tunc Medicus, ra- cia, qua; fubitaneam mortem prsfagiunt, lae- 

tione contraria, fecurius judicium de fubita» i^ etiam refpiratione . 
neo interitu pronunciare poterit . 
/^Ilhm.i VI. Quinto cum ad motum thoracis tan- C A P U T XIX. 

ffrivulft- topere nervi concurrant , fit aliquando , ut 

,^^,^„1^ '" convulfiva afthmata ad repentinam necera TDcJtgnis futura fubitaneamortis acordeytnagttis 

niortije'' 
Xkfii, 



deducant ffgros, qui , antiquato jam malo, 
putant , fe mifere vivere, fi medice vivant, 
morbumque propterea novo morbo cumulan- 
tes, externa plerimque aceedente caufa,re- 

pente moriuntur. 



vajis , & fanguine. 



rx.j 



UT uberem hanc , confufamque materiem 
certis capitibus diftinguamus , placet ^^^ "''/^j 

huiufmodi notas deduccre primo ex pulfuum vi- ^'^" .^^'" 
-,,.„, . ..... ■■ r j 1 • • j 1 citoaibus t 

Vil. 1 andem cum in reipiratioms mate- tns , lecundo ex palpitatione , aut dolore cor- p;^,.^ r, 

. riem veniat aer , & quidquid in aere lati- dis , tertio ex animi deliquiis , quarto ex has l^ite r,:-jr- 



tam nior. 
tem .•?«■ 



te;r,'-ln,:- ^^'^ ■> "^*^ immerito inter fubitanea» mortisfi- morrhagia, atque aneuryfmate , quinto ex ha- '''■r ?''«"<- 

/.'Z'B/,9.v.c gnareponendas effe , putaverim , particulares bitu plethorico , &obefo, tandera ex quarun- "'" • 

ad ff.bi- quasdam tempeftatum , aerifque affe£tiones , «^ara fuppreffione evacuationum . 

'" quippe qux multos , lente cseteroquin ssro- II. Illud vero ante omnia hic advertimus, 

tantes, repente folent occidere , & quidera recenfitas paffiones tam cordis, & magnorum 

non vi primarum tantum , ut ajunt , quali- vaforura, quara fanguinis , & omniura fluido- 

tatum , fed pulfu , & varia mixtura particu- rura , quae cura fanguine circuraferuntur , vel 

larura , quje miris noftrarum partiura officia a fanguine feparantur , fubitaneura interitura 

variant , atque perturbant . Sagax itaque , & vix unquam indicare poffe , cum exdem leor- 

peritus Medicus utatur coniilio Hippocr. fura , & fingulz segros divexaverint . Experi- ^. ^^ 

qui iparfim docet, ex magnis temporum rau- mento enim docemur, hasnotas tunc inipro-y-j.j,^y;,^,y^'j 

tationibus mala praeaffeflis jam corporibus vifo morituros prsraonftrare , cura inter fe ctiieBt,» 

evenire . Sed clarius de fubitaneis mortibus varie permixtae fiierint. Unde diligens Medi- /''">/''" s 

loqui videiur(c) inlibro de aere , aquis, & cus, refte divinaturus , neutiquam "^^''^'^^'^ l^^^/^L/*" 

locis , cujus fane integrum hic texrum , ut- pronunciabit , fed mature figna conjunget , ut „jj,,.j. ^,,.^^ 

"Locus P°'^^ P^"'"^ docentem , tranicribimus . - Pra- nos cap. XVII. jara oftendimus ; id , quod dkir^r . 

Hiff- cipue "vero maximte anni temporum mutationes pluries inlib. de progn. inculcavit Hippocra- 

objerijandie funt , ut neque medicamentum pur- tes , quando fignura aliquod lethale effe , de- 

gans lubenter exhibeamus , neque partes circa cernit , fxpe repetendo : fed oportet aliajigna 

ijentrem uramus , aut fecemus , ante dies de- contemplari . 

cem , aut etiam plures . Maxtme tamen fuffi- III. Et quidem primo quantum fpeftat ad 

cient decem . Ac maximi periculi plena funt am- pulluum vitia , etiamfi apud aliquos inxqua- 

bo foljiitia , pracipueque tejiivum . Periculofijfi- litas , atque intermittentia tanti fiat , ut in- Pulfus tn^ 

ma etiam ambo aquinoEHa exijlimantur , maxi- de(<<^)Gal. lubitara raortem Antipatro Tprxdi- termittens 

mc vero autumnale . Sfderum quoque ortus ob- xerit j nos tamen fignum hoc non folum in "'"' /}"'- 

fervandi, pr^cipueque canicuU ., deinde arSfuri, pueris, &fenibus, utidem afferuit Galenus , ^^^^ ^^'"''' 

& vergiliarum occafus . His enim potijfimum die- jed etiam in juvcnibus , & robuftis frequen- 

ter 



(a) Lib.2.obr.cap. 10. (^)DcMorb.pe6t.fe(51. 1. cap.ii.(c)num. 3. 
(d) 4. Dc iocaflefl. cap. ult. & j.de prsfag. ex pulf. cap. 4, 



L I B I. C A P. XIX. 21 

ternuUo modo funeftum oblervavimus , cum illico viiam minitatur, Multosproptercanovi- 

lcilicet ex levi connutrito organorum vitio , mus , qui a rccurrcntibus palpitationibus,eva- 

vel ex hypochondriorum irntatione proce- cuatacopia ftranguriofe urinx , penitus li be- ■^" ^^' '' "'"'* 

dit, cujus forfitan indolis extitit intermktcn- rati fuerunt ; e quibus Illuftrin'. Praeful Bona- "^yf/^""' 

tia pulfus illius Oeconomi , quem ipfe { a ) ventura, SANCTISS. D. NOSTRI intimus/rf/«/ar/.r. 

Galenus, tanquam fanum , ad conlueta ne- Cubicularius, & Eleemolynarius , fplcndore 

gocia ingenue remifit . Etenim fi Ibla pul- Generis , & propriis virtuiibus , laudatifTi- 

lus intermittentia hominem, bene carteroquin mus. Latex porro lalino-accr , ab hypochon- 

valentem , detineat , adeo optimos Medicos driis maximeredux, ita'interdum cordismu- 

a fubitanex mortis pracfagio dehortatur , ut fculos convellit , ut flranguriofum veluti tran- 

potius eos in ipem adducat, leve illud ma- fitum fanguinis per ejufdem ventriculos cum 

p • lum , antequam gravius evaferit , opportuna paipitatione producat . Multos itidem vidi- Abfceffus 

txperi^ medela fore toilendum . Hujus veritatis ex mus, quospravusad podicem decubitus, vei -"^ /W/- 

mtntnm. memet ipfo experimentum promam , qui , gravis podagra a lethali cordis palpitatione *''"' ' ^ 

cum tria ante luflra pertinaci , mihique fen- vindicarunt . ■^v "^^"^ 

fibili cordis contractione , mdcque orta pul- VII. Dolor fimiliter cordis , prsfertim in;,^/^,^,;,,. 



fus intermittentia , ex hypochondriorum con- ienibus, fxpiusrecurrens, inopinatam nccem »?• 

blet indicare, juxta illud Hippocratis inCoa- ■^"'■'"'' 
aliis, quam in me iplo , diligens, & atten- c\%:Qordis dolor , feniori faptus confuefcetts , ^^-'{'^ri^r^^. 



fenfu , per fexennium laboraverim , plus in 



liirnut 



tus, ufu tandem rhabarbari , chalybis, & ju- fenttnam mortem fignifiat . Vel enim fumatur ^«j- y„^-. 

£)uancio ns viperati , perfe£te convalui. Ut igitur in- haecpaffio pro moleffa ipfius cordis, & orifi- /"'« n-.u/- 

periiulo- termittentia pulfus improvifa: necis certius ciorum ejus fenfatione , vel pro aff e6lione ^^" J^^'"" 

/"^* omen efTe pofTit , necefTc eft , ut jungatur ventriculi , qus fccum trahat ipium cor, ^Hfpp^^ 

omni insqualitatum generi , palpitationi , an- Grsecis cardiogmos vocatur ■■, utroque fane mo- 

helitui , aliifque fimilibus pe£loris paflioni- do res eft fubitanei periculi plena , praefertim 

bus, de quibus infra . apud fenes, Invifimus olim Virum , cui, ce- 

Pu/fus jY^ Pulfus utique tarditas , fi eadem , fin- dente jam podagra , atrox cordis dolor identi- 

auando °ulis i£tibus languide recurrens , alterius pul- dem recurrebat; is repente , oborta fufFoca- 

emwtis . iationis intermedium tempus fere totum per- tione , circa ffquinoctium , fublatuseft. Simi- ^ 

tinaciter abfumat, probabilius exhibet inopi- lem oflfendimus hiftoriamapud {c) HoUerium 

nat£E mortis indicium ; prffifertimfipatiensde- cujufdam feptuagenarii , cui dolor ifte ccepit ef- 

bilis , ac fenex fucrit , ut fxpe nos experti fe trequens cum anguftia fpiritus , & iutfbca- 

lumus . Etenim quscumque fit caufa , fcilicet tionis periculo j is etiam , domum rediens , 

vel fimplex( quodraro evenit) exdefeSluani- repente obiit . 
/ *"" malium fpirituum , in pra;cordia defcenden- VIII. Neque dubitandum, quin dolorven- tj,„, ^„, 

«ra'// ^«- tmm , vel mixta ex txcLilento , muuilque mo- tnculi , cardiogmos diclus , ixpeque vzAicris ., tendit cjt- 

ratyfis. bili per cordis ventriculos fanguine ^ femper ta- fi ex fummopere pravis humoribus , in x^ro divgmos . 

lis pulfus integram , firmamque ejufdem cordis delitefcentibus , oriatur , inopinatae mortis 

paralyfim , aliquando futuram , prsmonftrare una fimul caufa , & fignum efTe pofTit : rc- 

lolet , maxime tempore fomni , quo , inftru- fte fiquidem admonebat { d ) Hippocrates 

mentis languidius pellentibus , idem fanguis iis verbis : Oris •ventriciili dolor cum prxcordto ^'fP- ""' 

( etiam fubobfcure agnofcente (^) Hippocr. ) car- diflento, & capitis dolore, malignum, & qmd- ""'''^ ■ ' 

"~ dius movetur. piam anhelofum. Nam ii repente morif.nmr , ve- „^j addu^ 

Cordis V. Secundo palpitatio cordis ipfa quoque lut in Dyfode . Significatur enim , in eo cor- cuatu) . 

palpitatio fubitx mortis nt praenuncia , fi fuerit fre- pore liquida eoulque acria redundare , ut ve- 

pertiiciofa qygns , fimagna, fi cum',anhelitu, animi de- neficam naturam induerint . Etenim , quera- 

• * liquiis , omni genere inxqualitatum pulfus, admodum arfenicum , fublimatum , aliaque 

tandem fi »ger congrua vitx ratione mini- hujus generis venena , villos , & fibras ero- 

meutatur. Etenim , fi harc fymptomata ma- dendo , convellunt ventriculum , & cor, ac 

gna ex parte fimul confpiraverint , fignificatur , propterea citam necem inferre folent ; ita 

magnum quoque dari vitium in corde , autfum- multo facilius, ac celerius ingenita ifta vene- 

misvafis, cui accedente aliqua caufa procatar- na aliquando interimunt; nimirum quia, in- 

ftica, nuUo labore, monis ipfius cordis , & tcriuscolle£ta, & naturalibus fiuidis recenter 

fanguinisextempore lethaliter fiftitur . Quem- admixta , expeditius per canales quaquaver- 

admodum verofimile eft, Galenum, iisadmo- fumferuntur. Quorum fane veneficorumfuc- 

nitum indiciis , toties decantato Antipatro im- corum prjenuncia figna exiftunt dolor ven- 

provifam, quam poftea fubiit , mortem prs- triculi , ad praecordia propagatus , cum di- 

Ouanam ^^^^^^ ' ftentione , & anhelitu , pertinaciter , atque 

tmnus pe- VI. E contrario autem , fi palpitatio oria- identidem recurrens . Confer huc quae icripfi- 

riculefa . tur ex caufa , cordi obftinate nequaquam ad- mus cap. VII. hujus libri . 

junfta , ied cum fluidis circulante , ut plerun- IX. Tertio , inter figna futurae mortis im* 

que effe. folet acerrimus ichor , vel quidquid provil£e , illud noftris , aliorumq^ue expenmen- 

aliud , quod ad irritandas cordis fibras , pla- tis magis certum , comprobatumque eft pr*- 

ne fugitivum , pertingit ; raro abrumpendam fagium , quod ( e ) Hippocrates in hanc fen- 

tentiam 

(«) De prsfag. ad pofth. cap. ult. (i^)Deflat. niuu. 20. { c ) In Comir:. i. lib. 3. coac. led. t, coac. 17- 
" (d) Lib. I. pra:difl. n, ?.(<■) 2.aph, 41, 



2,2 



De SUBITANEIS MORTIBUS 



tcntiam exponit . Qui freqttenter , ac fortiter , yaricibus laborafTe . Certiffimura propterca 

In animif'"^ caufa rnamfejla , (ieltiiquiif.t animo , rcpente follicita: necisfignum deducemus exfemcjotica 

deisquio , rr.ornnitnr . Ubi una eft omnium Commenta- varicum , atque aneuryimatum , qux paula- 

utjittitte torum , ad ufque Clariflimum Lucam Toz,- tim ad talem , tantamque exilitatem fanoui- 



».o,.,j y.^^iurn , fententia , ut , pro veraci hujus pro- nea vafa redigunt , ut aliquando , momento 



^iiin,,tria B^^^^"^^ exitu , tria fimul conjungantur ; prL 
""It^iiitr.. mo, ut frequenter \ non enim latis eft, ali- 
?"''r quemfemel dumtaxat in anno viribuscecidif- 

fe \ fecundo , ut fortiter , nempe ufque ad lyn- 
copis confinium ; denique , ut id abique cau- 
fa manifefta, hoc eft obvia, & eterna , con- 
tingat . Ita enim fignificatur , magnum , fixum 



temporisjdifrumpant . Et quidem hic loci difti- 
mulare non poiTum , fsepe experimentis com- lnto,na 
perifte , aneuryfmata illos potiflimum a.'gros •'"euryf- 
inopinato interficere , qui minus continen- "''^"'^■' 

^ r , .' T , inconti- 

tem , rrugakmque vitam ducunt \, eos vero , „e„tej fu. 
qui parce , fobrie , continenterque vivunt , a- bito , it^ 
liud morbi oenus , ac lentus , utplurimum,/''^''^-' 



queaut cordi , aut finitimis partibus hxrere fubortus hydrops , longo cum agone , Ibietin- ^^^^^,"'" 

malum, quod , motum przcordiorum, & fan- terimere. Quare Medicus , etiam, juxta a:- '^ '""'» 

guinispenitus tollens, fubitamnecemaliquan- grorummores, ac vivendi confuetudines , ju- 

do fit illaturum . Etenim non raro in corde , dicia iua prudenter diiponat , & proferat . 

quod paflim etiam in reliquis mufcularibus par- XII. Quinto , ex habitu athletico , nulli 

tibus, accidit, ut modo pauciores, & laxa, dubium erit, quin repentins quoque rnortis '^^^"'' 

modo numero , ac vi majores librje , vafaque inciicia defumi debeant , quoties athlets , non idem eve- 

infiuentia, &: refluentia cum congrua propor- iolum bonum habitum fine mora , juxta {c^niat. 

tione, autfme eaad luam integrandam ftru- Hippocratis prxceptum , minime folverint, 

£luram concurrant : profefto in iftis cafibus , anticipantes humorum diminutione diicrimen; Duplex 

fortiilimus mufculorum ( ut cor ab(^)Hip- verumetiam lauta menfa, ibmno , atque o- mali even 

pocrate appellatur ) ad naturales fyftoles mi- tiopleniusfaginentur : quem fane plcniorem , w m/*/» . 

non, velmajori, quam par eft, vi erigitur; & coloratiorem corporis habitura jure fuipe- 

unde talis orta imbecillitas , vel extraordi- ftum bonum appellavit {d) Celfus. Etenim 

nariumrobur, non folum tempore contraiiit athletarum plenitudo , cum ad fummumdeve- 

' morbos , quibus ad frequentes , fortefque anlmi nerit bonitatis , duplici via citam mortem mi» 

Pp,.^;j. ,-0. defeftiones , fubxta: mortis prasnuncias, dedu- natur, tum quia vafa intus , forifque infarcit, 

i^ur , aut cituT , fed homines vel nimium timidos, vel ac premit j ipatiumque propterea fluldorum 

tmbtciUi- nimium audaces potiflimum conftituit : quo- motui, ac milcellsE aliquando penitus auferti 

t.isj,spe j.uj^ j^j^g priores , ut pote maxime pufillani- tum vel maxime , quia eadem fanguinea va- 

aut auda- ^^^ 5 improvifum , ac vehemens pathema fs- fa difrumpit , ubi minor illorum refiftentia , 

(c;.f w^/rf. pedejicit , acprofternit ; eo quidem facilius, vel major languinis impetus occurrit . Unde ad 

quo animi paflio inceptum , occultumque in rem fcnpfit ( e ) Hippocrates : compreffus fangtits 

prascordiis malum, veluti peilimam interitus fua copia , qua maxime compreffionem fecerit ,ve- ObeficM- 

radicem , inveniat . nas perrtmpit . ^epenti- 

X. Quarto cum nulla frequentjor fit via , XIII. Ad hoc ipfum genus fignorum refer- ^^„, .,.^ 

per quam repente de medio tollantur homi- tur etiamobelus, acnimium pinguis hzhhws, gyaciHbus 

nes, quam larga profufio fanguinis intra,vc*l dequo iane idemlocutus eft (/) Hippocr. dum "»^''*"''""- 

extra corpus ; idcirco iecura etiam, & certa inquit : qui natura acimodunt craffi funt , citius 

repentins mortis indicia a Medico peti pote- interermt ,quam graciles . li enim vafa omnia , 

runt cx fignis , quibus docemur , imminere propter nimiam pinguedinem , ita habent 

rupturam lummorum vaibrum in thorace , comprelTa, atque exilia , fanguinemque pro- 

utero , inteftinis , hxmorrhoidibus , aliifque pter volatilium ipirituum penuriam , adeo Ien« 

internis iedibus . Sed inter figna non dubia tefcentem , ut ejufdem circulatio , minimo in- 

propera mortis in hxmorrhagiis , illud iane terdum negocio , repente intercipiatur . Quo- 

Jnhamor- ^^ ' ^}^^^ tradidit ( Z» ) Hippocrates in Coa- rumexempla nenv> Medicorumpropriis expe- 

thagiis cis, inquiens: Si quibus fanguis effluxit , rigor rimentis plura non congeiTu, prster innume- 

jnors ina- fuperveniat , & ulcera malignafint ; ii , vel io. ra , quas paffim a noftris CoIle6loribus referun- 

pmata qnentes , inopinanter moriuntur . Hoc paffim in tur ; ut in iis commemorandis tempus teren- 

tyLHl vulneribus capitis, in carcinomatibus l"an"ui- dum non fit, Illud taraen praetereundum no- ■"'■^ """"" 

ex Hipp. „ . i- • ,■• , L r °- L^ • • -j • L f r J^ ui ' "'"^ """^^ 

iluis, aut maiigms alus ulceribus uiu venit, bis mmime videtur, in hujuimodi atliietico- ^^^^ ^^ 

fcilicet ut , cum aegri , poft haemorrha- rum, pinguiumque habltu, tunc ^rzcipue (u. gnofcatur , 

gias, rigore corripiuntur( diffiipata dulci , ac bitam mortem a fedulo , doftoque Medico 

volatili languinis parte , & fermento quodam divinari polTe , cum apparuerint faciei , & ocu- 

acri , ac pene venefico ad prxcordia , & cere- lorum color mutatus in lividum , refpirationis 

ri-f^wMj brum reallumpto ) iubito vitam deierant . difficultas, cordis angor, motuumque impo« 

cadave- ^j^ Enimvero , poftquam frequentiora red- tentia, veternus, aut vertigo, Si pluracirca 

^ilnltas " ditafunthumanoruijicorporum extil'picia,qui- figna repletionis habere cupis, adire poteris 

aliquotju- bus Antiqui , proe horrore , parcius utebantur , { g ) Marfil. Cagnat. 

bita mor- nobis clare innotuit , multos , qui ex ;em- XIV. Tandem non afpernanda venturae ^ex 

^'^ '''"'^'■^poremoriuntur, internisaneuryfraatibus, %ut abrupto mortis indicia colliguntur ex fup- Cr//fj-/«/'- 

«^^^**" preffis p^''S'* f^ 



(a)6.decord. n.4. (^) Juxtadivifion. HoUer. lib.^.fefl.a. coac^. (f ^p.aph.j. (</) Lil}. 2. c, 3, 
^i?) Lib,deflat,nu.i7. (/) 2. aphot. 44. (^)Lib. i.defanit.tuen, Cap. xx. 



fubitie 
mortii 
■pftnm- 
pia. 



L I B. I. C 

prefTis crlticis evacuailonibus , aut dccubitibus 
tuni(anguinis, tum fluidorum quorumcumquc 
afanguine feccdentium. Etenimfspe accidit, 
ut vitiofa fluida , vcl reafTumpta , vel non ul- 
trapropulfa, lcthalitcr fubfiflant in cerebro , 
& praecordiis . Pauca hic fub exemplo fuma- 
jpus. 

XV. Puerperam improvifodeceflliram pcne 
tuto poteris pronunciare , fi , pravis humori- 
bus redundans , interdum prrefocetur , lochia- 
que, odorum olfaftu , continuo introrlumre- 



A r. XIX. 2^ 

propcrs necis fupprcfni; ilKr cvacuationes , qus fi*ntcjuU 
non copia tantum , {i:<\ dcletcria mixtura ccc- v" ' 
rcl)antur: ea: namque , cum intra corpus lub- 
fiftunt , in aliquam , jam ante debilitatam , 
partcm majoris ufus dccumbunt , ocyfTimum- 
que exitium plerunqueportcndunt . Nequein- 
tcrim Lc£\ores txdeat , nosaclco incylcare ,ne 
Mcdici ex tempore prfffagia fua efTutiant j non 
enimfemper, ubi conliicts rcfliterint evacua- 
tiones , iubitus, morbus ingruit ; interdum 
lcntus inducitur, qui longo ctiara cumagonc 
viam fternit ad interitum . 



Hiemor- 
<rhoides 
item fe- 
au'/i fnp- 
frep. 



vocentur; adcorenim fubito refiliunt, & ad 
cerebrum afcendunt ; atque utrobique lethifc- 
ram flationem inducunt . 

XVI. Simili prognofi uti poteris in fup- 
prefTis hxmorroidibus apud fenes , qui illarum Defignis improvifa: mortis a cerebro , uervis , & 



C A P U T XX. 



fluxui alTueverunt , li capitisgravitate , acver- 
tigina , velcordis opprefTione , aut lipothy- 
miispoft ficcatas marifcasdiu tentati fuerint , 

, laftifque abufus ad 



Phthfcis 



eoque maxime , fi vini 
necis caulam accedat . 

XVII. Improvifo parlter moriuntur phthi- 
i^ rt^-fici, quoties circa 2quino£iium ," praefertim 
cuino- (,a) autumnalc , pus per anacatharfim non am- 
Siuoi It- plius excernant . 

ihijsw.m . XVIII. Si variola: , ac morbilli , cum inter 
Tum"y"t'y'o. fecundum , ac tertium ftadium verfantur , per- 
cejfio quan tinaciter retrocedant , agerque in le6lo jaftc- 
do morta- jur \ illum incxpeftato moriturum poteris prx- 
dicere . Non abfimili quidem priefagio utere , 
cum in asgro , ca;teroquIn ianguldo , & cho- 
lera humida laborante , fponte , vel arte ex- 
cretiones atrabilaria3 , vel altenus exotlcse in- 
dolis immature fubfiftunt . Ncque a vero deer 



E 



liqtiido aniniali . 

Tlamfi fupra meminerlmus multorumfi- 
gnorum , qua: ex perperam operantibus Oidoefi 



aniniu di- 



fcitlin.1- 



lis . 

Toiiffariis 
occiufis , 
unde fubi- 
te necis 
priclu- 
dium . 



rabis , impi-ovifam necem folerter divinans in fyndromen fignorum conftituunt 



inftrumentis facultatisanimalis improvi- 
fam mortem prazmonftrant ; deiistamen plura-',. 
nunc , & apertius dicere conftituimus j cuni 
clarius ea doceri , atque intelligi Iblcant , quae 
fuo ftant ordine diftributa, quo confufo , e- 
tiam dliciplinarum peritura lint omnia. Adinr^o- 

II. Primum itaque capltls, & nervorum af- -j/yiw 
fectlones , qua; fortem apoplexiam minantur , mcnem ex 
clandeftinam etiam necem plerunque prznun- '"'°J'', 

TT r ■ ■ pra:j.ipien- 

ciant. Ha2c tamen pra^iagia , ut exitu com- ■^^^,yo-,^^ 
probentur , non quibuslibet levifTimis etlam rum fyn- 
cerebri iymptomatibus niti debent , fed vali- diom! re- 
de fundarlin cumulo , & congeftu caufarum , ^"""'J'''- 
paffionum , & circumftantiarum, qu^ omnia ,j_ 

2. Ex mU- 



fenibus potlfTimum , apud qyos ani fiftulas , 
crurum ulcera , nares , vel aures , acri fanie 
manare coniueta , ab eo opere penitus vacave- 
riut, prscipue fiincerebro, aut in prsecordlis 
inceptE jamftagnatlonis, atque Irritationls in- 
dlcia fe prodidcrint . 

XIX. Hsec autem iatis fore , arbitramur pru- 
denti sque , ac peritoMedico; ex ilsenimin 
rellquas prognoies , a fuppreffis evacuatloni- 
bus ventricull , cutis, aliarumque partium de- 
/r ducendas , ipie ex fe argumenta delumet . Illud 
evJctia- tamen iedulo, ac iemper advertimus , lup- 
tiuies mo- preffas evacuatlones ahquando cfTe tantum fi- 
do fig.ia y ona , allquando etiam caufis improvlfs mor-. 
modn '""- ^^^^ Swwt quidemfere nudafigna, cura ea 11- 
quida , qu* iolebant excerni , nec multa , nec 
pravx admodum indolis extiterunt . Exemplum 
habemus cauterii exiccationem in fenibus , qux 
illorum interitum pra:currit , eo quia apud 
eoidem univerfa jam fluidorum , iolidorum- 
que machina , de iuo ienfini robore remit- 
tens, omnia ceconomias animalls, ac potifTi- 
mum fecretlonum munera languide exercet , 
quibus penitus deficlcntlbus , tandem mors 
cbrepit . Unde non inepte {b) Roder. Ca- 
ftren. — Claudttur fonticulus , qtaa homo ejl 
■mortt proximus ,• iioit eji homo morti proximiis ^ 
quia fonticiilus claudittir . 
Uterdum X X. Sunt vcro caufa fimul , & fionum 



Aggrega- 



Jtnatie 
mortis 
(auf^. 



tur vero ifta lyndrome primo ex state i^ims cujuseva- 
X"Vi , qux a quadraqefimo quinto per totum ^J""""''/ 
(c) lemum excipiendis iyderationibus aptior ,jj' 
eife foler . Secundo ex fuppreffa evacuatione 
hxmorrholdum , {d) fiftularum , herpetis , 
muci narlum , & confimilium : quaj quidem 
evacuatlones ac decubltus , ficuti cum vigent , 
multorum func medelx morborum , ita cum 
fponte , vel arte in fenibus potiftimum ianan- 
tur , facili negocio fortem inducunt apople- 
xiam , quoties in cerebro talem vaibrum , ac 
fibrarum imbecillitatem invenlant , per quam 
plus liquldorum accipiatur , quam remittatur . 

III. Hujus rei evidens habuimus exemplum . ^^^» 
initio Novembrls 1707. in Illuftrlfr. Prazfu- ,y/^,^p''' 
le Joiepho dc Totis R. Fabrica: S. Petri Oe- xia^ortisex 
conomo , fexagenario majori , hypochondria-y'</'/^>fv!/ix 
co-melancholicis affefilonlbus a prima iuventu- ^f"'°f' 

• >• ■ ■ • rr rhoidibus, 

te vexato , cum miliari circa regionem oilis -^, /.,^j.,. 
iacri herpete, atque ichoroib ha:morrhoidum r,. 
fluxu diu levatus tuiflet , state magis de- 
clivi , primum herpete , delnde harmorrhoi- 
dibus deftitui coepit , fenfimque deterius ha- 
bult \ ica ut decurfu poftrcma? aeftatis iupra 
modum fitlens , immodice biberit , fimulque 
propter nofturnum asftum, nifi plane nudus, 
lomnum capere non potuerit . Deinceps cir- 
ca a;quino£tium autumnale intenfioribus ftu- 
diis exagitatus , multas no6les vigil tranl^ 

egit. 



{a) 5. apii. lo.^Z-) Infuofyntag.pra-di^il.parr.f. cnp. d.parricui.^. 
(f )3.aph. ji.&d.aph. 57. ( d)t. cpid. leCl. 5. 



2.4 



De Subitaneis Mortibus 



cgit , indequc , pravo vultiis colore contra- & praecordiis repente fubftiterunt , fortiffi- 
£to, animi deliqujis( quibus aliquando etiani mamque induxerunt apoplexiam . ^a^ J^pJ. 

antea.correptusfuerat)identidem per inxqua- VI. Sedadrem noftram redeamus . Tertio m , c-f. 
lia intervalla , ac tunc prascipue , cum vel mi- ex praeviis capitis , & nervorum affeftioni- ^ffeciw/iT 
nimum in incefTu afcenderet , anhelans ten- bus apoplexiarum prognofes funt defumendae; —' 
tabatur. Tandem in febrim, fpecie' rheuma- raro enim forti apoplexia quis prehenditur, 
iicam j quam tamen prava comitabantur fym- nifi horum prxludia iymptomatum prajcelTe- 
ptomata , incidit; aderat enimlinpua fubob- rint . Heec aucem funt dolor , gravitas, atque 

imbecillitas capiris , memoriig jattura , in fom- 

num proclivitas , vertigo , cscitas , niembro- 

tenfio, vigilia. Sed aderat prae cxteris rum af- rum torpor, & prceomnibus, leves , quse an- 

tevenermt , apoplexix : cx namque in fortem , 
ac fubitointerimentem tandem ciefinunt. 
VII. Et quoniam Hippocrates vult Medi- 
revertens Iipothymia , cum pnmum fupra cu- cum adeo in divinando peritum , ut non fo- Ex/ticj.e 
bile federe vellet . Urinx interim erant clars , lum ipfam mortem , fed illius etiam tempus "lopiexia 
& folito pauciores. Cum vero ica fe res ha- pr^fagire noverit : idcirco fciamus, oportet, 1'*"^'!'P.^' 
berent , jubeor a SACRATISS. PONTIFl- apoplexias, ocyffime interimentes , non tan- 
CE illam invifere ; apud quem iniro confilio tum circa zquinoflia , fed etiam circa folfti- 
cum ExcellentiiT. D. D. de Paulis , & Sa- tia frequentifTime concingere , ut alias mo- 
xio, de fucura, prcEcocique morce ftacim du- nuiir.us . Quare per hsc cempora easdivinare 

pocerimus , ubi figna praecurrant ; & confti- 
tutioaeris fuerit insqualis , pluvia , aquilona- 
ns , & auflralis ; aut a-ger utatur parum lauda- 



fcura ; atque arida cum fapore auftero amarican- 
ti ; aderat cotyza , fitis , hypochondriorum 



fidua pulfatio intra cranium fub Isvo olTe pc- 
trolo , cum recurrentibus infernorum artuum 
doloribus , injufnfque contraftionibus , tura 



• polijji- 
nium con~ 
tingant , 



n^jpaia 



bitavi . Quod fane circa xxi. diem a princi- 
pio febris evencu comprobatum vidimus ; Vrx- 
f ui enirn , fortifTima correptus apoplexia , bre- 
vi decefTit . 

IV. In ejus moxcadavere decemlapidesin- 



bili vivendi norma , ac prscipue infalubnum 
ciborum, & vini fit appctentior. Arque hinc Seaes 



tra cyftim felleam fufci coloris , & figurs py- fenes utriufque fexus , quoties ex cerebri , ner- qu^ndo 

vino vorumque decubicu cxci evaferint , & poft ^f^. 
„__ !„.,„.?„ r„m:,:,.„ :„,„- ;„<„. „„a:. ,f„„ «/o?/«7:-. 



qui aqujE , & 



ramidalis detefli fuerunt , 
fubfidebaqt , aceto innatabant . Pylorus con- 
rra6lus, Cormole magnum, & nigro cruore 

quam 
Pulmones ad- 



lenum tam m auriculis . 



hyemale folfticium , inter iplas no;tis tene- ^;. '^ f^q, 
bras, fibi ignem, aut fplendorem identidem cjuam m- 
videre videantur; ii quidem facile , cum fol txu fple>i~ 
in taurum inqreditur, forci apoplexia corre- ,°l" 'xj' 
pci , repente decedunt . Sjgnihcatur enim , ■mdcan- 
magnum jam tremorem , preffionemque ad tt*r , 
thalamos nervorum opticorum , & partem 



m iummis venis , & arteriis 

modum mfar6li . S«£lo cranio , tendines late- 

rales finuum durx matris in quacuor oftain- 

duruerant , quorum duo^. affurgebant figurs 

triangularis , reIiquaovaIis;fingulavero inftar medulla cerebri poft illud fbIfticiumindu£tos 

ofris cribnformis foraminibus referca occurre- fuifte , quibus ob refpondencem quadratu- 

runt, Pia mater crafla , & concreta lymphs 

copia admodum gravata. Cerebri cortexloli- 

to pallidior! . Prominencix tertii vencriculi 

aliciuanco lolidiores . Plexus choroides mire 



rara , 



longe 

o . 



raajor, immo maxima , & vio- 
lentifTima diftraftio , & preffio fuccedere fo- 
lent , quK , prxiertim ad cerebri circumfe- 
rentiam fimul , & centrum in lembus iacL<e , 



non nifi niagna adhibita vi divelli potuerint 

Denique copioije fuffufio lymphjE circum glan- dedu£l£E 



adhaerebant anteriorlbus ventriculis, ut inde breviffime necant . Hiijufmodi vero pridi£lio' 

nes , ex obiervationibus medico-aftronomicis Medif»-^ 
non Artem modo , ied iplbs etiam ^■'■'"'"'^ 
Artifices illuftranc . Vidiraus & adhuc lugemus fer-vatto 
jafluram Clarilfimi Collegx noftri D. Ema- ad praja- 
nuelis Lopez , qui cum dira olim ophth^I- g'^"'^'"'" 
mia , deinde ance duos annos ftrabiimo in femi- Z'"''"^'"' '. 
cscitatem concedente correptus fuiifet , mox 



dulam pinealem , & cerebellum . 
V. Hinc vero non JEQre deduci 



Mtiologi.t V. Hinc vero non JEgre deduci poceft,im- 
moibi, o- puruni illud fulphur , & fal acre , qua; olim 
^"'!{^.- phlegmate diilbluta , vigentibus in Praeilile , 
qua iolidorum , qua liquidorum viribus, uci- 
licer cuneabanc , diducebantque loca prope coc- 
cygem , ienfim detrudi , ac veluti deipumari 
prohibita fuilTe propter vitium tum ianguinis , 
paulacim oleoib-volacili ipiricu depauperaci , 



fxpe ispius iplendores obicuris locis eciam in- 
terdiufibi videre videretur ; tandem die xi. Ju- 
lii 17 14. forti Apoplexia correptus interiit , ut 
ante pr^dixerara. Vide hujuimodi fplendores 



tum iplorum canalium , periftalticis mocibus canquam nialum omen apud (rf)Hip. &(^ ) 

minus, cjuam par eft, poUentium . Recenta Hollerium. 

yero , & muklplicata in vafis impura ifta cor- 

pora , primum , irritando , fitim , xftum , & 

vigilias , deinde , inducendo in fluido univer- 

fali fermentationem , & vitiando liquidi ner- 

vorum craiim , febrim fpecie rheumacicam , 

fed indole penicus malignam, cum nervorum 

contra£\ionibus, excitarunt; donec tumlym- 

pha , tuni fanguis ex crafTo iulphure , & au- 



plisexoticislaiibusdenflorafa£laj in cerebro, diem prjedicere poterit . 



VIII. Secundo , qui jam diu epilepticis £^^,^j^_ 
recurfibus tentaci fuerunt , indeque imme- pncis qui 
morera , languidam , ac melancholicam du- repeme 
cuntvitam, hanc fane repentina morte clau- /'^'■^'"''- 
dere folent , rupto plerunque intra cranium 
vafe fanguifero , poftindu£lam fupra cerebrum 
congeftionem. Quare prudens , & fciens Me- 
dicus in iis cafibus tuto fatalem improvilo 



I 



IX.Ter. 



i") V, epid. tex. 19. \b) Tom, a.inz, fcil, coac, Hip. pag. ra, 10^4, 



L I B. I. C A p. XXI. 



f 



Capitis YX. Tertio, qui ex capitis vulneribus, aut 

Xclnopi- contufionibus laborant ( etiamfi in tuto ef- 

natoene- fe iiTiprudentioribus vidcantur) fi rigore cor- 

cantia, ripiuntur , brevi tempoie decedunt . Signi- 

qn£. {icatur cnim faftam fuiiTe fub cranio vaicu- 

lorum rupturam , unde effufa liquida, diffi- 

pato per morani volatili , eaque ratiorje c- 

verfa crafi , in acerrimara , & veneno fimi- 

lem naturam abierunt, qua: tandem quaqua- 

verfum in nervorum principium , ac fincs 

repente diffunduntur , mortiferamque con- 

vulfionem inducunt , in quorum cadaveri- 

bus fere femper invenitur abfcefTus in he- 

. -j. pig_ pate , cujus xtiologiam exhibemus in no- 

tunqtie ab. flro ad Hip. Lib, de vulner. capitis Com- 

fcejfus i» mentario . 

hepate. -^ Yi^s-c fane , quae tribus capitibus im- 

provifas mortis figna perftringimus , caetero- 

rum indiciorum , etiam illorum , qu£c cx 

animo venjunt , exemplar effe poffunt , ac 

,, ,. . documentum , rati , oportere, Medicum ita 

prucientia prudenter in hoc negocio le gerere , ut, u 

in jhenda non femper vere divinet , laltem non fce- 

prognofi . pe fallat . Cenituditiem namque exaBam in Me- 

dico , ut ait {a) Hipp., raro videre coHtin- 

git . Unde laudavcrim , ut quis potius a prs- 

dicando fe abftineat , quam imperitiam fuam 

palam oftendat . Turpe fiquidem eft , il- 

lum , quem improvifo moriturum pronun- 

ciavimus , vel evafiffe , vel lento niorbo de- 

ceffifte. 

C A P U T XXI, 

y/igitur in genere de methodo pnefervandi 
a fubitanets mortibus . 

POft figna proximum cenfemus de prae- 
fervativa methodo fubitanez mortisver- 
ba facere . Etenim , ut homo gravius , ac 
Jrequentius brutis animalibus asgrotat atque 
idcirco , pluribus inventis , excogitatifque 
pharmacis , huic infortunio medetur ; ita , 
cum crebrius quoque improvifx neci ; ex in- 
lernis caufis ortae , fit obnoxius , rationi 
confonum eft , ut fubitaneum diem aut pe- 
nitus decliqare , aut faltem pro viribus ftu- 
deat retardare . 

II. Scio , apud Ethnicos antJquiffimum 

fuiffe problema , quodnam genus mortis , 

lentae ne , an vero fubitx hominibus fuerit 

^xoptandum i" ac proinde { b ) Jul, Csfa- 

jem pridie ante mortem , cum apud Mar- 

cum Lepidum ccEnaret , hoc moto fermo- 

nc , omnes antevertiffe exclamantem , ino- 

finatum . Sed o fallacia hominum defideria, 

a votum inane , & punituml Ipfe fiquidem 

. Csefar proprio didicit experimento , omnium 

niorta peffimam effe necem inopinatam , quippe 

proio, & quae neque ipfi cum indolentia contigit , 

prudenti ut forte putabat , neque fine contumelia . 

viro haud jyj^j .^^^^ ^ quorum mentibus in tanta cau- 

Ja\ ' farum obfcuritate Deus Opt. Max. altum , 

Lancifti Qper, Tom I. 



^5 

aeternumquc Fidei lumcn immifit , illam 
multo magis mortem tum optimam opina- 
ri , tum lalutarem optarc debcmus, in qua 
( ut infignis pietate , ac judicio Vir Cardi- 
nalis Commendonus ( c ) ex D. Auguftini 
fententia , dicerc folebat ) animum lenfibus 
integrum morti componerc , & Deum no- 
bis per Chriftianse Difciplinae facra , piacu- 
laque poffumus propitiare . 

III. Quid ? quod , fi dc folis humanis 
foret coniulendum , nobis certe nunquam 
fubitum , atque inconfideratum e vita di- 
iceffum concupifcere oporterct . Quis nam- 
que adeo fcrox inter commercia hominum 
adolevit , qui acerbe , pcnituique & fuos, 
& fua odcrit , ut antc mortem teftamenta 
conicribere , mutare , obfignare , dicerc ali- 
quid , aut reddere , fi cui debet , ad patrise , 
ad iui denique tranquillitatcm , pertinaciter 
nolit ? Qlu liberis confilia , amicis, ut fecit 
Socrates , dare oicula negligat ? Timeamus 
itaque , quantum humana , quantum funt z- 
terna jeftimanda, timeamus , inquam , ino- 
pinatam , fubitamque mortem ; Deumque 
propterea Univerialis Ecclcfis vocibus eni- 
xe precemur, ut nos ab eadem pro immen- 
fa fua benignitate tueatur . 

IV. At noftri fufcepti memores inftituti 
partem effs , putamus , diligenter expende- 
re , qua methodo a caufis hujufmodi interi- 
tus iolerter declinemus. 

V. Enimycro daturi methodum prjefcr- 
vandis improvifis mortibus , quae ab inter- 
nis caufis dependent , initio admonemus , 
hanc normam per Medicos unice derivan- 
dam effe ab hygiene , & therapeia illarum 
affeftionum , qux in aliquem ex fubitaneis 
piorbis poffunt tranfire , unde aegri rcpente 
decedant : propterea quicunque ftudiofe le- 
gerit Capita fuperiora de fignis , certe non 
obfcurum tenebit principium , a quo hujuf- 
modi praecautionis diicrimina defumenda ve- 
niunt. At quoniam innumerae , ut expofui- 
mus , exiftunt noftrorum corporum affeftio- 
nes , qu£E fubitam mortem inferre valent ; 
dcirco fapiens , oportet, expertufquc fit Me- 
dicus , ut confdium , unicuique congruum, 
adhibeat. Sed cum adhuc nonnuUa in gene- 
re demonftrari poffint , ea nunc fummatim 
exponere non omittemus . 

VI. Corpora, improvifis hifce cafibus fub- 
jeSla , vel funt afpeftu fana , vel eviden- 
ter aegra. Ab hac vero univerfalillima divi- 
fione mihi petenda videtur praecipua parti- 
tio methodi prxfervativx . Et quidem , ut de 
utroque membro divifionis abique uUa con- 
fufione differamusi fit 



Corpora 
tmpro-jifo 
fiitofubje- 
8a nusc 
tamquam 
fanai nunc 
■velnt ggrn 
Conflde- 
rtnda . 



CA' 



(«) de Tct. med. n. 16. { b ) Apud Plut. in Cicfare. 
(r) £x Gratian. iti cjus vita Iit>, 4, cap. Hlr. 



25 



De Sgbitaneis Mortibus 



C A P U T XXII. 

Qua methodo prA'ferva>i(ia fttit corpora af- 
feiiu fana . 



que genere ulla unquam fecurior, pro tucn- 
da valetudine , inveniri poteft via , quara quae 
indicatur a(^) San6lorio & fequenti apho- 
lifmo perftringitur . - Itla cibi qnantitas ejl Saluoerri- 
falubemma , dum a cibocorpus fuis negociis ca- ''^'<>^ ■>•'"* 
(,'em agihtate vacat , acji effet jejunum . - Hoc ceuuin '. 



Corrora f^ Orpora , quae tanquam fana noftros incur- autem confilium opportunum eft non pro lolis 
.'fjeBiifi- V _ j runt in oculos , & fumma nihilominus plethoricis , led pro alio quovis habitu 



, qui 
Falfo 



'•';' 'ripli- cautione cgent , ne inopinato diem luum o- fanus atque incolumis lervari cupiat 
''■eal/Mttir ^cant , tripliciter confiderari polTunt ■■, primo propterea homincs de natura fua vulgo qu 
' cum nimia plethora , feu cum athletico habi- runtur , quod vcntriculi languore , atque in 

tu; fecundo cum nimia obefitate , & corpu- " " 

lcntia ; tsrtio cum nimia animi imbecillitatc . 

Atlileiicu II- Pi'i'Tio corpora athletica , cum ad fum- 

ifnomoeio mum bonitatis devenerint , juxta ( « ) Hippocr. 

/•i.!-/f*ww;- effatum, ftatim folvenda funt , celeri adhibi- 



e- 
im- 



becillitate afficiantur. lis enim ipfemet mor- 
bus tum peccandi , tum fe fe interficiendi fa- 
cultatem adimit i cum , fi femel horum quis 
cibofive pravo, five copiofiori , ufus fuerit , 
ftatimerrorisadmoneatur . Hinc ftamachode- 

la phlebotomia, dieta , vini abftinentia, at- biliores plerunque evadunt longsvi . Ut prs ,/ "°''" 

que corporis exercitatione . Etenim athlcta; cxteris infigne , ac vulgatum habemus exem- curpterun. 

( ut Plinius ajebat de Luna , qus orbe ple- plum in Celeberrimo (c) Ludov. Cornaro, ejuelcng>£' 

no, repente pcr eclypfim cft nulla) proptcr qui iohus adminiculo fobrietatis, prolpera va-w. 

nimiara partium foris , intraque canales pleni- letudine vixit ultra lieculum. Verum longius 

tudinem, repentina interdum morte eclipfin- forcafte progredimur fallente nos cupiditate 

tur ; ac proinde ibla juvantur diminutione pl«horicos habitus pra^fervandi . 

quantitatis fanguinis , ac lubtraftione molis , V. Deinde obeia nimium , & pinguia cor- Epieratica 

qualitatifque alimentorum , & potuum , ut pora a repentino mortLs periculo tuencur pri- l"rg'""> 

hac ratione , fi quid rcliquum extremis vafis mo ea omnia, qux toUunt plenirudinemlym- ^'""".^ 

haeret impa6lum , motu corporis difToIvatur, phatico-pingucm vilcerum , valorum, & czr- ^j-^^^ ^ 

remifceatur , atque , in gyrum a£lum' , majo- nium ■■, cujuimodi funt epicraticie purgationes 

ri denique parte tranlpiret . Neque porro a- cuni pilul. tartar. aloeticis , de ammonia- 

W/j auan- pud iftos exercitatio procuranda eft prius , quam co , & fimilibus ■■, fecundo , quas benigne dii- „. , 

tto impe. vala depleta fint , & diminutum aiimentumi folvunt refiduam mucolam , vifcidulamc[ue fiui- yjj. j.,.jj£.„j 

ne illud idem, quod in pra:cautionis auxilium dorum partem , eamque potiffimum per wn- reniedi.i . 

inducitur , improvilam mortem dilruptione nani derivant ; nimirum terebinthinata , oxy- 

vaibrum acceleret . mcl. icill. acidula: etiam aluminofs ; dummo- 

III. Sed omnis certe prophylaxis hiice in do tamen homo astate fit vigenti , ac juvenili, 

corporibus inutilis evadet , nifi altior quae- qucmin ienilim accipiendus eft ((S^) Timicus, 

dam plethorje radix optime congnofcatur , & cumin obelb corpore hujuimo Ji aquam profi- 

fy4«j- v<»//- parumperdebilitetur . Hjec autem illa eft, qua cuam obfervavit ; tertio parca viftus ratio, 

lius W5r- fani homines tantopere gaudent , ftomachi qua? partem detrahat ciborum , pra;fertim hu- 

t>ojj: ple- nimirum validitas ; unde non levis apud col- midorum , eiique fubftituat mediocnter exic- 

'rmeT ' dem peccandi in ratione vi6tusfiducia , atque cantia , atque aromatica, quarto ea, quae a& 

incitatio proficilcitur . li enim cibos non modo ipfis carnibus perpetuo demulgent ichores vi- 

nimios , fed abfque uUo dele6lu ingerunt, fcidulos , ut tn6tioaes , & fonticuli ; tandeni 

citoque in chylum converfos intra fanguife- accurata , & nunquam intermiila corporis 

ros du6lus tranfducunt . Sed , cum non z- exercitatio ; per quam fibrs muiculares' , lu- 

quali proportione tranipirent , necefle eft ut pra vafa, & lupra glandulas valide nitentes, 

illorum vafa impleantur , difTuItura plerun- humores urgeiit, comminuurit , volatilizant j 

que , cum plus a;quo diftra6ta fuerint. Sciant aptofque redduntad diuresim ac diaphoresim , 

jgitur qui bono , validoque funt ftomacho , qux quidem iunt vix , per quas fanis in corpo 



rioirla 

CX!illt.2 
t.O. 



Stoma- 



ribus ea recrementa fecedunt , quibus coUe- 
clis , prscoces morbi , mortefque fspe accer- 
iuntur . 

VI. Denique illi homines , qui , quantura- ■j-/„„^,- 
vis corpore lani videantur , animo tamen ae- qtiomoiio 
grotant , cujufmodi funt extra modum timi- pracaverr- 
di, ac pufillanimes , faluberrimum prajcautio- <^'. 
nis confilium invenient , fi ipfi ie , & alii illos 



prxfertim fi , extra adolefcentiam pofiti ftu- 

diis incumbant , hoftem intra ie gerere , qui 

nifi accurate caverint , improviije morti cau- 
j^& exer- fam aliquando prabebit . Etenim li , quoties 
citio , & fe motibus non exercent ( hoc autem diligen- 
at.ite ctt?i ^^^ notandum) modico egent cibo, tantofci- 
'ciehnten- ^^^^^ ■> quanto dumtaxat opus eft ad reparan- 
ei,, , da fluidorum difpendia , qua: non multa im- 

(^tnam penduntur in illorum tranipiratu folidorum , tueantur a fubitis , atque improvifis gaudii , 
partes.,<sr q^gg niotui aeris, lansuinis, & liquidi nervo- aut timoris occafionibus . Etenim cum huiuf^ 

cur mtnus ^ ,.,■•-'.'.* . ,. ^.-, i-c> 

perfpirent runi tantummodo iniervmnt: mmmium enim modi corpora fortita fmt cerebri , oc prscor- 
in JeQilem cft , quod a pene quieicentibus iftorura ar- diorum fibras cura tono minirae refiftenti , 
vitam du- tuum mufculis , & fuccutaneo organo infen- feu maxinie languido ; idcirco prudenter fu- 
fibiliter perfpirat . gere debent ea orania pathemata i quae im- 

IV. Nequevero in alimentorum, potuum- provifara, validamqueincerebrot excitantide- 

am 

(«) p.apfi. i. (li) In fua flatica fe6t, j. apfi. 35. 

( :) In eju, vita a femcptifo Mm^id.{ci') iij,U med. lib.6, caf.j. 



ceatibu 



LiB. I. Cap. XXUI. 



i7 



f 



Exvahtu- 
ciinanis 
slii inte- 
rius , atii 
exterius 
^grttant . 



Triplex 
«jge8io- 
niim genut 
•valetudi- 
rtarioi nd 
fubitum 
interitum 
difpowt. 



Primum 
efl interno- 
*um fan- 
guifero- 
rum tenta 
corofio , 



am la'titi2 , vcl timoris propter quam altc- 
rantur diametri valbrum , perturbatur motus 
fanguinis , nec non rhythmus undarum fluidi 
animalis per nervos , prajfertim in praecor- 
dia ; ac proinde fubvertitur motus cordis , & 
totius fanguinis , non fine evidenti difcrimi- 
ne integrx dilTolutionis ipfius vit^ , qux cum 
perenni , ac regulari motu iftorum pra:cipue 
fiuidorum per corpus circumagitur. 

C A P U T XXIII. 

De methodo priefervandi a fubitaneo interitu 
corpora valetudtnarid . 

NON arbitrorin id mihi ftudium incura- 
bendum , ut fub ifto capite exponam 
fmgulas prxfervandi rationes, petitas ab om- 
nibus fingillatim morbis , qui ^gros infubitas 
necespoflunt adducere ; immenfam enim, ac 
pene infinitamremimprudens tentarem : cum 
quilibet Medicus ex particulari uniufcujufque 
morbi pathologia, actherapeia( ut cap. xxi. 
innuimus ) methodum, ac remedia praeferva- 
tiva ex ie ipfo copiofe ducere valeat . Qua: 
enimfaftum jam morbumtoUunt , plerunque 
antefa£ta prohibent . Hinc fatis fcite fcripfit 
(_a) Hip. Dscubitus quidem , in quibus faSa tol- 
lit, hec ante faBa prohibet . Dicemus itaque 
breviter , ac veluti per genera , ut , fignatis 
quibufdam quafi fedibus , Pra^ticorum memo- 
riamjuvemus. 

II. Etquidem, ut hic etiam loci congru- 
um ordinem fequamur , confiderabimus , ex 
hujufmodi valetudinariis corporibus alia in- 
terius , alia exterius aegrotare , juxta quam di- 
vifionem prophyla6licas medelas apenius in- 
veniemus . 

III. Inchoantes vero ab internis morbis, 
quanquam ifti variis modis invicem permi- 
fceantur; immo raro malum uUum fine com- 
plicatione prorogetur ; attamen quo clarius , ac 
firmius medelarum notiones Curantium ani- 
mis hasreant, operae pretium cenfemus in re 
praefenti generalestum ipfarum xgritudinum, 
tum remediorum ideas oranino diftin£las 
tradere , quas Medicus pro fua deinde pru- 
dentia in particidaribus cafibus facile compo- 
net. 

IV. Prasternaturales afFe6liones partium 
majoris uius , quae homines valetudinarios de- 
tinent , tandemque repente polTunt occide- 
re, ad tria prasfertim generareducuntur ; pri- 
mo ad lentas corrofiones ; fecundo ad pertina- 
ces convulfiones ; tertio ad congeftiones . De 
fingulis feorfum agemus, etiamfi corrofio Ipaf- 
mum , ipafmus congeftionem , & e contra- 
rio , vel perturbato ordine , fingulae fingulas 
inducant . 

V. Lenta corrofio internorum fanguifero- 
rum, five aneuryfma fit , five varix, utpote 
frequens caufa inopinatx mortis , merito om- 
nium prima fe nobis offert perpcndenda : utra 
enim fit , cum alicubi integrum toUit mem- 

Lancifii Oper. Tom. I. 

(_a) 6. epid. fef>. j. tex. 36. (6) Lib. i. de morb. 
(<•) Cap. ip, num. j. {d) de Fraft. num. ip, 



branarum rcpagulum , illico tranfverfam, dc-, 
terrimamquc ianguini viam intra cavitates 
aperit , morteque perimit improviia . 

VI. Atvero utplura fimul compleftamur , y-iricet 
illud, prae omnibus, hifce in cafibusvalere , ^'^ ""'"' 
cenfemus , quod proponit ( b ) Hip. in pcftoris , 'bl's""a'cci- 
ac pulmonum varicibus, quarum iub nomine/'/> W/>/>. 
aneuryimata comprehendcre videtur ; inquit 

iane : His confert , fi circa exordta curandos fu- ,, 
r ■ J ■> ■> j A Horum 

Jceperis , utmanuum ven£ retaxentur , & 'V'cii'-S prothyla- 
ratione utatur , ex quaficciffimus , & maxime exan- xts ex eo- 
guis evadat : Ncque certe diuturna praxis uUam ''""• 
tutiorem prsiervandi methodum nos edocuit , 
quam fi hujuimodi Kgri , poft parcas inter ini- jfutbo- 
tia phlebocomias, in vivendo fint continentes , m excm- 
abftinenteique . Plures idcirco novimus religio- /"'"• 
fos Viros , qui praecordiorum aneuryimatibus 
correpti(c) ut fuperius oblcure indicavimus, ^o&rictat, 
propter accuratum vitas rcgimen ad ultimum e> mode- 

uique fenium pervenerunt , ac nonnifi ex len- '"''"<'" . 

L I L J I • j /^ exercitiui» 

ta tabe , vel hydropc paulatim decellerunt . ,icii^ 

Contra vero quotquot iftiulmodi mali genere 'prgdefl, 

divexati , genio , & guls indullerunt , vel im- 

moderatis motibus corpus exercuerunt , om- 

nes repentina morte ad iepulchrum feftinal- 

fe , recordamur. 

VII. Noftris porro experimentis ratio non 

dubia fuifragatur . Etenim is , qui varietate "/""- 

o , . ,. ., '1 menta ra- 

utitur, ac muititudme ciborum, potuumque ,/0;,, co^, 
neceiTe eft, ut multum inde fanguinem , \a- pyaban- 
riis etiam acredine pollentibus particulis re- '"' • 
fertum, ingerat . Is pariter, qui vehementi- 
bustamaens, quam exercitationum motibus 
fefe objicic ( quoniam folida contra fluida , & 
viciffim fluida contra iolida majori nifu impel- 
lit , & urget) necelTario, inceptam jamvaib- 
i-um corrofionem , ac diftraclionem promptius 
auget , ac perrumpit , quam qiii re£la uti- 
tur , ac moderatifTima ratione fex rerum non- 
naturalium, & praefertim diaeta , quam tan- 
topere laudat (^)Hipp. in ulceribus . Evidens 
lane , fi ab animantibus etiam diicedamus , 
exemplum pn^bent flumina , qua» , licet ri- 
pam pluribus locis perruptam habeant , ta- 
men extra illam non difflunt , neque in vi- 
cinos campos evagantur , niii cum nova , 
magnaque accedat recentium aquarum copia , 
vel adverlus ventus profluentibus undis ve- 
hementifTime obfiftat , ac renitatur . 

VIII. Quod de iolis fanguineis vifis hucuf- 

que protulimus , ad lymphaticorum quoque j^lT.:^ 
texturam debilitatam referri polTe , non dubi- ca in prte- 
tamus . Etenim , fi hujulniodi lymphatico- cordHs , 
rum vitium , in prxcordiis , vel cerebro exi- y' f^'" 

n 1 • • j • • oro ''ebtlt^ 

Itens , teneat hommem , qui modicum ci- .„ 

, ' „ ' T , . tata , ne 

bum , & parciorem potum una cum beni- i,re-ji dif- 
gnis vulnerariis uiurpet , is plerunque con- rumpan- 
lenefcit , ac lente quoque cum ipia vaibrum "'^ > /'** 
asQritudine commoritur . Contra vero , fi ho- 
mo ifte helluo fuerit , & bibax , magna , ocyi- 
fimaque fuborta feri intra ventres effufione , 
aliis etiam concurrentibus caufis , interdum 
occidit inopinato . 

IX. Pauca nimc addenda putamus de vTilne- 

G 2 rariis 



tur 
ca-,enaa 



num, 10. 



^8 



De SUBITANEIS MORTIBUS 



prrjduSiis 



rariis deco6lionibus , qux cum fatis fuperque 

Fx ■Lhlne- ^P^d Medicos innotelcant , longo fermone 

rauis «^i- non indigent . Dicemus dumtaxat , illas, \\ 

coSiionl- tcmperata , nec admodum refinoiae fuerint , 

^"J 1""!" 2.CXC , quod in fluidis dominatur , tacile abfu- 

"f voclin^ nicre , talemque fanguini cralim conciliare 

(t,r, pofle, perquam fibrs difcifTn» aut plane coar 

lefcunt , aut faltem ab ulteriori plerunque 

vindicantur erofione . Qiiinimo quoties im- 

pendet periculum effluxuri e vafis magnaco- 

pia languinis, ad fauciatorum, ut ajunt, an- 

choram erit confugiendum, lcilicet adopium 

iiflum , ad fungum Melitenfem , ad medica^ 

menta ex vitriolo prsparata , aliaque hujus gen- 

neris, quae & fanguinis impetum , & vaforum 

laxitatem coercendo, futuram ex nimia h.Ti 

morrhagia improvifam mortem laltcm lulpen- 

dunt . Sed Leftorem velim efle memorem illo- 

rum, quae fufe dilferuimus de non cito fiftendis 

himorrhagiis cap. VI 1 1. hujus Librinum.xi. 

X. Rationem deinde prsfervandi a fubita 
nece illos homines , qui pertinacibus convul- 
iionibus detinentur( quam fecundo loco tra» 
dendam pofuimus ) ncmo proxime attinge- 
rc , multo minus complefti poterit , nifi prius 
loca , & caufas convulfionum accurate diftin- 

H^tiopra- g^at . Etenim , fi fpafmodicse paffiones fuerint 

jeivndi in ftomacho , hypochondriis , vel utero , pen- 

. /"//"/'"^■r deantque a fuccis , ad fubtile , & fulphureum 

"/"J'"'"^ &cre exaltatis, eo in cafu conducunt aquea , 

7j _ fubacida , emplaftica , balnea , duccix , fe- 

rum, & lac. Quinimo ad antidota etiam re- 

currenqum erit , ubi venenorum fit metus ; 

^*"^"'^" quemadmodum fi dolores uroeant , ad mode- 

!jcida T . .,».'.,. 

(i/iier tia- fata quoque narcotica , lulphur vitrioh , ens 
^aadi- veneris, aut bezoarticum joviale . Siverovif- 
cidulum fit fermentum , fed abfquc fuppura- 
tiorie , tunc oleofa cum fluidis , martialia , 
amara , rnyrrhata , & prsfertim rhabarbarum , 
& cortex Peruvianus , cum fpecificis anthy- 
ftericis , & antifpafmodicis , mire conferunt ; 
coque magis fi vermes in dilcriminis caufam 
vrnire cognofcantur ; quo in caiii etiam ad 
niercurialia tuto deveniemus . 

XI. Inter Ipecifica vero quifque Medicus 
ea deligit, diligitque , qua fibi longus uilis 
commendavit . Noftris tamen partibus hic de- 
fecille videremur , fi , de antepilepticis , atque 
antiapople6\icis di£luri , id taceremus , quod 
non multosante diesnobis relcire contigit . 

XII. Eruditos ferebamus lermones in Bib^o- 
theca Vaticana cum Do6^iflimis a:que , at- 
que Humaniffimis Viris D. Cuftodibus Ab^ 
batibus Zaccagnio , & del Miro , qui tunc fi- 
deliter delcribi curabant antiquos M. S. Co- 
dicesBiblioth. Palatinae, apud quos deicripta 
fervantur fecretiora quaedam medicamenta , 
Sciicitanti autem mihi , cujus eflent , reipon- 
derunc, Variorum Authorum ; fed haec inter , 
celebrem audivi aquam contra epilepfiam , 
3c apoplexiam . Aderat vero Interpres , qui 

Vertf for- ^^ germanica , qua icripta iunt in linguam 

mula A- Latinam , vel Italicam traducit . Hic itaque 

^«* ^«f- retulit , eamaquamefTe Celeberrimi Jo : Lan- 

f' f'"^'^..m{ . qui illam , dum viveret , Principibus 

ralatinis iecreto communicavit . Nos ua- 



rnt- 



que primum confidcrantes , mox conferenteS ^y^"^'' fl'' 
formulam iftius cum formulis , quas Senner- ,''"' ^^* 
tus, EttmuUerus , JungKen , aliique deicri- 
bunt , utique parum diveriam , quantum fpe- 
£\at ad componentia , difTimilem vero com- 
perimus , quantum ad artificium , quod cer- 
te, cumfit admodum elegans , nos cogit , ut 
eam hic tranicribamus. 

XIII. Pra;mirto tamen , hanc aquam mul- 

tum juvare poRe praecavendis epilepticis, at- ^'"''. '^'"' 
que apoplefticis inlultibus apud eos folummo- ;^^'j;.' " 
do, qui crafla, ac frigida,'ut vocant , lym- 
pha abundant ; apud alios vero , qui penc 
ignea ianguinis plenitudine , aut varicibus, 
velaneurylmatibus in cerebro laborant, no- 
xiam futuram . 

XIV. Neque interim aliquis miretur , nos 
laudare aquam paratam ex vino, quod in hu- c^yf.^,. r 
juimodi morbis tantopere damnavimus : Et- erji ex ■vit 
enim vinum hic loci eft iblummodo menftru- nopaiata, 
um ipecierum componentium ; unde novam 

ex oleofo-volatilium corporum mixtura indo- 
lem acquirit . 

XV. Formula eft fequens , eaque in Italia ^j^f^ent 
menfe Majoparanda. forwula. 

^. Vinj malvatici, vel alterius boni ; & 
odorati IB.iiij. 

Pone in vafe vitreo , addendo fingulis die- 
bus per v. dles M. j. fior. lilior. convall. , & 
vas exponatur radiis iolaribus . Deinde fuis 
organis deftilla . Mox fume 

Cinnam. ele6t. Flor. lavendul. Sem. fceni- 
cul. an. \. j. 

Nucis mofch. Caryophyllor. Flor. ror. ma- 
rin. ftoechad. 

Cubebar. an. %. j. s. 

Ligni viib. querc. Rad, poeon. ma. di6^amn. 
alb. an. 5. v, 

M. Contundantur craflb modo , & ponan- 
tur omnia in fliprad. fpiritu deftillato , rurfuf- 
que per triduum ibli exponantur,ac deftillentur. 

XVI. Ufus eft , iumendi cochlear iftius a- 

qux , quoties de vertigina , vel apoplexia ti- (^uonwJo^ 
meatur . Cum vero epilepticum paroxylmum ^ quanan 
prxcavere quis velit , monet Author , ut de p^opinc' 
hac hauriatur cochleare ante novilunium. 'j^' fi ■ 

XVII. Si convulfiones obferventur in pe£to- convuinl^. 
re , videndum, utrumin pulmonibus , an et- mkis pars 
iam in corde , & magnis vafis ; & tunc ma- ''jj^ii'* di, 
xime ad caufas refpicere oportebit , & potif- 'S^""" 
limum cognoicere , utrumde fepulto tubercu ^^_ 

lo , vel aneuryfmate fit dubitandum : ad quo* 
rum maloruni difcrimina prophylaxis quoque 
erit dirigenda . Porro , fi folitarius fuerit , aut 
cum fimplici lymphaj congeftione thoracis fpaf* 
mus , tunc ufurpanda erunt , judicio Curan- 
tis , oleofa , fulphurata , terebinthinata , fuc- 
cinata , camphorata , emulfiones , aliaque mul- 
ti generis aquea , & diluta . Si , praeter fpafmo- 
dicas contra6tiones , dolores, & febresurge- 
ant , laudantur juxta doloris gradum , jegri- 
quevires, etiam phlebotomia? , & mmfTima 
paregorica , de quibus prudens ,'5 ac fcrins Me- 
dicusopportune decernet . 

XVIII. Licetvero hic loci de convulfioni- 
buspartium , in thorace contentarum , fum-i 

matim 



L I B. I. C 

matim dumtaxat diccre tonnituerimus ; in- 
congruum tamen minime arbitramur , particu- 
latim etiam meminifTe fubita , miraeque cor- 
dis convulfionis , quam Celeberrimus noflri 
Rom. Archilycei Mathefeos ProfefTor Vitalis 
Jord^nus menle Aprili anni i6pz. cumeviden- 
ti vitx difcrimine pafTusfuit. Is tunc eratfere 
fexagenarius , & jam ex diuturno brachii do- 
lore Ipecicm torporis contraxerat . At, cumin 
Epiftolas Hydroflaticas ClarifTimi Gulielmi- 
ninonlminus celeriter,quam valide , cunflos 
angenii(quod ei acerrimum ineft) nervos in- 
tendifTet , ftatim fenfit , brachii moleftiam fi- 
bi evanuifTe , eamque capitis in gravedinem 
converfam , indeque repente in corde uren- 
tem quafi clavum infixum , u: vifcus illud ve- 
hcmenter convulfum experiretur , Interim 
accerfor ipfe , qui advolo ad Amicum , meum- 
que olim in Mathematicis Prsceptoreni , qucm 
invenio facie Hippocratica , gelidis , fudore- 
que perfufis artubus , denique pulfu penitus 
myuro , ut non fimplicem sgrum , fed plane 
moribundum videre mihi vifus fuerim . Exag- 
gerabat tamen , utpoterat, Vir ille magnani- 

e;xf«- ^^ mortiferum cordis ansorem, ftrangula- 
tionem , & illud veluti vulnus exurens . Statim 
vero exhibeo uncias quatuor olei amygdalarum 
dulcium rec. trafti cum aliquot granis cam- 
phora» , & guttis olei Matthioli ; quo , & aqua 
Reginse Hungarix regionem cordis , nares, 
& artus liniri , jubeo . Mirum fane diftu eft , 
fedlongeniii-abilius taftu, vifuque fuit, pul- 
fus illico majores , citatiorefquc redditos , 
mox artus recaluifTe , faciemque coloratiorem 
faftam, ut, magna fuborta rebri, clavumil- 

N lum quafi avulfum Patiens perfenferit . Un- 

de continuatis qua fluidis , qua oleofis , qua 
«iiaphoreticis , brevi depuratum vidimns ner- 
vofum, ac fanguineum liquidum partim per 
fudorem, partim per diurefim. Vivit autem 
nunc Senex , aeque valens corporis , atque 
animi viribus . 
Xtiolo' XIX. Hjec autem hiftoria aperte nos ad« 
£'"' monet , convulfiones cordis oleofis , cardia- 

cis , ac diaphoreticis ftatim efTe ciu"andas . 
Laxatis enim olei ope nervorum , fibrarumque 
crifpaturis , acre liquidum , cardiacorum ufu 
mobilius , ac volatilius redditum , facile a lo- 
cis , ubi interceptum eft , poteft refluere , ac 
circulanti fanguini ita remifceri , ut tandem , 
excitata febri , extra corpus detrudi poflfit j 
cum verum fit , quod fcriptum nobis reliquit 
( <J ) Hipp. ~ melitts effe convul/ioiii febrem , quam 
jebri convuljionein fupervenire . -- Probus hic 
Vir, fenili utcunque valetudine fruens , cum 
fuo more femel vefpere tantum cibum cape- 
ret , me tamen improbante , ad occafum folis 
die I. 06lobris 171 1. tranquille casnavit, cu- 
bitumque ivit . Sequenti vero mane , ut famu- 
la cubiculi fui feneftra^ reclufit , vidit herum 
ad alterum latus volamanus gen$ fuperpofita 
placide in lefto decumbentem , fed cum fru- 
ftra illum nomine appellaflet , mortuum de- 
prehendit , fuo quidem exemplo Socratis fen- 
tentiam apprime confirmantem . Mortem fci- 
Lanctjii Oper. Tom. I. 
(«) 2.aph. 26.&mcoac. {&) Lib.de infomn.n. ult.de 



Ap. xxnT. i^ 

Iicet elTe fomnum finc infomnio- obiit autcni 
meo fane judiciocx fubita pncordiorum apo- 
plexia ; unde fervatus fuic idem, in eo cor- 
porisfitu, qucm dormientcs tenemus, a quo 
fanc admodum recedunt, qui ex convulfione 
decedunt . Propterea in confimilium extifpi- 
ciis cor omnino flaccidum , & fanguine va- 
cuum offendimus . Sed rurfus ad inftitutum . 

XX. In reliquis , ubi malum hajret prae- CarJUca 
cordiis, & erofionis mctus longiffime fuerit ,■^'^^-'5"' 
identidem fimt prrefcribenda cardiaca, atque „3, 
ctiam, fiopusfuerit, quae ex ftibio , vipera, 
mumia , & myrrha conflantur. 

XXI. Deinde , fi convulfiones exiftant epi- 
lepticx, vel ad cpilepticam indolcm tenden- 
tes, perpendcndumerit, num affeclio fympa- 
thica fit , ex infernorum fcilicet vifcerum, 
totiufque corporis confenfu , an idiopathica 
ex peculiari cerebri pafTione . Etenim juxta 

hanc divifionem pr«fervatorias curationes in- Symparhi. 
ter fe admodum diverfas inftituemus. Siqui- «'•^ 'pHf 
dem, fi fuerit vitio ftomachi , & fuccorum ^^•*' '"'""'" 
inteftinalium , omni alio pharmaco melior tpicrancit 
eft vomitio , & alvi dejeftio , per epicrafim purpatia 
inftituta. Hinc pafTim Romas occurrunt mul- /"■'^^-"«•j . 
ti, qui, licet fcotomiis, aliilque capitisaffe- 
ftionibus , fortes apoplexias , fubitafque ne- UfcRo^ne 
ces minitantibas , jamdiu tentati fuerint , fe- prxfertir» 
ncsadhucdecrepiti , ope Pil. de fuccin. Cra- "^ "/c/^f- 
ton. de fpuma chalybis, vel alterius benigni ^'"^'''^'^^' 
folventis , identidem intra annum repetito- 
rum , fervantur incolumes . 

XXII. Si vero hujufmodi affefliones a re- Po!e'Kto- 
currente vaforum fanguineorum plenitudine , """ I"'"'- 
aut iuppreffis hsmorrhagiis dependeant ; tunc l,-a„j^' 
phlebotomis interdum mftituendx , ac fonti- 

culi etiam admovendi erunt . Atque hinc re- 
£le Hippocrates in Coac. fcripfit . - Fluxio- 
nes ex nartbus largie , per vim fuppreffx , quando- 
que convuJfionem provocant : Venie feBio Jolvit . 

XXIII. Quod fi tandem eadem mala , ob 
induftam in cerebro labem , idiopathica et- 
iam evaferint ; nullo certius remedio extra li- 
mites infercndje fubita; mortis contineri pof- 
funt, quam , fi xger , abftemius fponte faftus , 
fpecifica antepileptica, fale przlertim volati- 
li animali conftantia , ac laudabile vitje regi- 
men perpetuo adhibuerit . Nec meditata fo- 
lum, fed diu etiam experta in prxfens refe- 
rimus r-quibtis fane obfervationibus ipfius {b) 
Hippocratis confilium accedit ; is enim agens 
deinfomniis, comitialem morbum , aut infa- 
niam fignificantibus , monet, \xt teori cibis pau- 
cis utanlur y ita namque integram valetudinem Jl- 
bi tota vita comparabunt . Idemque Hipp. in 
contumaci capitis dolore , ac vertigine laudat: 
viftum fluidum , & potum aquae . 

XXIV. Denique circa congeftiones nonnul- 

la breviter diiTeremusi eas namque , cum ni- Inccnge- 
niio , varioque inter fe difcriminentur intet- ft'onil>ui 
vallo , Medentium ingenia , ulu firmata , ad '"['"''^" 
capiendum confitium in arena dumtaxat move- yj'^ 
rc poflunt . Prudens itaque Medicus in horum dtns. 
morborum curatione ita te e.xerceat juxta ( c ) 
Hipp- oraculum , ut profit , aut nonnoceat. 

C 3 XXV. 

afTefl.n. s, (c) i. epidfeft. 2.. 



50 De Subitane 

XXV. Cum vcro congeftiones modo imo 
in ventre , modo in medio , modo in capite 
fieri , contingat , nunc ab humoribus lentis , 
& craflis , nunc a falinis , & acribus , nunc 
dcmum a mixtis,& lulphureis , five cumfup- 
puratione , five iinc ea ■, equidem arbitror , 

Jtixtacon- (nmmo Curantiimi judicio , atque experimen- 

^ejia ina. ^q opus clTe , ut hiicc in cafibus refta prxler- 

tfr:ei i'i. vanji i-atio inftituatur . IUud folummodoin 

^^/j/;^"' genere admonemus, fcilicet ubivilcidum, ac 

dirigeTidii. lalinum phlegma in aliquo ventre peccave- 

rit ; conducere rhabarbarata , aloetica , chaly- 

beata , ftibiata , potum The , vel Coffe , the- 

rebinthinata , aliaque gummofa, tenacitateni 

folventia : ubi falinum , & acrc , juvare aquea , 

fuccos herbarum epicerafticarum , diluta , lacti- 

ginofa, oleofa, & alKalica , partim fixa, ut 

{tibium diaph. partim benigne volatilia: ubi 

tandem vitium eft in fulphureis , mixtifque 

principiis i mixta remcdia utiiia fere , prjeler- 

tim fi de occulta dubitetur fuppuratione , quo 

in cafu , poft phlebothomiam , initio morbi , 

fi res poftulat , inftitutam , ea ufurpanda , 

qusE pus , ac faniem dulcificare , qua» fphacelum 

arcere , qua; demum , rupto abfceflli , ulcus 

abftergere , & confolidare valent . Eligat ita- 

que peritus Medicus ex omnibus optima , & 

unicuique adhibeat in te tunc praienti , quse 

magis congruunt , illius apud {a) Celfum con- 

Orfortu- {"jijj perpetuo memor , nempe ~ 'jwJla re ma- 

""'!'•, ^ ■'' gis lal?ora>item juvari , quam tempejliva abfti- 

' nentia : — femper quterentes , non qutd Medtco It- 

ceat , [ed quid legro [alutare fit , cui vehementer 

nocet , quoties in ejus , quod ajfuniitur , vel tem- 

porc , vel modo , vel geiiere peccatur . 

XXVI. Sed , ftante ea divifione , quam cir- 
ca initia hujus capitis pofuimus , fupereft , ut 
agamus etiam de methodo prophylaitica diri- 
oenda ad homines externis morbis valctudu 

lExterni nzxios - Cum vero certum fit , apud ifta corpd- 
ftfiri/idiK- ra idcirco fartam , teftamque internorum vi- 
r»rm vu- j"(-erum texturam fervari , quia pravi humo- 
tiis"^ot'ir- ^^^ ad artus cum podagra, aut quovis tumo- 
ftmitin uti- rc , vel ad fuperficiem corporis cum ulcere , 
tes, <^ fiftula, fcabie , vel alio morbo decumbuntj 
'•'"^ • profefto univeria ratio prseiervationis a fubi- 

tis malis , fubitas neces inferre valentibus , 
£>mmocio vcrfari videtur circa auxilia, quae primo fer- 
rrafJrtW/, yare pofllmt firmum , validumque fibrofum 
ne Jujito internorum vifcerum , & vaiorum, una- 

terimant. n < n v c r r 

que fimul congruam nuxilitatem, occralimli- 

quidis conciliare ; unde quidquid intus redun- 
dat incongruum , atque impermifcibile , exci- 

(<f)Lib. 2. cap. 16. (^)cap.2i.54. 



IS MORTIBUS 

tato confeftim ftimuio, foras utiliier propcl- 

latur, acveluti deipumeturi deinde , quxii- 

mul tollere valent in affeftis externis locis ea 

impedimenta , quse aliquando objici, poffunt 

iphs iahitaribus fiuidorum propulfionibus , re- 

raoris , ac lecretionibus . 

XXVII. In genere itaque juvabunt alimen- Methodus 

ta oftimi iucci , lura interdum viperata , it-^^'"'':"-^ 

rum cum infuiione rad. ciuni , oc aiia ejulmo- ^,-^^^ 

di , qua robur folidis partibus , benignamque 

voiatiiitatem , ac fluxiiitatem humoribus tri- 

buunt ; fimulque ea omnia , qux partes exter- 

nasitatuentur, acdifponunt, ut nullo callo , 

nuliave, etfiminime, conftipatione laborent , 

per quaminternis nifibus renuantur. Ntuicad 

Artis Magiftros, nonadiblos Candidatos icri- 

bimus; ea propter non pudet brevia tantum 

medendi monftrare compendia . Illud tamen 

docuiffc , nunquam iatis contenti erimus , fru- 

ftra nempe praelervandi rationes a fubito inte- 

ritu illum forisquaerere cxmtdicaminibus,qui 

domi fpreverit dixtam . CsEteraMedicinspre- „ , 

fidia interdum tallunt ; unum nullo unquam ^,;^, ,;;;<., 

tempore fefellifle , comperimus , re6Ium fci- ^/./ /'..— 

licet vitae regimen , ac tranquillum , infra- ^'"''•''^'' - 

clumque in bene , vel male valentibus animum : 

iis enim duobus veluti axibus univerfus fere 

prsiervationis orbis a fubitanea morte , circu- 

magitur. Neque proteftohac fuper re decipi 

nos patitur Divinumillud Monitum apud(^) 

Lucam, ubiChriftus Dilcipulos admonet, ut 

fobrie vivant , & a gravibus temperent Mundi 

curis, ne fubitis mortibus cauias exhibeant.- „ r. 

Atte-adite vobis , -/ic forte gravemur corda veflra .^eiidi re- 

in craptfla , & ebrietate , curis hujus vit£ , &" gimi»i 

fuperveniat in vos repentina il!a dies : tanquam 'nimoruni. 

laqueus enim fuperveniet in omttes , aui Cedent '""'?""" 
r r ■ ■ fi • • -il,!- i- '""-^ /""•' 

Juper factem omnis terrte . Sileat igitur Medicus , ^eW.» , ex 

ubi Deusipfe loquitur: & quidemfine parabo- iO/W»9 e- 

--'Is certiores prophylaxis rationes nos edocet, "'^' ^'''* 

quas certe , annua calamitate docli , ut mox 

videbimus , viva deinceps memoria retinere 

debebimus . 

ICXVIII. Scd hujus firmum calamitatis fi- 

nem Romse nondum videmus . Etenim, cum 

a prima noftrorum Librorum editione ufc]ue 

ad tertiam , qux nunc paratur , integer jam 

fluxerit annus , funefta rurfus , plurimaque 

repentins mortis imagine perterritos popu- 

los cernimus , qui mala fua interim dolent , 

lugentque , fed caufas , palam a S A L V A- 

T O R E noftro propofitas , nec agnofcunt , 

nec vitant . 

JO- 



fJKIS LlBTil VB^IMI. 




J O- M A R 1 ^ 



L A N C 



S I I 



Intimi Cubicularii Sc Archiatri pontificii 
■ D E 

SUBITANEIS MORTIBUS 

ILLARUMQ^UE CAUSIS, 

QuE decurfu annorum 1705. & 1706. Romas contigerunt . 

L I B E Ti SECUKDUS^ 

QUoniam Lthro pr^cedenti qutffitim efl in genere , quidfubitamors? quaUsfint 
ejiis caiifa ? quee etiam ftgna , qu^que ad illam avertendam remedia , ut vi- 
res mftra tulerunt , oftendimus ; jam hinc fupereft , ut fecundo Libro agamus 
in particulari de iis fubitaneis interitibus , qui Roma- per htec tempora crudeliter 
defavierunt ; daturi etiam exempla tum fubitarum agritudinum , qu<e vagabantur , 
tum nonnullorum , qui eifdem correpti vel evaferint , vel decefferint , admonentes in- 
terea, ut ad memori/im revocentur ea, quee in limine prioris Lihri Benigno LeHo- 
ri propofuimus circa rationem , proptef quam de Subitaneis Mortibus fcribere decre- 
vimus . 



C A P U T I. 

Quaritur , an caufa repentinarum mortium ^ qu£ 
Roma per htec tempora grajfata futit , fuerit 
uttiverfalis , & Jimplex , an vero partieula» 
ris, & mixta . 




*• Cturi nunc de mortibus , 
quibus hoc anno tot Ro- 
mani Cives, atque Inco- 
1k rcpente fublati funt , in* 
veftigabimus prinio loco , 
communis ne , an parti- 
cularisearundem caufa la- 
Morx re- . . ^^^rit in fingulis . 

fentina II. Nos minime fugit , Libitinam certis an- 

quandoque ^^5 , annorumve tempeftatibus , non niodo in 
graJjMur^ hominibus , ex peftilenti aeris conftitutione 
Ties & proficifcentem , fed vel in brutis animalibus 
ifMti ex pecudibus nempe , capris , aliifque , ex cerca 

(«) Infyphil. 



aeris labe, vel aquarum; & pafcuorum defe- cau/isuni. 
Oiu , vitiove natam , improvifo debacchari . verfaliims, 
Unde aureis verfibus cecinit (.a) Fracaftorius 
nofter : 

Interdum pccnas animalia fola dedere , 
Aut multa , aut certa ex ipfis ; memini ip* 

fe malignam 
Luxuriem vidijfe anni , multoque^nadentem 
Autumnum perflatum auftro , qtto protinus 

omue 
Caprigenum fecus , e cunBts animantibus 



umm . 



Corruit : 



III. In noftra tamen hypothefi probabilius jf,^^,;,^ 
ducimus , caufam improvifarum mortium non martit,ILo. 
unamomnibus abfolute communem, fed £m' ma nunc 
sulis morientibus maiori ex parte propriam g'''^!"'*''^ 

° ■ ■ n^ ^ t r r ■ ■ cjula noa 

extuiire . Quod lane tametli prae me ratiocinan- ,-^ ^^^-^ 
do exfignis facile fuerim aflecutusi tum ve- vf./<i/// , 



ro 



^i De Subitaneis Mortibus 

'■"'■■""'"' rr r.ihi tandem placui, cum internumanimi 

pertieula- leHiLim extemo iplius rei teltimopio , atque ^ i\ r \j i. i ^. 

r;V,e>'/"-o- certa experimentorum fide comprobatumin- 

/'iM. tellexi. Ex fequentibus enim apparebit, pe- Demo/lratur , inteqitalem aertsconfiitittic >'mfutf- 

culiares, fuaique prscipuas cuique cauias , ieu fe etiar,i inter caufiti vagamitim repmtinarum 

immaturaedilTolucionis, utita dicam, femina mortitim. 

paulatim genita , denique confeftim ad aftum 

fuiffe revocata, juxta illud {a) Hippocratis : T" Icet dubitationi non fit locus, quin ce- 

non enim repcnte morbi hominibus accidunt , fed | leres interitus , Romje hoc prafertim 
f^„:^j^:r paulatimcoHecti , acervatim apparent . tempore contingentes, magna exparte 

eriminis IV. Qiiid enim tabacum incuf^tbimus ; cum pra:difpofitis vitio aliquo corporibus debeantur; 

C4it<fa non nonnulli , quorum nares nunquam pulvis ifte negare tamen non aufim , univerfalem aliqueni 

fuit tfus inquinjvcrat , ex tempore viclerint occafum ? cceleftium , terreflriumque caufarum concur- 

AV« o-^'»- Qi'^'^ veneficas ex terra: motibus exhalatio- fum ad hunc producendum effeflum convenire 

/«/.■o«ej*.v nes; cum ii prscipue a fubitaneis tum mor- potuiHe, fine quoforfitan, nec adeo numero- Conpiiu- 

/erremQtt- bij , tum mortibus fc feliciter vindicaverint , la , nec adeo iitbita morientium clades conti- '""'^■' "^" 

cui diruta ex Ibli convulfionibus loca potifli- giilct. Hic autem concurfus, ut mea fert opi- '."J?','"*' " 

, i . •,.^•111 I r ■ ■ rr r 1 rf ■ 1 dojubitam 

T^on cbo- niam incoluerunt ? Quid chocoiatfE abulum ; nio , acceptus potiilimum reierendus eile vide- „iorts,n 

'^ '''^S^f c\xm qui a triginta jam annis plerumque fe- tur pra^tentarum indoli tempeilatum , quas ne- /b/;'/c//(»» 

ifbris niel, i'a'pe bisin die( quosinterCI. D. Placen- mo , vellippus, non vidit excelTu quodamin- ■^■^""'- 

ttun-.modn tius Medicorum Urbis Senior, & o£Iogena- temperierum infidias ^gris jam corporibusfaci- 

^uis i'/»» j-Jo major, ut & ipfeego, quinquaginta tres le paraviHe . Prffcefifit enim iftas fervida, at- 

nonaUf.ta- jip^Qj natus , castera cauti, praslertim in vi- que admodum ficca ; deinceps autumnus au- 

ni ulu, numeramur) hoc potuufifunt, nul- ftro plerunque comitante , pluviofus; tandem 

lo , vel minimo , per hxc tcmpora iympto- hyems viguit insqualiter borealis, & auftra- 

1^,-cjtte ve- n ate laboraverint ; contrainter eos, qui nun- lis. Unde nilmirum, fi tum iblida fuerint 

«cr.ca vis qLiam ill?m degufiarunt , muki iubito interic- cnervata, tumfales acres, partefque lulphu- 

rint? Quid tandem ignotum aeris vcnenum rea; a praefervida elapfi anni xftate ( ballamico- 

cf.lpabimus ; cum extiipicia varias , notifli- oleofa, aquofaque , & dulcia fanguinis com- 

maique cauias rerum naturam diligenterqus- poncntia plus jufto difTipante^intraRomano- 

j, q .■ rcntibus apertiflime detexerint ? runi corpora prasdominium acceperint ; inde- 

exreri^nen- ^. Firmant vero fententiam de particula- que propter novos motus , & aculeos , peri- ^f/""^ 

_tad-c,^uja ri in fingulis Caufarum concuriu prartcriti ttiam culum valetudinariis flruxerint improvifum . ^J^'"^'^'^"^ 

7 •"''■'•■"'''- eventus il!orL:m, quos vitam cum improvifa Nihil enim tam prompte fubitaneammortemy"o/,a'^r/j 

■•iinj.npu- j^.)oj.t^g commutafTe , novimus , priuiquam a folet inferre , quam fi momentum impetus, minus re- 

/,s;,wricn- ^^j^^j^^q pcNTIFICE imperatum nobis adauaum in fluidis, debilitatam alicubi refi- ^A"-' A- 



Haus. 



fuifVet , ut anatomico cultro iepulta veritas ftentiam folidarum partium maioris ufus con- nH^' '■'" 

-r-- ii-rii-r n r Jtmus . 

erueretur . ttenim nonnufli iubiati ruerunt Itanter urgeat , luperetque. 

cum indiciis fubito diirupti ianguiferi canalis , II. Qiiae autem , & quotfint mala, quzno- 

<juem jam varix, aut aneuryima intra thoracem, bis obveniunt ex aufi:ro, & aquilone, clare , •^T^'' ' ^ 

vel abdomen debilitaverat ; multi per fortifTi- ac fapienter edixit {b) Hippocrates per hsc ^,^"^^'""'" 

mam apoplexiam , ob intcrccptum, efTufum- verba: -Cerebrum ab auflris quidetn folvi , & fiipp. 

que fanguinemintracerebrum ; alii demum ex humeSiari , & venas laxiores reddi . Ab aqui- 

magno, acpertinaci prxcordiorumfpafmo, aut lonis vero flatibus , quod faniffimum efl in ce- 

paralyfi , vel ex obftruftione viarum cordis , rebro, compingi , quod vero morbofljfimum , ac 

magnorumque vaforum ; unde , impcdita fan- humidiffmum efl , excerni , & forinfecus circtim» 

guinis traje^Hone a corde tum in pulmones, alluere . Rom,e a:<* 

AVwti) 72//7 tum in cerebrum , vitale illud , ac reciprocum III. Cum vero experiamur , fermentativas A"' ''''''°' 

v,iletudi- iftorum vifcerum commercium ex tempore in- particulas, ex Africa per auflrum adveftas, 

jjrfn.vi-iO- terciderit ,Hoc vero pcrpetuo eft oblcrvatum , detcriores reddi exoticorum quorundam mi- 

'"'^"'^"' _ ultiraum nempe diem repcnte a ncmjne , quod fccla principiorum , qujeexRomano folo paf- 

pente pe- fciam , vifum fuiiie , qui labe aliqua fluidc- frm elevantur , exinde facile eft caufam inve- 

tiit. rum, viicerum, aut ialtemcanalium a multo nire, cur multigeni , intra priediipofita Ci- 

Subita tempore non laboraverit , quique fimul non vium corpora coIIc£li , erodentes humores, cer- 

»;or/;n/" fucrit ftationarius miles in caftris Bacchi , to quodam tempore delitefcere , fenfimque vi- 

/7,^ »ja/«w aut 'Vcneris . Quibusfit, utipfe crediderim, res, per aeris pabula captare potuerint ; vit A^- ^""S"'"'^ 

cri/tmrcfe- t r^ ,■ 'r^^ , '.'r r .rr ' coaoulati», 

da repentinosrioice calus non ianorum plcrunque nique , accedente noviflimaquacunque caula, ^^^ r r-/ 

mortes, fed quamdam veluti humanas naturae necem fubito intulerint , indufta , poft no- tatum e- 

defpumacionem , feu malam crifim extitilTe vum , extraneumque motum , ianguinis plerun- xundami» 

apud illos , qui jamdiu palam , vel fecreto , que coagulatione , quam ferofitatum defluxio , confequi- 

infirma, atqueajgra valetudine fuerunt : crifis atque exundatio conlequitur, & de qua, coa- 

enim apudTheoricos definitur, fubita muta- 8:i exemplo iaclis, egregie idem iocutus cft 

lio in morbis ad ialutem , vel ad mortem. ( - }Hippocratos, cum modum exponit, quo 

eaoperantur, quas ex coelo nobis obveniunt, 

fiad 

(«) i.dediif.nuin.j, (A) Demorb. facr.n.ij. (f^ 4. Demorb.nu1n.26. 



I B. 



II. C A P. II. 



33 



Hipp, de 

/'tSe coa- 
£io exen}'- 
plum , 



fi ad ca, qu^ in corpore genita funt , corri- utcontra inalculinum hoflilitcr agere , ita le- 

gendaincptafiant. Sales enimacres, ab autu- cjuiorem fexum fere intaclum relinquere con- 

mni pUiviis in fluorcm noftris incorporibus lucvit; ut vix paucas fceminas iubito mortuas 

eve£li, nunc per aquilonares ventos peripira- ad hunc ufque diem numerarc potuerimus . 

re impediuntur , nunc vero ab auftro ulterius Conditio fane morbofaeconflitutionis , perfimi- 

fufi, tranlVerfim aguntur. lis alteri , qu;E Jufliniani tempore obfervata 

IV. Interim , fi cupis modum , quo aer ex- f uit Conftantinopoli,ubi popularis quidam mor 



traneis , atque humanx naturae infenfis particu- 
lisimbuitur , & quomodo interdum per vcn- 
tos huc , illucque transferatur , plene id habe- 
bis, a(df)Franc. de leBoeSyivio. 

C A P U T III, 

Adducmtur quifdam (irgumenta ad confirmandum , 
non ex untverfali folum caufa tot hommum dt- 



bus mares magis, quara foeminas , abiume- 
bat . An quia mulieres , catameniis repurgatie , ^'"^^ ^'^' ' 
morbificumapparatum ad irritativam, ac iiif- 
focativam plenitudinem colligere , ut pluri- 
mum proliibcnturr' Anfatius, quiafcemina:, 
etiam plcbejiE, tcmperantius vitamplerunque 
ducentes , minus pravorum fuccorum fblent 



conoerere i" 
o 



IV. At illud certe ex duabus liifce obferva- 
fcrimina Roma contigijfe , fed ob morbofas eo- tionibus prxcipue conflare videtur , continen- 



rundem corporum difpojitiones , ac potijfimion 
tntemperantiam . 



f 



l^olfi/es , 
& tempe- 
rati repe/i- 
ttn/im 
mnrtem 
«0» fttbie- 
rnnt . 

Contra- 
natn ucci- 
dit , ubi 
ex canftt 
uni-jerfa- 
ii, teflante 
Sylvio , 



Divites , 
tttcunque 
tepentit i-t 
morbis cor- 
repti, pra 
pauperi- 
bus feli- 
cius iibe- 
rati funt , 



tioresin cibo, potu , ac Vcnerc a fubitaneis 
mortibus fc huc ufque opportune vindicaflc ; 
incautos vero , luxuriolos , vinotbfque impro- 

TRiahic obfervatione digna ulteriusoc- vifis facile mortibus concidifTe . 
curunt , quae veris , obfcurilque detegcn- V, Poffremum lcdulo animadvertendum il- ^an uni- 
dis fubitaneorum interituum hujus anni lud fane efl , quod morbi, unde fubitz mor- cu,)i /igno- 
caufis novam fucem afferre pofTunt . Primum tes onx funt , non lemper iidem fignis , ac ';'<'" S"!"* 
illud efTe videtur , quod nemo forte Nobilium , fymptomatibus fiipabantur . Etenim aliquibus , '"'P''."'"'/^ 
auteorum, quirrugi vita utuntur, utcunque per aliqivot ante mortem dies , effforelccntia i,usprxi' 
fubitaneismorbis correptus, vitam fubitodele- ad cutem apparuit , qua repulfa , fortifTima vi>. 
ruerit/ certifTimo quidem argumento , non a fupervenit apoplexia : ut contigit in primo 
foloaerisvitio vagantes Roma: morbos, mor- cafu illorum , quos pofl repentinam mortem 
tefque ortum habuifTe ; cum affeffus olim a- difTecuimus . Nonnulli vero diu ante necem , 

anhelitu , palpitatione , vertigine , atque ani- 
mi deliquio fa^pius correpti , morte tandcm 
occubuerunt ; \it in V, cafu oblervatum . Vi- 
dimus ctiam non paucos , qui , prxcurrcnte 



pud Leidenles epidemicus, qqem tanta feduli- 
tate defcribit (b) Sylvius , & cu)us omnem cau- 
fam ex aere , tunc plurimum a flatu naturali re- 
cedente , derivandam putat , prius & gravius 



jn opulentiores , ac deiicatiores ; ferius , & thoracis , totiufque corporis convulfione , lub- 

quodaramodoleviusin plebem fa^vierit . lati fuerunt , quorum numeroquartus caiusac- 

II. Et quanquam hifce temporibus nonnul- cenfendus . Nec defuerunt qui , ex aff etlione fe- 

li ex divitibus apoplexia tentati fuerint , ad- re fcorbutica diu valetudinarii degentes, pro- 

hibitat;amen opportuna medela, vel ipfi ut- pter improvifam tandem choleram, fubito con- 

cunque convaluerunt , vel fyderationes in pa- ciderunt : quemadmodum accidit cuidam Sa- 

ralyfes concefTerunt . Scilicet quia illi , qui eu- cerdoti Socict . Jelu . Denique , ut paucis con- 



chymis cibis nutriuntur , qui ab aeris inclemen- 
tia fe fe tueri magis valent , quique tandem , 
quoties morborum prodromis pulfantur , fla- 
tim ad remedia confugiunt , vel certe cautius 
deinceps in vivendo fe gerunt , talem vitiofo- 



Lethalit 
htec labes 
mares po. 
tius inva- 
Jit 1 quam 
faeminas , 



cludamus , non eadem oninibus communia fi- 
gna mortem prscefferunt , & comitata funt : 
ut jure optimo fateri pofTimus , Libitinam ex 
peculiari uniufcujufque corporis dilpofitione , 
magna ex parte , in Romanos grafTatam fuifle . ^i ai u»i~ 
rumfluidorumcumulumin fe minime conge- Contra vero fit, cum exprincipio dumtaxat verjali 
runt , qui fubitam necem aflerre poflit . Contra univerfali frequentes mtcritus in genus ^Vi- ^""J-^i f^ 
vero pauperes , quemadmodumfacultate defti- quot animalium debacchantur ; tuncenimea- ^"'^'""" 
tuuntur deiigendi cibum, ocpotum, cjetera- dem iemper indicia , actionumque ia;iioncs , acfuni. 
que ad valetudinis tutelara neceiraria , ita paf- mortempraecurrunt. Hinclcgitur apud(c)SyIv. 
fim ad vulgaria , minufque plerunque falu- anxietates , naufeam , ac vomitum fuos in 
bria, funt incontinentiores divitibus; quini- primis asgros invafifTe , & apud {d) Fracafl. 
mo , quoties alicujus morbi prsludiis tentari in- de caprigena clade canentem , figna futurs 
cipiunt , curationes vel nullas fufcipere , vel mortis tufliculam feraper prarceiTiffe \ quemad- 
prorogare fblent; idcirco in iis tuni iblida, modum anthraces, & bubones peflem comi- 
prscordiapraslertim , accerebrum, lenfimla- tantur, & prodromi necem plerunque denun- 
befactantur, tumfluidaad morbosinferendos, ciant. 

ac prxdiilis in partibus manifeftandos , magis VI. Accedit etiam , morbos , qui elapfis 
exacuantur . menfibus ad niortem iter tecerunt , nulla 

III. Alterum deinde , quod accurate pari- contagione in affines , necefTarios , aut in ca- 
ter, diligenterque confiderandum venit , ver- daverum fe6^oresmigrareobfervatosfuiire; in- 
fatur circa lexum , in quem ifiarum decurfu dicio lane non oblcuro , mdlum in iis viguif- 
tempeftatum mors furere vifa eft \ haec enim , fe vuus , per quod de uUo epidemico , aut pe» 

ftilen- 

(-■) Inappend.ad prax.traf>, lo. n, i2<i. &(^) loc.fup. cit, leij. (c ) Apud Sigoniumdeoccidcnt.impcr.Iib. ao, 
(«^) loc.rup.cit.n.4.& feq. {e) Iniypfiil, 



24. De SubiTx\neis Mortibus 

flilcnti morbo fuerit metuendum . longiori vita de medio tollere confuevit ; hoc 

P/:ireT 1- ^i^- Novum fane non eft, per intervalla, anno in fe ipfo magis exiftens , ut ( i-/ ) Hippocr. 

ta/ia U>- incertis reditibus , hic illic fubitaneas mortes ditlo utar , promptior ad motum, & potentior 

i>fj iac pe- cK Iporadicis morhis in terris apparere . E- hic ad folidairritandum , fcindcndumque , illic 

f.e aiias ^pj^jni non folum Venetiis , fed & Romz , vero ad fluidacoagulandum, aat diHblvendum, 

' * aliilque Italise Civitatibus id 'contigit circa redditusfuit , promdeque adeo prscipites mor- 

initium pra;teriti fsculi , ut narrat (<?)Dom. tes valuit inducere . Exinde animosad fpem 
Tirillus in tra6^atu, quem de hoceodemar- 
cafione fatis dil 



traniafto 



gumento illa occaUone latis diiigentcr con- 
lcripfit . Pariter Romas fub Alexandro VII. 
cadavera quamplurima repente mortuorum a- 
daperta fuerunt a Joh. Trullio Chirurgo Ponti- 
ficio , qui , fere in omnibus , vaforum vel intra 
peclus, velintra cranium rupturas comperit. 
Novimus etiam , ante multos annos in Hetru- 
riacrebro hominesex tempore mortuos, quo- 
rumcaufs modoin cerebro , modo in thorace 



ereximus , tranlatto verno a^qumoftio curren- 
tis anni 1706. per novam aeris , ac terra- 
quei orbis refermentationem , perque vento- 
rum permutationem , morbofum iftum particu- 
larum concurfum , & commix tionem variatum 
iri : unde lethalis, ac mortifera conftitutio 
de fua remitteret fasvitie , Deoque omniuni bo- 
norum largitori debitas laudes fofpites , hila- 
refque redderemus . Qiiod fane prxiagium 
roba 



...... ^c.«.^ ..,^«^... w^.. — , ^ exitu maxime comprobatum nunc cernimus, . 

deprehendebantur , de quorum iane cafibuslo- cum opus hoc , in lucem edituri , expolimus . re^^^inr^iif 

cutumfuiile, arbitramur DoctiiTimum Caro- Sed quoniam nullum in terris bonum abfque motcik-is , 

lum^Z^^Fracailati .Ut proindc ierio quidem dc mixtara mali hominibus accidit ; inde fit ^ co>ifue:! 

ipia morte cogitare , fed mirari minime debea- 

mus , eandem non raro 

erratis, & pathcmatibus accerfitam , clancu- 

lum, ac feliinanter ad nos venire 



ut 



lum de felici , faufta 



repentmarum 



■^i, & 



C A P U T IV. 



aque rep^..v....»iu.... / ,/, / 
noftris pra;l"ertim ab ceilatione mortium jure gaudemus , & gra- reo^uduc 
tulamur , iub fcenore beneficium nos acce- re . 
piiTe , przfentiamus . Nunc enim , vel decur- 
fu sftatis , acutas febres , lethalelque perip- 
neumonias lavire , pafllm intucmur , dole- 
mufque. 



Nutnems moricntimn iti TJrbe forjltan hoc tempore 
minor extitit , licet major ■vifusjit , ex qno con- 
fueti , & cxitiales Roma: mordineqnaquartiva' 
gati funt . 

IN admirationem certe nullam pcritiores 
Medici hoc anno duci deberent ex paulo 
frequentiori lubito morientium numero in 
/.!',. 1"ll' Urbe , ii adverterint , decuriu fuperiorum tem- 
peftatum , sftatis nempe , autumni , atque hye- 



C A P U T V. 

Qiiie remedia hoc aniwiisraaxime profuerint , qui 
a fubitaneis morbis , repentinas mortes minitan~ 
tibus y evaferunt , 



c 



tinisnwn: 



Um fatis pateat ex antedi£tis , Nobiles , 

acdivites, immo, ut poftearefcivimus, 

nonnullos etiam pauperes , fubitaneis 

morbis tentatos, hoc anno convaluiiTe ; non 



nns fte 
que >ites 



lius ., ca:e, mis , in quibus crebro repentini hominum in- dubitamus, quin pius , utiliique nofter futurus 

T( morbi ., teritus, contigerunt , morbosRomxconiuetos, fit labor in iis diligenter recenlendis , quibu^ 

c?- mortes j^g^jgj^as nimirum febrcs, peftoris inflamma- iidem ex repentinis mortibus evaferunt . It^ 

tiones , aut pravas dyienterias , ex quibus multi Medici , recurrentibus aliquando confimilibuS 

iolent decedere , rariilime invaluiife ; itautin anni conftitutionibus , firmata novis experi- 

hanc noftram temporis conftitutionem illud ap- mentis invenient praefidia , quorum minifteri o 

te quadrare videatur , quod (c) Hippocrates asgri vel a morte penitus vindicari , vel ialtem 

fftate iua obiervavit , - Rejoltitiones nimirum tantuni temporis lucrari valeant , ut antea£lae 

capijfe ex fyderatione ; & quidem multos ex ip- crimina vitje ( quod cardo rei eft ) facra exo- 

fis jubito mortuos fuiffe ., cum morbus ejfet fatts mologefi expiare , feque Numinicommenda- 

popniaris . Catera incolumes degebant. Unde, fi i'u- re poffint . 

bitaneae hujus annimortes, qus fere folx con- II. Et quoniam agri, qui morbi vim fupe- 

tif^erunt , conferantur cum vulgaribus morti- rarunt , quantum nobis innotuit , apoplexiis 

bus iinpulorum ex fuperioribus annis ; credi- cum epilepticis , vel fyncopalibus affe6lioni- 

mus , holce interitus longe pauciores inventum bus , abique ulla tamen vaibrum fcifTione , aut 

iri . Qiiid igitur erit cauis , cur nunc miremur, ruptura , potiffimum tentati fuerunt ; idcirco 

ploremuique(animarumexceptopericuIo)for- rationi conibnum ducimus, ea nunc remedia 

te non adeo magnum numerum acutiflimorum indicare , quse in hac temporis conftitutione 

morborum, repenteinterimentium, cumplu- plerumque utiliadeprehendimus. Sanpuini! 

res mortes ex aliis , ac potiiTimum acutis , III. Inter ea vero , quae maxime proficere vi- mijfio x,<,. 
sgritudinibus , elapfisannis, impavidi, ficcil- 
Ratio ad. *i^^^ oculis Ipeclavcrimus ? Ille fiquidem pravo- 
ducitur . rum humorum apparatus , qui alias ex xftate 
pluvia , ac pravitate fruftuum noftris in corpo- 
ribus paulatim colligi , & vi cujuidam fermen 



fa lunt , primas tenuit languinis miflio ab rie admi. 
iis , vel illis venis , juxta sgrorum vires , con- "'^*'''?."- 
fuetudines, aut fupprelTas evacuationescele- ''■'■''" • 
brata , & praeiertim in vins plethoricis , nunc 
ex brachio, nunc ex pede . Ubi advertimus Eademin 



tationis, ac pene putrelcentis liquidi, sgros in afTeftionibus apopleilicis , cum refolutione •/J'"^''''"' 

alte- 

C«) Decauf. fub. mort.c. I. (^) In ditTert.epifl. decereb. 
(f ) I, epid. contlit. j. (<^) De vet. Med. 



L 1 n. II. C A p. V. 



35 



.f.uie pro- 
ficua. 



ju^ulares, 
nafi, &c. 
'jenf qu.in 
do ape- 
r;endf . 



Irita coi- 
pora ffl'- 
eiorem 

t 



f 



^ureuti- 
te fit\ per 
hitc -jaja 
fanguineni 
mitiere , 



Jugptla- 
rium iiici- 
fio cerebii, 
C^priecor- 
dioYum le- 
vamcn . 



alterius cruris , nos pro'ficuam expcrtos fuide V. Similiter incifio vcnarum fublingualium 

venx fc£tionem cx fyderato talo inflitutam ; in aphonis , dctrahens ex affcc^a parte fan- 

fiuente enim ex affeilo membro fanguine guinem, eavaforum tollit impedimenta , quae 

(quemadmodum in coxendicis doioribus aper- ncrvos , indu£la prcflionc, aut convulfione , 

tafubeodem poplitc , vcl in crure , quam if- fuo privabant officio. 

chiadem vocant , vena , feliciter contingere , VI. Sed, redeundo ad hypothefim , contu- "'"■ 

obfervamus) facilius, acfortius dimoveripof- litporro, mcafentcntia , in conflitutionc iffa 

funt obflacula convulfionum , & obflruaio- rcpcntinorum morborumfanguinismiffio, quia 

num, quae in vafislajf^ partisfpinalismediillas, aegri , quorum mala inducias.pro tentandis re- y>„^„y„/ 

vel cerebri bafis pertinaciter najrent . Qiiibus mediis Mcdico prxbuerunt , inter ilios nume- nuffionem 

autemh£Emorrhoides,autmenflruareftitiffent, labantur, qui ut plurimum probis aiimentis, ^"'"";'^"'' 

juvitexpede, atque cx podice. Tandem iis, vino, & chocolata ufi fuerunt . Deinde vcro, '^^^' 

jnquos vcl ob provc£liorem aitatem nulla in- quiaiilorum non afpernanda , inter externas, 

feriorum venarum fe£lio cadebat , vel pofi; a- taufa fuit pr;sfervida , & ficca arffatis conflitu- 

lias phlebotomias contumax adhuc ftrangula- tio, qua partes fufphurca; , falclque maxime 

tio fanguiferorum cerebri , & finuum durae acresintra optime faginatamfanguinis maffam 

matris perfcverabat , miram opem tuht apen- exaltari folcnt , qui fates , cum falito majori 

re venas frontis , nafi , & prsefertim jugula- momento motus quaquavcrfiim per corpus fe- 

res, exquarum profe£lo fe£tione , quanquam rantur , minimo negocio intra tendinco-mulcu- 

fero , & citra pra^vias difpofitiones tentata , larcs mcnibranas finum durae matris , ac ma- 

aliquam tamcn utilitatem reportavit Illuiinl- gnorum vaforum cerebri , aut pra:cordiorum 

fimusPraeful Rota, qui , cum acuta febri , & impingunt, eafque rigidas faciunt , & crilpant ; 

fuflfbcativa pulmonum plenitudine corrcptus exindc , angufiatis fanguifcrorum finibus , & 

effet, indicatse miffioni fanguisis cx cubiti caudicibus, iibera toliitur , in \\\x]u.{moA'i\'i- Hipriocra- 

ffexura ( dolentc nobitcum D. D. Bernabeo fceribus, ipfiusfanguiniscircutatio, quam, va- '""•^ ■J-;'^- 

diligenti ejufdem Phyfico j omnino repugna- forum intcrceprionem, vocavit Hippocrates, ""'"''^"^'- 

vit : perperam enim hac de re afira fibi familia- qui fane primus hifce in cafibus phtebotomiam '^g!!',^' . 

ria confuluerat : fa£\a poftmodum ad ccrebrum laudavit . Et quidemhujufmodi affeffiones, Ci ponitur. 

metaflafi, in apoplcxiam incidit, & cum mi- ruptura vafis caruerint , remittunt , miffo fan- i-!ancphle 

nus fperaretur, ut refiperet, incifa jugulari , guine ; quianempe, fciffavcna, fimul cum ip- f ";°:"''' 

flatimadfcnfuumofficiarediit, &fu2ECompos lo cruore , qua data porta , iltud effiuit acre-vo- nj'/-;/ ''* 

mcntis multas horas pro falute animx confecu- latile , quo detra£lo , flatim ener\'atur , ac 

tus fuit i ticet , eadcm putmouum afic£tione dcbilitatur exceffus momenti ejufdem fangui- 

redeunte , tandem decefferit . nis contra vaia , qua propterea exceffu tenfio- 

IV. Rationes vero , ob quas phlebotomia nis, & crifpaturae contra fanguinem niteban- 

vcnarum frontis , nafi, ac potiffimum jugula- tur. Iniiiper, indu£lo pcr ptitcbotomiam no- 

rium in calidis , & fanguineis cerebri affct^io- vo in fanguiferis fpatio , fluidorum motus , & 

nibus juvare plurimum fotet, petendae forent remixtio liberior rcdditur , indeque , fi qus 

ex Prodromo noftro , qucm Antepraxim Mor- alicubi urget canalium convulfio , vel obflru- 

borum Cerebri infcribimus i ubi iblide agimus £tio, rapiditate introfluentis liquidi remittit, 

de peculiari fanguinis itu^ rcdituque pcr cc- accedit. 

rebri vafa , ac de fubtimi artificio , quo inftru- VII. Hic ferio advertendum putamus , nos Sanguinis 

menta refpirationis , juxta indigentias cecono- miffioncm ianguinis non femper in epilepticis, ""li'" ^'' 

mijE animalis , augent , vet minuunt impe- apople£ticis , ac fuffocativis affe£i:ionibus Ro- /-j.^;^^,. 

tum,ac proinde molem ejufdemfanguinis, tum nis proficuamexpertos fuiffe . Idcirco cumin /!ro/iVj«». 

propellendi per arterias carotides , quxnonre- fubitis cafibus noflrx confufio mentis pronum ^ 

fta , fed obtiqua , atque inflexa via cranium faciat iter ad errorem , caveant Medici , ne 

perforant , tum reducendi a jugularibus , quae ad hujufmodi , quod tantopere apud aticuos 

non fparguntur per cerebri fuperficiem , fed laudatum , expeditumque efi, remedium , in- 

raediis durx matris fmubus fanguinem hau- confutto deicendant ; cupientes enim ianare 

riunt. At enim vero , cum hic verfemur intra a?grum , ut Celfi di£lo utamur , ex tempore 

limites propofiti thematis , fatis crit indicare , jugutabunt . Seduto itaque videant , qux fcri- 

praedi£tas venas , cum per lanceolam fcindun- pfic (<?) Hippocratcs, circa indicationes, ac 

tur, affatimitlum, vet illi proximum fangui- figna pro mittendo iniis cafibus fanguine ; & 

nem profundere , quo intercepto , finus tu- de tempore quoque , in qvio convenit ( quod 

ment , cerebruni , ac nervi irritantur , ac pre- circa mali principia effe iotet ) conlulant Do- 

munturj & quo expedite recirculante , cor,& £f;iffimos Viros ( Z" ) Baltonium , &(c)Martia- 

pulmo ultro gravarentur . Unde nihil mirum , num . 

fi , hoc narticutari detra8;o cruorc , liberior VII. Quid , quod Roma: rarius, quam'in 

redditur fanguinis fiuxus in cerebro , & prae- montanis regionibus , venas incidere convenit , 

cordiis, ac pro ratione virium caufge morbifi- prsfertim cum vet corpora ingluvici multigene, 

cs, atcue aegrorum tollerantia: , ifloruni vifce- &impurae funtaffucta, vel a-flas viget ptuvia, inrr.aU 

rum convulfiones , ac ianguinis quoque morae fru£tufque ad perfe£^am maturitatem non per- n:..-':::s 

impediuntur . venerint ; quibus de caufis Incols , ac Civ -*s ap. "'- 

paratum 

{« ) De viS. rat. inmorb. acut.n.57. & feq.(^)L:b, 2. confil. incom. adtliftor. i. 
\c ) in com. ad fuprad. Hipp. textura . 



fciitiut 



S6 



De SOBlTANEIS MoRTijBUS 



Jantuinis P^rstum cumuLint humorum, ex quibus plus plerunquecaufs malorumfintfucci, cxomnino 



perrjicio- 



lant, in qua quidem , proptervolatiliumpar- 
tium penuriam , inftar toxici efTe folet Phle- 
botomi lanceola . E contrario , cum optima 
prsceffit viftus ratio , atque a:ftas pertinaci- 



'?-{fi'io cjo- impuri , quam bclfamici lulphuris , plus li- praternaturalibus particulis coalcfcentes , mo- ^^j^.^^, 
xivialium , quam conveniat , falium redun- tuque penitus inordinato prsditi , qui non con- yj<nr emif. 
dat , & proinde hxata fluidorum compages tinuo congruunt cumlecerniculis naturalibus, /«'■''»«>■"- 
ad eam prona fit crafim , quam Scholx fatis adnaturales, &confuetosrecrementicioshumo--^"''^"""^ 
barbare putredinofam , ac malignam appel- res excipiendoscomparatisjneceiTe profeclo eft^^^^^_^.^ 

in repentinishifce affeftionibusad artificialia , natura:,^ 
& morbofa emiffaria recurrere ; ut xgri , aper- imhatio- 
ta per artem via , ftatim id affequantur , quod "^"^ 
vix fero, & difKculter naturae beneficio im- 
ter fervei, ac ficca permanet , fruftufque a- petrarent, qux & ipfa, ubiviribus magis va- 
bundant maturi , Romanorum in corporibus let, nixu fuo , nonnifi novis patefaclis viis, 
fulphur , falefque , etiamfi acres , volatiles ta- nempe per abfceffus , laboranti fuccurrit . 
men , ut fuperius monuimus, evehuntur, & XII. Silentio deinde mimmc praetereun- j„„;jfgr. 

<?<»r/>»;//«. fubferviuntutilitati, ex ipfa fanguinis miflione dum videtur, quod a D. Do£\ore Miftichel- rameita , 
Jiitaris , (;apiunds ; quemadmodum contigit hoc anno , io non alpernandum accepimus, nimirum ^i pi^intispe- 
Mira acl 4"° etiam in fenibus bene nutritis m.irum , vel fe obfervatum fuiiTe in Xenodochio Infula^ Ty- ^""' "'^' 
h^nc reru ipla docente natura , habuimus experimen- berinae, ubi curandis aegrotis praepofitus eft , a- ' p^r.tiio- 
tum . Dominicus Vetchiotus feptuagenario liquos de plebe , quosnullum, quancumvis va- ;,?/ //f>/; 
minor, habitus plethorici, acpinguis, feffili liclum, atroxque remedium a fortibus apople- W/j ma- 
vitsdeditus, &carnivorus, cumpermenfem xiis excitaverat , per admota p!antis pedum i- "'""" 
circiter capitis gravitate , ac fomnolentiaadeo Gnitaierranientaad vitx officia fubito revoca- Acicula 



In hcne 

J''ji'S • 

/jUtit/.-^is 
Jembus 



Dominzci 
fecchiotti 



premeretur,utinfpfo telonio, pecuniasnume- tos. Scilicet, quemadmodum (^z) Claudinus -Z''^/'"'''"" 

rando , fyngraphas fcnbendo , dorm.itaret ; confulicin apoplexia, & fyncope punftiones ^^"^" 

unde jam inlimine apparens cimebaturapople- volismanuum, & poft(^)Fort. Fidel. (oHen- 

xia; nocle quadam improvifo larga enaribus ricus abHeersnarrat , fe aciculam prslonoani ^"'j'"'^, 

r • I 1 • I • iM • !!• 1 r 1 • I- quarido a 

correptus luit hffimorrnagia unaecim librarum inter pollicem pedis lub ungue cujuidam apo- cereb 



pondere , qua lane non modo nullam ipfe 
paffus eft fenfibilem virium jacluram, fed ab 
illo capitis vetcrno, fe valde levatum fenfit; im- 
ino poft I 5.dies,aiiis quatuor libris effluentibus, 
omnino vindicatum . Magnum profe6lo docili- 



plefticx , nuUum vita: fignum prsebentis , ade- ne^vifcjue 
"iffe , illamque momento citius excitaffe \ ita ""Cjflw^a 



certo credimus , multo efficacius prxlentem i- 
gnem, validiffime irritando fines nervorum , 



excHiiat , 



tns 



raaximum in iifdem tremorem , & iubtiliffima- 
bus Erafiftrateis lumen , atque exemplum ; ita runi partium excurfum per eorundem filamenta 
ut Clariffimus, parique doftrina, & facundia inducere poffe , qui , ad ufque principium pro- 
pr2ditus,JacobusSinibaldus, in confiliumvo- pagatus , fortiter etiam e.xcutiat quidquid cere- 
catus,viia integrajudicatione,nihil innovandum bro , & nervorum oftiolis pertinaciter ha:ret, & 
cenfuerit , fola admonitione contentus in dixt^ per talem dumtaxat maximam nen,-orunifuccef- 
regimine, & prsmaturadeincepsphlcbotomia, fionem, & particularum ignearum penetratio- , 
cum primum turgentias figna fuerint appari- nem amoveri poteft . Quo fit , ut omnes fere ^;^»,,^ /„ 
p .■-. tura . pra6lici in curatione fortisapoplexis memine- /br// afia~ 

Vecchiot- IX. At enim vero , dum novam hujus li- rint, non tantumfonticulorum, occipiti , fed .p^"'" 
ius repen- hxi editionem adornamus , eft , ut plenioridi- etiam laminarum ignitarum, ipfis futuris ad- ^^'^■^""* 
te fubla- ligentia ftudiofos Le£loresdemereamur , cer- movendarum. Ac proptereaanilem cenfemus 

tiores ipfos facientes de fubita prsfati Vec- metum nonnuUorum , qui, ne morbi caufam, ^"''"^'^^^^ 
chiotti morte , quae contigit circa folftitium forfitan igneam , exacuant; a veficantium, i- -ualida 
hyemale 1707. cum nullam poft graviffimum gnifqueuiu, in hujufmodi malis, omnino ab- no« da- 
morbum temperantiam adhibuerit . horrent . Aliud enim eft methodicas , regulares, mnamU 

X. Secundo , ea pariter omnia in corpori- aut pra-lervativas , aliud coactas , ac repentinas 
bus bene nutritis juvamen attulerunt , quiE morborum curationes inftituere .Neque autem 
ad fuperficiem , atque ad extremas corporis alienum hic a ratione ducimus monere Le6lo- 
partes illam revellere potuerunt irricationem , res , ignem plantis pedum admotum antiquiffi- 
^uamin prascordiis, aut cerebro , fub forma mum effe remedium . Nam ((^ Petrus a Caftro , 
urangulationis canalium , tanto cum aegro- non deeffe fcripfit , qui plantispedum affixerinn 
rum difcrimine incuneatus fijbtilis ichormo- cauteria etiam ignita , ut in lethargo defperato , 
liebatur . Immo hoc remedii oenus eo fecurius & hamorrhagia narium extrema ufus eft Soler- 
opemtulit, quo magis irritatio evacuationi i'e- /;^i/i«j Zacutuslib. 5. prox. mft. n. vi i. 
rofitatum , falinoacrium , tanquam caufae mor- XIII. Tertio levamen pariter non leve por- 
bifics , jungebatur . Idcirco ex ufu fuerunt non rexerunt iis, qui , poft fanguinis miflionem , 



haudan- 
tc.r Revel- 
lentia . 



l^epicantia 



cpporttc folum friftiones , & cucurbitulae , fed phosnyg- vel fine illa, deglutiendi poteftatem recupe 



In abdo- 



P 



wrt, y7w- miquoque, &veficantia, plantis pedum , ar- rarunt , ea, quas alvum laxare , ac mox ^'^^' r.iiniste^n- 

fou<m f«-j:ubus, & Qccipiti ftatim admota . dius movere potuerunt . Atque hinc , i\ c^nn^o /io>,eemol- 

^adfit "'"' -^^- Neque porro dubitamus , quin vefican- infimi tenfio , ac renixus ventris ( quod fz- lientia ir. 

libas opus fit in curatione hujuimodi fubita- pe accidit ) occurrebat , ftatim exhibuimus "■'f'""^"^ 

neorum morborum, dummodo a vaforum ru- oleum amygd. dulcium , & injicienda cura- '"'/"" "■< 

pturisnonproficifcamur.Etenim, cumiftorum vimus clyfmata emoUientia, fimulque irritan- 

dum 

(*;Empyrie.Ration.l.j.c.i7. ((^)De relat.Med.1. 4.0.1. (c)0bferv.2i. (<i)de feb.malignafcft.^.n. j6. 



LiB. II. Cap. V- 



V 



Vomitus 
aliquibui 
pToficuui , 



■DUuentia 
tempera- 
ta , &c: 
ab Hipp. 
etiavi 
landata. 



tla . Ubi vcro ventris durities aut minirae 
deprehcndebatur , aut mox per oleofa cede- 
bat , maxime etiam profuit pul. Cornacchini , 
vel aliud validifnmumfolvens, cumfuperhau- 
ftu copiofi diluti ex jure , vel aqua hordei , 
ad tollendam fcilicet ficcitatem , ac ftimu- 
lum , qui a forti cathartico induci folet . Ne- 
que fane de hujus quoque pharmaci utilitate 
ambigendum nobis fuiffe , vifum eft pcr haec 
tempora , in quibus non maffa dumtaxat fangui- 
nis , fed ipfa quoque hypochondria apud asgros 
multitudine biliolb-acrium particularum redun- 
dabant . Quinimo profecit etiam vomitus apud 
illos , qui vel huic aflueti fuerunt egeftioni , vel 
ex crudioris adhuc ccenje pondere laborabant . 

XIV. Quarto non leviter juverunt in cura- 
tionum progrelTu ea omnia , quf aquofo fluido 
laxante , ac temperato redundant , cujus gene- 
ris extiterunt potus aqug , jura fimplicia , de- 
ftillata magiftralia , fucci herbarum epicera- 
fticarum , emulfiones amygdal. dulc. gelat. C. 
C. , & fimilia , qu? nirairum tum fales acres , 
& fulphureos temperare , diluere , atque irre- 
tire, tumvel maxirae convulias alicubivafo- 
rum fibras laxare valent . Hf c quidem appri- 
ine congruunt cum ils , quf tanquam faluta- 
ria experta proponit(<?)Hippocrates in cura- 
tione Androthalis , quem , cum aphonta , rerum 
obltvione ^ ac delirio per intervalla detineretttr ^ 
levabat pojl fangninis mijfionem aqtt<e potus ; & 
aqua mulfr ; nimirura quia caufa morbi erat 
huraor biliofus , & atrabilarius , qui temperan- 
tibus mitefcit , ut exponit { b ) Vallefius . 



Qua fane in rc laudarem, ut Clinici (f pe ma- 
nibus tercrent notationcs Prolperi Martiani ad 
Hjpp. tcxtum 2. de (c) morbis, ubi per hfc 
verba adverfus eos , qui in apoplexif cura- 
tione calefacientibus utuntur , exclamat : -Vi- 
deant po/ieriores , quantum a Prteccptoris do- 
Brina , ex confequcnti a veritate recedant , diun 
cujuslibet apoplexia caufam , aut faltem pro ma- 
jori parte , tn pituitam frigidam , & humidam 
referentes , curattonem perpetuo calefacientibus , 
&" exiccantibus iytjlituunt ; quandoquidem , faSia 
totius corporis purgatione , Ji morbus pnebet indu- 
cias , ad vulgata fua decoSia ex guajaco , fajfa- 
fras , atttfque fimilibus , tanquam ad columnas 
Herculis , confugtunt , cum animadvertcre debe- 
reut , ex tribus apop/exiie fpeciebus unicara tantum , 
<& raro contingentem , in frigidos fttccos , Hippo- 
cratts conjilio , referendam effe . 

XV. Tandem non tenuem opem tulerunt ea , 
que benignedifcutiunt, mitelque fpiritus refo- 
ciilant , & expediunt , cujus ordinis funt tinftu- 
r? ex confeft:. de Hyac. & Alchermes ; guttulf 
aliquot fpiritus ceraf nigr. , vel manng , queni 
vitg appellant ; itidem tin6lura auri , abfque 
menftruo corrofivo parata ; ut etiam fales vola- 
tiles cornu cervi , cranii humani , fuccini , & 
fimilium, qu? fanelargo femper hauftu fluidi 
aquei milcebantur . Profuerunt pariter theria- 
ca, caftor. , &ipirit. falis armoniac. , naribus, 
ac temporibus admota; ita tamen , ut perpe- 
tuo caverimus a volatilibus purevinofis, aliif- 
que fmcere , hoc eft abfque copiofi fluidi admix- 
tione , per cs exhibitis . 



^lnTliarii 
prpceltwn 
in uyiJi,le~ 
Sicis cu- 
randu . 



Apoplexia 
infrigidos 
JuccoT ra- 
ro referen - 
de ex Hip, 



Mit/ii ge- 
nesis -vo- 
latiliufir 
cordialia 
in ufiim 
voeanda 



Non ta' 
men vinit^ 
Ja. 



OBSERVATIONE 

PHYSICO-MEDIC^ 

NONNULLORUM, 

Qui, cum primumiftiufmodi repentinis morbis tentati fuerint, 

feliciter evaferunt. 

SED jam ohfervationes aliquot adjkiamus y & fummatim defcrjhamas hijlorias fjon' 
nullorum , qui Medicce Artis mimfierio a gravijftmis hujufmodi morbis, vindicati 
fuerunt , qtiorum curationihus una cum Prdefiantijfimis Urhis Phyficis interfuimus , 
& ex quibus ad conftmiles cafus exempla , & documenta petantur . 



OBSERVATIO I. 

\^poplexia ctm aphenia , & paraly/i dextertecor- 
foris medietatis , phlebotomia , catharticis , ae 
dtaphorettcis fotuta , 

PRimus , vel certe dignior , maximeque fu- 
fpiciendus , qui , inter Nobiles , eia- 
pfo anno , vim mortis evafit, fuit IUuftrif- 
limus , ac Reverendiffimus Archiepifcopus 
Lancijii Oper. Tom. I, 

k") 7- epfd.num.8j. (^)Incom.prxd.hift. («• ) Verf. 



Bottinus , Vir o£luagenario major , probi» 
tate , ac doftrina insignis , habitus fangui- 
neo - carnosi , mirxque morum luavitatis . 
Hic , poft gravia animi pathemata , qux in 
fubiiraioribus ingeniis non raro effervefcunt , 
media a:ftate anni 1705. iubiit intensiora qusE- 
dam ftudia , indeque paiVus fuit capitis cxca- 
letatlionem , & iuppreffionem conluetas pec 
os matutinae evacuationis vilcidulae lymphae. 
II. Tandem circa initium Augufti , poft 
D capitis 

64. 



38 



De Rlpentinis Morbis 



V I, Hic fortaflfe non inconoruum 



alicui 



tapitis oravitatem cum levi manuum tremo- 

re , apoplexia correptus fuit , a qua evafit , videbitur inquirere , qui fiat , ut crura , & pe- 

fuccedente paralyfi totius dexters medieta- des, paralyfi tentata,lolvanturfacilius, quara C«rci.wi, 

tis, ac pcrfiftente aphonia , quam fane cum in- brachia, &manus, quanquam hxc tum coT-^pedes, 

jetti clvftercs, exhibiti fales volatiles, admo- di , tum cerebro propiora fint illis ? Qui hu- ^"'''v'^ 

taque femoribus , brachiis , & cervici vefican- jufmodi problema ad eruditionis pompam faciHus * 

tia toUerc nequircnt , profe£lo mirabiliter , excitatum velint ■■, conllilant {b) Schnti^c- fotvantur., 

ciuodrepente acciderit , unafolvere potuit mif- rum. At nos, compendii , & veritatispro vi- ?««'« '^i"- 



y*;)i?io»j;'j fio fan^uinis ex fublingualibtisvenis . Et quo- ribus araatores, arbitraraur, potifTimam cau- 

ftibli7tgi'a 



chiti . 



iiuni "ve- 
naranj /«- 
(jfione Cti- 



QfisceUu- 
tiuties in 



'Muris 
iHantani 

eiiePs ad 
fartlyfini. 



Raninis 
inc/is, ciir 
fiatim lo- 
quela tr- 
dierit , 



niam fupervenit ab initio febris, pluraexhi- fam facilioris folutionis paralyfis in cruribus 

bita fuerunt pharmaca , partim alvura mo- eflfe dire£tionem vaforum tum fanguinis, tum j»,;»?/» )•*- 

ventia, partim diluentia , ac benigne diflbl- fpiritus animalis, proxime ad perpendiculum ^'o fx /■ifi'- 

ventia , inter quse poflrema primas tenuerunt pofitorum y contra vero caulam curationis dif- pe>jdicula. 

flibiura diaphoreticum , ad viginti dies con- ficilioris in brachiis efTe pofitionem vaforum 'J-^"^',Jje, 

tinuatum cum jure ex herbis alKalicis ; nec tranfverfalem , per quara eadem conftituuntur 

non "uttuls fpirtus , quem vocant vitas , ex ad reftos , vel reftis proxiraos angulos cura ar- 

inanna fubliraatum ; & quaedam oris ablutio- teria magna , vena cava , & fpinali meduUa . 

nesaftu calidse ex decofto emoUienti , &ce- Liquidaenim, quas per dire£lionem , perpen- 

phalico, additis nunc lale prunellx , nunc fpi- diculari proximara, fluunt, expeditius raoven- 

ritu falis armonlaci . Qj-iibus reraediis & mul- tur & impedimenta , quas ipfis objiciuntur , 

la per alvum biliofa recrementa , & copiofi promptius amovent, quara eadem liquida , fi 

fudores eruperunt. Sed , quod maximi inter- flexuolo, atque angulariitinere devolvantur. 

fuit, antiqua revocata efttenacis lymphsper Hoc fane ante oculos pofitum eft in fcrobi- 

os excretio ; ficque TEger , qui nunc fextum fu- culis, atque hydraulicis canalibus, quos coe- 

nra o£togefiraum implet annum , fim.plici falfas nofarum aquarura remora pene interclufit . 

infufione tra£latus, eoufque melius paulatim Etenim illi , qui in dire£tum cum ipfo im- 

proceflit , ut fpatio quinquaginta dierumele- miiTario pofiti funt, fenfim adau£la influen- 

£lo iurrexerit , illo etiam crure , quod fyde- tiura lympharum copia , cito ac facile referan- 

ratum ab initio fuerat , ad ambulandum foluto . tur ; fecus aut tarde , aut' nunquam ab infar£lu 

Deinceps vero , cum aflTeflium brachiura fri- liberantur, qui tranfverfim , &oblique adan- 

cari ccepiffet manlbus , inunfilis adipe muris gulos vel reftos, vel reflis proximos pefiti 

montani , quem Matthiolus italice vocat mar- lunt . Nimirum quia in illis fluidum , quod ex- 

montana , tantum profecit , ut modo epiflolas currit , raajori velocltatis moraento inftru- 

fua manu fubfcribere , & MlfTas Sacrificium 6tum , feu minori obftaculorum occurfu re- 

rite poffit celebrare . tardatum , quidqujd lateribus canalium adha- 

III. Simile commodum per hasc tempora rer, valldius abftergit, & abripit . 

cx eodem montani rauris adipe ( quantum ex VII. Ad hanc fane vaforum re£litudinem 

aliorum relatione novimus) reportavit dlves refpexiffe vifus eft(c)Hipp. cum fcripfit , tor- UtHitai 

etiaminUrbeSenex, qul poft prxterltam apo- porem tibiarum , & crurum , in quem incur- ^'^^"■'"a. 

plexiam , atque aphoniam , contumaclffiraa runt,qui, longo tempore defidentes, iimMxn ludine^ 

paralyfi detinebatur . Hic enlra adeps mire fangulnis ex coxls , ac femoribus intercipiunt , Hipp. co- 

valet ad folvendura quidquid extremis tu- facile folvi , cumfanguis ad fe ipfim redierit ; cito &""" • 

bulis , ac villorum poris haeret irapa£tura , vero propter venarum reHitudinem refluit , 
fimulque ad emolliendas mufculares artuum VIII. Accedit etiam ad faciliorem folutio- /jiteva »■*-• 

fibras . ,- nem , quod arteriarum , & nervorum , qui ad do ex ma- 

IV. In hac vero Prsefulls medela , quan- infernos artus deferuntur , trunci , diametro /<"■' ^'''- 
quam inultimo fenio fulffet conftltutus, di- majores funt iis, qui ad fupernos artus diftri- '''^f'^* '^'" 
ligenter obfervavimus utilitatera ex phleboto- buimtur : quo fit , ut tum major influentium 
mia, &prodigio fimllis nobis occurritlingus liquidoruracopia, tum validior vis contra£tio- 
ad loquendum iolutio , eo fere moraento nis , fcu perlftaltlcx raotionis vigeatin illis , 

quam in iftis, ac proinde partes illae aptiores 
fint diffolvendis , propullandifque craffis j at» 
que haerentibus iuccis. 



fe 
tempons contingens , quo fanguis ex venis 



ranims affatim fluebat ; indicio certe admo- 
dumevidenti, morbum ex interceptlone va- 
forum fanguinls ad cerebri potiffimum ba- 
fim , & ad lingua; radicera , adglutinante rau- 
co , ortum habulffe , qua ioluta intcrceptio- 
ne, contiguorum, &contInuorum nervorum Fortis ,/ipoplexia cum reliBa paralyft feliciterctt' 



OBSERVATIO II. 



liberias emicuit , quam ex earundem fe£l:Io. 
ne venarumvideturfpondere (rt) SimonPaul- 
li in quodam Confilio ad aphoniara . 

V. Huic vero curationi interfuerunt Viri 
Clariffimi DD.DD. Placentius, Manfredus , 
Bernardini , & ipie ego , juffu C L E M E N- 

TISSIMI PONTIFICIS , qui egregii hujus H?cdiufpafmodiciscircacollum,& pe£lusdolo- 
Prsfulis ja£luram graviffime ferebat. ribus,leviqivertiginedivexata, meliusinterdum 

fe ha- 

<a) adnex. adcalcem trafl.dcfeb. malig. {b) dcparaly.c.8, {c) lib.de morb.Virg.n.s. 



rata in Matrona fexagenavia . 

MAtrona quaedam nomine Cherubina Leo- 
pardi , corpore fubpingui , fexagi^nta an- 
nos nata,ob fuorura probitatem morum,eximiaf- 
que virtures , annis profe£lo digna Neftoreis. 



Observatio II. 



39 



Stipprejjis 
hmmor- 
yhoidibus , 
fortis apo- 
plexia . 



ItfJem ar- 
te revoca- 
tis, morbi 
dimiautio. 



Vefican- 
tium utili- 
tas etiam 

fyderatis , 
anubiis , 



Salffinfu- 
Jt» . 



Morbiex 
loco tan- 
tum dijfe- 
ruHtjuxta 



fe habebat, cum fanguis flueret ex hxmorrhoidi- 
bus, quibus reftitantibus, & praecurrentibus 
alvi torminibus, ac fluxu , deinde vero fmi- 
ftrorumartuum contra6lionibus, pridie Kalen- 
das Decembris 1705. in fubitam incurrit apo- 
plexiam , quse externos internolque lenlus 
proprio ufu , partefque omnes motu priva- 
rit; fed , adhibitis illico cucurbitulis , uftio- 
ne , fuppofitoriis , veficantibus dexteris artu- 
bus, Sccervici, admotoque naribus ipiritu fa- 
lis armoniaci , balbutiens refipuit Matrona , 

3UX fequenti mane , hauflo fyrupo perfico , lau- 
abiliterpurgataeft. Atvero, cumadhucgra- 
vi fapore detineretur , etiam poft paralyfeos 
decubitum ad fmiftras corporis partes , accer- 
for ipfe , & fa6li confcius , non dubitavi cum 
Solertibus Phyficis curantibus D. D. Pierleo- 
no , & de Rubeis , quin ex hxmorrhoidali re- 
ftitante hxmorrhagia ; atque ex acri , fulphu- 
reaque hypochondriorum faburra atrox ma- 
lum magna exparte penderet . QLioniam ve- 
ro fales volatiles viper. , fuccin. , cornu cer- 
vi, cranii humani , aliaque cephalica calida 
minime conducerent ; propterea marilcas ape- 
riri , juffumis: quse phlebotomia utilitatem at- 
tulit, cum inde , amotis imi ventris repagu- 
lis , fanguis liberius per vafa moveri coeperit , 
unde febris non fme njagno levamine excitata 
fuit. Aegra enim, quse prius fere muta , ob- 
tufa , inerfque fenfibus fuerat , loquaciiTima 
evafit . Sed cum facile in foporem recideret , 
idcirco fyderatis etiam artubus , nova admota 
funt veficantia , qux affluenter, & commode 
vifcidula lympha per oftiduum manarunt . In- 
terea tcmporis, cum nondum cerebrum inte- 
gre , extranea fibi , fluida remifilTet, juvit prae- 
bere pilulas de fuccino Cratonis , atqiie adji- 
cere frequentes clyfteres : cumque fitis urge- 
ret , largas potiones haufit ex jure cornucervi- 
no , & aquis cephalicis . Demum tranfafta tri- 
gefima die , & repetitis pilulis de iuccino cum 
flor. caffia; , tantum iola infufione eboris , & 
falfas proceffit , ut mitiori fuperveniente veris 
tempeftate , ac proinde , liberiori fuccedente 
tranipiratione , ad confuetum civilis vitx u« 
iiim, propriis innixa pedibus, redierit. 

II. In hac profe£to Matrona vim humoris 
pene furentis , quem Prifci vocant melancho- 
iicum , atque atrabilarium , aperte obfervavi- 
mus . Acre cnim , ac fulphureum fermentum , 
ab hypochondriis per venas ad prscordia, & 
cerebrum exaltatum , loca omnia , per quos gra- 
diebatur, & in quae decumbebat , mins mo- 
dis, doloribus videlicet , vertigine , convul- 
fionibus,apoplexia , ibpore , & febribus affecit; 
ut nuliumfuerit dubium, quin Oraculum(«) 
Hippocratis novam iemper veritatis lucem ab 
experimentis mutuetiu" , morborum twtnpe om- 
nium unum , eundemque modum effe , tpfutn vero lo- 
cum illorum dijferenttam facere . Etenim , quan- 
quam coUi , & pe£loris dolores , vertigines, 
alvi fluxus , motus convulfivi , apoplexia , & 
paralyfis , propter locorum diverfitatem , nihil 
inter ie fimile habere videantur j una taoien ie- 
Lanctfii Qper, Tom I, 



pe , eademquc eft , ut idem fubdit Hippocratcs , 
illorum Ipecies , & caula , 

Illud inlupcr circa veficantia ad memoriam 
hic rcvocandum ccnfemus , quod poftremo hu- 
jus lib. cap. monuimus , fcilicet magnam ex iis 
utilitatem cvacuatione vifcidulx , acerrimarque 
lymphsc in hujufmodi cafibus prsftari po^re ; Veftcami» 
quia nimirum validius eft remedium, 7^^ orW' fe:ern:cu- 
nino prxternaturalcm humorem extrahendum , ^'"" '"'" 
morboia emifTaria fubito artificio apcrirc , f", ''?'"" 

1 ' doprater- 

quam , inani Ipc , lilius concrederc evacua- naturali 
tionemordinariis fecerniculis, qua: , cum zon- f^pff/an. 
fueta fint nonnifiienfimconoruerc cumfluidis, ''''' '•'''''* 
mixtura, ac motu naturali gaudentibus , ^^^^ SoHslccer 
fubito, ncc tutopr^ternaturalibus excipiendis ;>;>«/// »al 
liquidis aptari poifunt : parcendumque propte- "<'W/^'<i^ 
rea eftiisClarilTimis Viris, qui, in faftitanda ^*"' ""• 
Medicina numquam veficantibus utentes , illo- ,"or^c 
rum vimexperiri, ac fulpicere non pofliant . liquidi re- 
Unde in fubitaneis morbis l^pe accidit , ut purpatio 
dum Medici folius conibpitJE naturalis cecono- ^,'"'^''^'''"''" 
raia: munera formidolose promovere ftudent , 
a;gri propercnt ad interitum , 

OBSERVATIO III. 

Subita capitis occitpatio cum aphonia ex affe£lione 
cerebri partim tdiopathica , pa/tim jjympathica 
profpere cedens . 

REverendiiTim.us Pater Alderanus Mal.v 
fpina , Abbas Sanfti Pauli ex Benedifti- 
na Familia , iexagenario major , corporis ha- 
bitus mediocris, ingenio conftanti , ferioque , 
cum ex variis per Italiam itineribus , curilque 
animi, malignam febrim Caefens , nifallor, 
ante annum contraxiiTet ; indcque valetudina- 
rius de hypochondriorum plenitudine , de fto- 
machi cruditatibus, deque capitis dolore,Mu- 
tinam profeftus , quereretur; tandem fumma 
hyeme anni ijo6. Rom.am venit , ubi , cum 
forte paulo largiori uteretur viclus ratione( que, 
tametfi plerifque Flaminie , & Gallis Ciialpi- 
nilncolisita fitinnoxia, ut propter fubtilifti- 
mum illius cceli temperamentum , potius fit r,-r, , 
necelTaria ; in Urbe tamen , potifTimum apud „u; Ramie 
illos, qui leftilem vitamin ftudiis plerunque quibus 
ducunt , lemper eft periculofa ) accedentibus et- P''ef^tim 
iam principio fui minifterii pluribus , taedioque ''•''^'"' : 
plenis laboribus , incidit in comatts ipeciem 
cum aphonia , ad quam curandam accitus Eru- 
ditifTimus Joh. Trullus , una cum aliis Coenobii 
Phyficis , ftatim catharticum , vanaque cepha- 
lica , prudenter exhibuit . Cumque poftridie , 
ob mali momentum , iple quoque in confilium 
adhibitus fuerim , non dubitavi , quin morbus 
partim elTet iympathicus ex ftomacho , & hypo- 
chondriis , partim idiopathicus , ex languidio- 
ri reddito membranarum , valbrumque capitis 
tono , hxrenteque crafllori lympha ad cerebri 
pra:iertim bafim . Unde tria potiffimum , pro Camatis" 
abigenda aegritudine , omnium conlenlu , de- « confet- 
creta tuerunt remedia , lcilicet prim.o citii-AA»-'/- 
fima phoenygmorum admotio femoribus-- ^*'^'''^^^'" 



D 



bra» 



f tf) Lib. deflat.num,4. 



40 



DeRepentinis Morbis 



Ad floma- 
chi lurf 
euoreitt 
jus appro 
piatum. 



Phleboto- 
miit cur 
oniijpijue- 
rri. 



Snpprejfio 
naruirn 
tiiKci ex re- 
ceniis cal- 
cis ej'jlu- 
•uiis . 



brachiis, & cervici \ fecundo epicratica pur- 
gaiio cum pilul. ex rhabarb. , pulv. fiomach. 
Qj-iercet. , & granis fcam. fulphur. , fuccini , 
&caftoreii tertio omnimoda vini liibdu^tio : 
qiiibus fane auxiliis, intra triginta dies con- 
valuit . Sed , cum poft vernum aequino£liuni 
ad Monafterii curas propere , atque adhuc 
impotens rediiflet , improvilb in aphoniam re- 
cidit, qus, licet comati non jungeretur , ad- 
huc tamen futurse apoplexiae metum alTiden- 
tibus incuflit . Sed , propinato ftatim pulvere 

" Cornacchini , novifque admotis femoribus , 
& occipiti veficantibus , feliciter , citiulque re- 

. valuit. Etquoniam languor ftomachi pertina- 
cius urgebat , idcirco plus viginti dies haufit ma- 
gno cum fruttu jus pipionis lurratil. in cujus 
ventre parum lignorum faffafras , & vifci quer- 
cini , cum rad. & herbis deobftruentibus , 

• ftomachicis , & cephalicis inclufum fue- 
rat . 

II. In hoc fane Prasfule cum fubitus capi- 
tis morbus vitio tum prims digeftionis , tum 
colle£ljE in univerfo corpore , ied in cere- 
bro prajfertim , lentx , ac vilcidula; lymphs 
ortum habuerit \ nuUa mentio de mittendo 
fanguine fa£ta fuit , ac folerter utilitatem , ex 
alvum folvemibus , atque ex veficantibus re- 
portandam , loco phlebotomi;^ , conftituimus, 
utdeAegro nobispollicebamur . Et quoniam 
religiofiiumus Vir, congrua deinceps corpo- 
ris exercitatione , dixta , atque purgatione 
per epicrafim ulus fuit i idcirco firmius fana- 
tus eft . 



OBSERVATIO IV. 

Apoplexia cutn affeBione epileptica , & [yncopali 
in paralyfim dexter<£ medietatis corports , fal- 
va tmc Aegrivitaj coy.cedens . 

ILIuftriflimus , & Reverendifs. Bartholo- 
maeus Spada , Cam. Apoft. Clericus , & 
Bafilicx Vaticanx Vicarius, annorum 50. 
ftatura: procerae , habitus ad gracilem ten- 
dentis, moribus feriis , ac religiofis, lingua 
ab infanria paululum tardus , Itcrno admo- 
dum depreflb , convulfivoque afthmati per 
intervalla obnoxius , cui fluida demulcentia 
femper profuerunt , cum fere ante annum 
ex duabus , fibi diu conluens , evacuatio- 
nibus , fanguinis nimirum hxmorrhoidalis , 
necnon acris narium muci , illam haberet , 
fi non valde diminutam , laltem non large 
fUlentem ; hanc vero penitus iuppreflam 
( forfitan ob infpirata recentis cffluvia cal- 
cis, exnovo, juxta quem incaute dormivit , 
muro) paulatim, praeterito autumno, fluxio- 
nem rheumaticam , erraticamque febrim in- 
currit j indeque , coUeftis apud hypochon- 
dria, & prflertimlfvum, tenfivis obftruftio- 
nibus; reseodevenit , ut febris, ac dolores 
contumaciflimeredierint. Sed Medici antiqug 
memores utilitatis , ex fluidis reportatf , illum 
variis tempcrantibus curarunt ; quinimo ufu 



etiam ching chinf tum febris , tum dolores 

penitus exularunt . At , cum Aeger , pietate » 

ac lege fui munerii impulfus , integram San6lif- 

fimi Natalis noc^em anni lyo^.in Bafilica Di- 

vi Petri, frigore , atque inedia tortus, pervi- 

gilaflet, poftero die gravi febri , cum acutif- 

iimo in coli fiexura dolore , corripitur , cui li- 

cet oleum amygdalinum , externaque fomenta, 

& clyfteres opportune profuifl~cnt j attamen 

vix hebdomada morbus quievit , qua tranfa- 

6la , atrox lub poplite dolor iubito invafit , 

qui pariter laxantibus ceflit . Poft hxc , fecun- 

do Februarii lyod. dum , flante borea , va- 

letudinarius publice Sacris adefTet , ob ino- 

pinatumanimi deliquium, domum reducitur, 

& iequenti no6le immani tentatur dolore cir- 

cum dexterx mandibuliE articulationem cum 

faucium phlogofi , a quo malo exemptus fuit 

concurbitulis icarificatis, fomentis anodynis, Fagi tx- 

injeailque clyftenbus. ter„arum 

II. Sed , cum Aeger fortaiTe nunquam fe ^5/''""' 
melius , quam die 17. ejuldam meniis , h.z- landem in 
buifte videretur , proxime ccenaturus , apo- apople- 
plexiarepente corripitur , poft irregularem to- ^""" "' 
tius corporis motum. , cui dexteri brachii iyde- 
ratio , oris tortura , auclaque linguae hsefitatio 
illico fucceflerunt . Accurrunt Medici , & 
praetumidam , ac fubrubram illius taciem , con- 
luetumque hsemorrhoidum fluxum perpenden- 
tes , jubent , mitti fanguinem ex talo : cum- 
queconftaret, fluidum acre , olim per nares 
excerni folitum , hac illac pererralle \ confulto 
admoverunt veficantiafemoribus , & cruribus, 
.nihilque omiferunt , quod luccorum acredinem 
mulcere , tonumque cerebri firmare potuilTet . 
Neque vero ullum de exhibendo ftatim ca- 
thartico confilium fuit , cum hypochondria /^°'^ ""* 
fubcenla, atque irritata , benignam laxantis /■f^jyj';, yj<. 
pharmaci facultatem fubico poftularent . Hinc blata . 
exhibitum oleum amygdalinum cum fyrupo 
violato, indeque injeftisfortibus clyfteribus, 
copioie fiuxit alvus . Sed , cum omnia feli- 
citer progredi videbantur , poftridie praetu- 
mida, ac iubrubra rccurrit facies , turbatur 
mens, convelluntur labia , atque artus ; mox ^^p^'^^/' 
in fyncopem recidit Aegrotus , quem pro- fionum re- 
pterea finepulfu, refpiratione , ac voce , lu- curfus loi' 
gent, ut mortuum . Recens hoc mali aug- 
mentum docuit , ex hypochondriis , per al- 
bas, rubraique yenas, liquida , fibras irrita- 
re , & convellere apta , in prxcordia , atque 
in cerebrum, indeque per nervos in univer- 
fum corpus erroneo motu tranfduci ; unde ,Horunicu- 
excitato prius Aegro a paroxyimo cum fpl- ratio ex- 
ritufalis armoniaci , & oleoMatthioIi , om- "'*/""'''- 
nium conleniu Curantium ; propinatum fuit "yJ'"'""' 
pharmacumexinfufione fennae , &tartaricum 
iyrupo violato , prsmiiTo bolo ex ftibio dia^ 
phor. , cui acceflerunt antepileptica , ex 
cinnabari nativa , & fuccino , atque , ob gra- 
cilem Prffulis habitum, copiola , ac tempe- 
rata diluta . 

III. Cum veroin hac morbi recrudefcentia 
oculi fubtenfi , ipfaque taciturnitas fatis admo- 
nerent, cerebrum minus per venas refudifTe, 

<^uam 



Observatio IV. 



41 



quam accepifle pcr artcrias ; idcirco novum 

occipiti veficans aamovendum judicavimus,qui- 

bus remediis Acger circa mcntis opcrationes 

melius fe habuit , urinis redditis circa fe- 

ptimum «.cpiofis, atque interdum etiamftran- 

guriofis . 

M<iri>iad ^^^- ^ed , quanquam fcrofitatcs acres , ex 

exteriora veficantibui large fluentes , una cum rubicun- 

nnverpo. Jig quibufdam herpetibus fub affefta icapula, 

& circa dexteram dorfi partem fpontc obor- 

tis, multum de prf cordiorum , & cerebri in- 

farftu extra corpus derivaife viff fueriut ; ni- 

hilominus tamen recurrentes pulfus ingqualita- 

tes, urin^ ftranguriof? , rubor faciei , circum- 

tenfivus capitisdolor, oculorum immobilitas , 

fplendor, acftrabiimus, denique taciturnitas , 

ac fubobicurf motiones mentis non mediocrem 

incutiebant metum , _ne acerrimi iucci , qui in 

cerebro , & hypochondriis pertinaciter adhuc 

intercipiebatur, mortiferas fyncopes , & epi- 

Syncopis , jepfias aliquando renovarent . Qua de re ad 

/r^ ^^r!-;L iftam cauiam masis diminuendam purqans be- 

/k»; ^fn-<»- nignum , duodecima die , repetitum ruit , oc 

Qttm . hirudines marifcis , prf ter folitum tumidiorl- 

bus, ante 14. ;admot? ilmt ; non omiflis fri- 

6tionibus, pedjluviis, & laxantibus iubtcnfo 

abdomini adhibitis. 

V. At vero , licet omnia fenfibili fruiSlu 
ad ufum venerint , nondum tamen faevitia mor- 
bi pelli omnino potuit ; etenim a die 1 5. uf- 
que ad 2o.non femel fyncopes , vaniloquia , & 
convulfivi motus redierunt •, quorum fane po- 
tior malorum- caufa , fuperatis tandem pr^cor- 
diorum anfraflibus , cerebrique flexibus , per 
nervos extra cranium fuit paulatim detrula , 
atque in femore , & crure dcxtero intercepta , 
^uibus in locis paralyfim , tanquam opportu- 
num decubitum , induxit , 

VI. Intereatemporis nulli non Curantium 
Ab bisop' pgj-fpicuLini erat , mixtum hunc morbum ex 
tranfittis apopleftica , epileptica, & fyncopali affeftio- 
in piraty- ne.in Viro gravi , & melancholico , aiangui- 
fi"* ' ne, mifcela ialium lixivialium , & impuriiul- 

phuris imbuto , atque infe£lo,potiflimum pro- 
duci , ideoque locum habere illud {a) Trallia- 
ni, quo monitos vult Medicos, ne in cura- 
tione paralyfeos decipiantur , fumentes ( lo- 
quitur enim juxta vulgarem fui temporis hy- 
pothefim ) calidam caulam pro frigida , Idcirco 
unice ftuduerunt diluere hujuimodi pene igneos 
fales , exhibita aqua Nucer. nunc fimplici , 
nunc in fpeciem juris , aut emulfionis, netnon 
tentatis balneis aqux dulcis . Sed profeftus non- 
nifi incerti , ac diarii ufque ad 27. extiterunt . 
UiruJines Quapropter ad deplenda cerebri vafa , qu» 
Tiaribus fplendidis , rubentibufque ex oculis tumentia 
A-^^,^^^^j_ perfptciebantur , applicits fuerunt hirudines 
ad venas narium \ indeque vaniloquium , at-< 
que inibmnium magna parte remifit . Cum- 
que perfiftens capitis gravitas, dolor, ac ta- 
citurnitas arguerent hasrentem in membra- 
nis , & intra cerebrum acerrimam lympham , 
qua olim illius nares manabant , ea ratione tunc 
«lova dedimus antepileptica , partira ex cryftall. 
Lancifii Oper. Tom. I. 



mont. , corall. , & rad. valer. , partimexpanc, 
&croco metallor., juxta Quercet. normam , j-,,^^^.,, 
parata; & pracipue fetonem ccrvici admo^i- c/ ut,htcr 
mus , cujus ex ulceribus craffa , copiofa , & "dmotui . 
acris flucri coepit fanies, ut brevi , depleto 
cercbro, graviora ejufdemfymptomata mirabi- 
liter ceilerint. 

VII. His certe auxiliis, & omnimoda vini 
abftineniia compefci , non plane proflioari ,- .. . , 
morbus paflus clt . Cum enim fluida )ungun- ^„,„yi/,. 
tur folidis ad maleficia , oporterct , Medicum dorum 
permutare poffc totum hominem , ut pru-'"'»'^"' 
denter fcripfit Areta^us , quod ncc Diis fuis 

facile fore , putavit . Itum igitur , nunc are- 
fcentibus, nunc revirefcentibus iymptomati- 
bus, ufque ad 50. dicm , quo tempore pras- 
cordiorum , & cercbri mala , aperto etiam 
fponte in coccyge lubcrculo , majori parte 
iedata fun t . 

VIII. Atenimvero, poft fi6Ias cum mor- 

bo multorum menfium inducias , urcebant ^"P']^" 

. . ...,.,.', Q , it /i.vr3 

tamen Aegrum primo invincibilis paralyfis ^cyi- jympio^. 
terje corporis medietatis; fccundo fiimma gra- w«r»>a 
cilitas cum lenta febri , & pullu frequenter (''■'''"''•<*• 
inajquali , ad tabem feftinans ^ tertio animi 
angor , in una prsfertim cogitatione reaffu- 
mendi publicafiia officia defixus ; quarto alvi 
ftypticitas ; quinto recurrentes interdum prx- 
cordiorum contra£tiones cum anhelitu ; fexto 
voracitas, & impatientia ciborum , quibus , 
etiamfi affatim devoratis , Aegrotus nihil pro- 
ficiebat: Alimenta enim , ctfi copiofa , quae ab 
ore in ventriculum , acris irritatione fermenti , 
jucunde deicendebant , a ventriculo tamen, 
atque inteftinis minus defxcata , immovitiata 
mixtura , minori , quam par eft , mole per ga- 
laxiam, ad maraimum avertendum, afcende- 
bant . Tandem ea etiam ulcerofa laffitudo , vi- 
riumque imbecillitas vexabat , qus nullum 
corporis motum , nullam vel minimumaftuo- 
fam medicamentorum facultatem fuftinere po- 
terat, 

IX. Quare , cum mecum Optimi Romx Me- 
dici rurlum in confilium vocati fuerint DD. 
DD. Placentius, Sinibaldus, Saxus, & Gat- 
tuccius , quorum unanimi confenfu , omnia e- 
tiam initio morbi decreta fuerunt ; ftatuimus , 
Medicam Artem vehementes iflius mali impc- 
tus obtundere potuiflTe , morbum tamen pror- 
fus tollere nequiviffe j atque idcirco Nobilena 
Virum iis adicripfimus , qui morbo fuccubue- 
runt , quorum intcgram curationem nemo 
fciens, ac prudens citra immaturum Aegri 
periculum, Artifque dedecus tentare audeat j 
propitio interim Numini tribuentes , fubita- 
neum , femperque atrocius recurrens malura , 
quod Romas tot , tantoique repente iuftulerat , 
noftro adhuc Prixfuli peperciffe . 



N 



JE T I L O G I A. 



Emo involuti hujus raorbi ztiologiam. 
apprime poterit intelligere , quin attente 
D 3 per. 



(a) Lib, I. c. 16. 



42 



De Repen ti 



Morbo- 
fnm occa- 
jioties per- 
fiendendte 
e% Hi].'. 
Inpemtum 
0'p^anoui'n 
■vititim tn 
yFgrol-i'!-> 
(e. 



yigentibus 
Cftebfo , 
iy priecor- 
liiis , mor- 
bi ad ar- 
tusi&ab- 
donien de- 
trufio , 

lifdem 
languenti- 
bus , mor- 
ioft ma-. 
teiiie re- 
troce^io , 



' Sanguinc 
vitiato , 
quomoda 
circulatio- 
nis iiJis- 
qualitas 
fuccedat . 
Hippocr. 
teftimo- 
nittnt . 



Q^uomodo 
paralyjls 
in his con- 
tingat , 



perpenderit , apud (a) Hipp, morbos in iis 
corporis partibus ftatui , atque firmari , qux 
antea laboraverint ; fimulque adverterit ejui- 
dem(^)Hippocratis monitum , occaiiones ni- 
mirum, unde quis^grotare ccepit , confideran- 
das e/Te . Etenim cum llluftrifnmus Prf ful ab 
incunabulis lingua parumper hgfitavent, fter- 
noque depreifus , convulfivo afthmati flierit 
obnoxiusi proculdubio cerebri fimul , & prf- 
cordiorum infito , atque innato ftrufture vitio 
ipium laborare , necefle fuit , Nii igitur mi- 
rum , fi praediftis vifccribus , iifque appenfis 
vafis novifllme incubuerint morbi , quorum fa- 
ne cauia petenda maxime videtur ab occafione 
fuppreflionis nariumfluoris, qui , cum copia , 
atque acrcdine fua (c) cerebrum, & maiTani 
ianguineam perpetuo deficcaret, ftarim atque 
ob hauftos recentis calcis vapores fubftitit , eai- 
dem partes cc3spit fnquinare . Et quoniam ab ini- 
tio quodcunque vigebat robur in vafculari , ac 
muiculari textura prdecordiorum, & cerebri, 
fimulque morbida fluida nondum ad fummam 
plenitudinem , fummamque acredinem evefta 
erant ; decubitus ad artus , atque ad imi vifce- 
ra ventris folummodo contigerunt . Sed poft- 
quam prcEcordia , ac nervorum principium pau- 
latim languidiora reddita , fluida vero copiofio- 
ra , & vitiata magis fuerunt ; repente cpilepfia , 
atque apoplexia , deinde etiam lyncope fubortf 
funt : quarum certe affe£tionum genefeos mo- 
dos is digito quafi tetigerit , qui magni textum 
Hipp.lib. de^rt^^flatibus, tacita ^circulationis 
lege ibidem utentis , diligenter expenderit ; 
dummodo quod ipfe acri , tanquam iftorum 
caufae morborum , adfcribit , acribus liquidis 
tribuendum didicerit . Sanguis enim , acerri» 
morum raifcela falium fcedatus, nativamvola- 
tilitatem , fuamque dulcedinem amittit , & 
confiftentia , ac iuperficie evadit insequalis , 
ut demum vafa ipfa irritare , & corrugare fit 
potens ; atque ita duabus de caufis , fua nem- 
pe , ac vaforum , in pneaffeftis partibus fibi 
curium perturbat . Unde alio qttidem loco ( funt 
verba Hippocratis ) fanguis conjiflit , alto len- 
tius penetrat , aiicubi autem citius . Quafanefa- 
£ta inaequalitate tranfitus fanguinis per cere- 
brum , & prscordia , omnigenae inxqualitates 
& aEgritudines artuum , puliuum , reipirationis , 
atque animorum in hominibus contingunt . 

111. Verum , ubi contumax eft inxqualitas 
motus ianguinis in cerebro , ac medullaoblon- 
gata , iaepe partes aliquae fluidorum minoris 
motus mtra , & juxta horum , aut illorum 
nervorum texturam , aut motricium fibrarum 
utriculos , atque intermedia fpatia vel urgen- 
tur , vel lubfident , & impiungunt, & tanquam 
capita mortua fere indilfolubiliter figuntur ; 
inae, juxta nervorum diicrimina, varias pa- 
ralyfis fpecies inducunt , qux , in noftro caiu , 
primum brachii dexteri , deinde etiam femo- 
ris, & crurisejufdemlateris extiterunt. 

111. Sed , dum haec fcribebamus , quafi gra- 
tulantes , metum diflimulare minime potui- 



NIS MORBIS 

mus , ne aliquando fyncopes , vel epilcpfia: fi- 
mul , atque apoplexiae infultu correptus iEger, ^ ^- f,,^ 
diem iuum obiret ex tempore . Quod fane pro- jus interi- 
gnofticum impletum vidimusdie vi i. Kalend. tum que- 
Oftobr. 1706, Etenim Patiens poft crefccn- ""^ ^**' 
tem ulcerofam laflitudinem , ac fxpe recur- ■'' 
rentem iyncopem , vehementiiTima vexatus fi- 
niftrae medietatis epilepfia , non fine Amico- 
rum lacrymis deccflit . Ubi notandum , per 
ocliiduum ante mortein intenib crurum fri- 
gore, ab aliquali cedemate tumidorum , fuif- 
le detentum; quo tempore lotium turbidum, 
craiTiufculum , nec magna copia reddebaturi 
aderat inappetentia ; & Ipirandi qaaedam diffi- 
cultas identidem vexabat cum laryngis , & prs- 
cordiorum lenfibili ftrangulatione . Quare ne 
ad plenamiftiusargritudinis cognitionem quid- 
quam defiderari poiTit , ea , quae in cadavere 
obiervatu digniora comperimus , breviterfub- 
neclemus. 



DISSECTIO CADAVERIS 

ILLUSTRISSIMI 

PR^.SULIS SPAD.^. 

Sub die 26. Septembris 1706. 

Cofam Ecellentiffmis DD. DoUoribus Sinibaldo , 
& Saxo , me quoque prxfente , ac omnia dili' 
genter adnotaute , 

INchoata itaque fe£lione a capite , quod ma« 
lorum potiflimum theatrum habebatur , Morbo/a 
vidimus duram matrem albam , contraflam , ^orie n,a- 
atque in anteriori parte corrngatam , qua '""^q . """ 
deinde amota , occurrit pia ioiito crafiior, * 

flavoque hic illic muco fcedata , cu)us e va- 
fis , plus jufto dilatatis , fiibobicurus magna 
copia exundaverat fanguis , qui , in grumos 
concretus , hjerebat fulcis dexteri prsiertira 
cerebri hemilbhjErii ufque ad corpus callofum . GUnduU- 
Sinus interim durs matris omnino vacui , mul- rum race- 
tiique fparfim racemis glandularum miliarium ^^'^^ /^^'^_" 



referti confpiciebantur. Subftantia tam corti- Oex.erum 
cis , quam medullje cerebri , fluidior , & , dex- corticis ce- 
tera praeiertim , atque anteriori parte , minor , ''^'^';' ^'- 
ac depreflior erat . Diametri ventriculorum '^^/J^'^n„j, 
anteriorum aliquanto naturali ftatu majores n^^ ^j. 
occurrerunt . In dextero ventriculorum cruen- nus , & 
ta lerofitas continebatur . Nervi optici paulo fiacctdms. 
graciliores . Cerebellum mollius pariter , ac 
flaccidius ; in cujus, atque in cerebri bafivc- 
nulasaliquot varicoias ofFendimus. 

11. Ad ventres mox inferiores defcenden- 
tes , animadvertimus univerfum corpus infigni 
tabe confumptum cum pedibus oedemate afFe- 
etis, &, referata per cultrumintra abdomen 
via, gracilem , ac nigram quandam membra- 

nam 



( a) exaph.jj. lib.4.(^) i.rt^emorb.popul.M. i. (c) Huc confer. quae fcribit D. Valfalva de foratninibuf ex- 
pellentibusinorbofaflmdaexcraniicavitateper aures, & of , in tra^. de Aur. Hum, cap. S'(<^) n-^z. 



O B S E R V 

nam omenti vlccm gerere ; ftomachum , at- 
que inteftina optimi coloris , & fubftantia . 
Hepar neque mole , neque confiftentia , aut 
colore a naturx lege admodum devium; bilis 
tamen cyftica flftidiftima , 5c fubviridis occur- 
rit .JPancreatis glandula mole major , ac durior. 
Lien parte , qua maxime lymphatica excirr- 
runt , duobus cinereis fteatomatibus erat in- 
duratum , cstera fanus . Renes, omnium ju- 
dicio , incolumes , excepto cortice , qui fub- 
obfcuri coloris evaferat. 

III. Denique fe6to , atque elevato fterno, 
utratjue thoracis cavitas cruento latice redun- 
dabat . Pulmones qusdam fubnigrje macula: 
variegabant , quas , cum attentius obfervare- 
mus , figura ferpentina prsditas afpeximus ; ac 
proindc non dubitavimus , quin illse extrema 
eftentvafa fanguinea, quae in exiguas varices 

- . ,.;* abierant . Pericardium breviusundequaquc fu- 

^fy. pernciei cordis adhselerat , omni penitus lym- 

pha exinanitunij in cujus fane internafacie , 

a corde per vim avulfa , inaequalia , atque ali- 

cui noftrum duriufcula etiam corpora , obftru- 

ftarum glandularum fpeciem referentia , vila 

funt . Cor , quanquam exterius nihil fpe6labi- 

le patefaceret prxter aridiufculas , & fulcis qui- 

bufdam per longum exaratas fibras ; interius 

tamen ( etiamfi fanguine , ac polypis omnino 

vacuum ) raram certe , ac memoria hominum 

aeternum duraturam rem nobis exhibuit ; fcili- 

Cordis cet ad oftium arteris magna: in fingulis valvulis 

farcomata femilunaribus aderant insqualia qua;dam , ac 

'" y>»'//«. exigua farcomata , quas in fimbrias , ac lacinias , 

"'"',' "!■ inftar condylomatum protenfa , intra aortam 

" inclinabant i neque interim a valvulis , citra 

fcifTuram, fe avelli , patiebantur; ut nuUum 

propterea fuerit dubium , quin ex produ6lis 

valvularum fibris, vafifque nata , non vero 

per fimplicem adhxfionem compa6ta, corpo- 

ra illa penderent . Denique intra aortam de- 

fcendentem fubftantia insequalis , ac rotun- 

da , naturx vero polypea; , cavitatem fere to- 

tam opplens , inventa fuit . 

IV. Haecfane omnia clare nos docuerunt', 
fedes , & caufas atrocium cuni prsecordiorum , 
tum ccrebri malorum , quse Nobilem ^grum 
lenta tabe ad tumulum perduxerunt , omni hu- 
mana ope fuifte majores . 

.S- C H O L I U M. 



POrro, fi quisdiligenter ire cuperet per fin- 
gulas praeternaturales res , quae in hoc 
extilpicio obfervatae fuerunt , provinciam fane 
longe graviftimam , & fimplici commentario 
majorem fuiciperet . Attamen , ut fpecimen 
aliquod noftrarum tradamus annotationum , 
ceniemus , non omnia , ut plerunque contin- 
git , qua; hic rara , & praeter natura; ordinem 
dete6la funt , ab initio morbi extitilTe ; fed 
alia praecefliffe ; alia fenfim , alia tandem exci- 
tata , praevifa hujus mortis caufam habenda 
effe. 

11. Vitia quae praeceflerunt epilepticam, apo- 
ple61icam, & paralyticam afte6lionem , non- 
nuUa exiftimamus latuifle in fluidis, nonnulla 



l 



Non omne 
morbofum 
incadavC' 
te reper- 
tum morbo 
fynchro- 
norn fuit , 



yitia mer- 
topraeun- 
tia. 



A T I O IV. 4^ 

in folidis . Fluidorum praeexiftcns labes in lym- 
pha certe conftituenda prae cjeteris videba- 
tur, qux fcilicet ialfa, & acris, ex lixiviali 
plus jufto bilis mixtura orta, per nares olim 
utiliter excernebatur , quxque fanguini ad- 
mixta , fere menftruum haemorrhoidum fluxum 
promovebat . 

III. Nonnulla pariter folidorum vitia co- 

gnata , indeque adulta fuifle , arbitramur . Cognaia . 
Haec autem extiterunt fterni deprefTio , peri- 
cardium minus , quam par eft , ampluaa , ex- 
tremorum valbrum in corde , pulmone , ac 
cerebro talis laxitas , perquam in varicesfa- 
ciledilatari potuerunt, 

IV. Vitia vcro , quae decurfu morbi accef- ■^*^""'"* 
ferunt, putamus, fuifle in fluidis crafim,feu 
mixturam longe magis acrem , pungentem, 

ac fere veneficam , ex ipia iuppreflione muci 
narium , fimulque ex influxu particularum rc- 
centis calcis indu6lam , quaefieri non potuit , 
uin cum liquido etiam nervorum , aliifijue 
uidis lccundanis paulatim communicaretur . 
Etenim pofthac febres , dolorcs, & vigilis , 
tandem epilepfia , paralyfis , ac fyncope in- 
gruerunt . Hxcautem fluidorum labes in prae- 
affeftis potiflimum ftructura locis , cerebro 
nimirum, & praecordiis , morbofos tandem 
decubitus induxit : intercepta enim , ob re- 
currentes identidem convulfiones , circulatio- 
ne ianguinis , necelTarioichores erofivi , utpo- 
te perniciofiores , fubterfugiendi tempus , ac 
modum ipla ex mora huc illuc invenerunt ; 
itaut minima vafa, villorumque extremitates ufnrunt 
elimare potuerint . Unde poftmodum ca^tera -is re»e- 
intercurrentia liquida , pro varietate fuorum 'rativj. 
motuum , & mixturarum , alteri parti aliquid 
affinxerunt, de altera vero aliquidfemper de- 
traxerunt ; affinxcrunt quidemlieni, valvulis 
iemilunaribus , pericardio , renum cortici , pe- 
dum intercapedinibus , aliifque membris, ia 
quibus, vel propter pororum anguftias , vel 
proter exilitatem impetus , iemel interclufa 
vifcidula fluida pertinaciter adha?ferunt . De- 
traxerunt vero de dextero cerebri cortice , de 
omento , de univerfo corporis habitu , deque 
aliis locis , quibus intercurrentes corrofivi icno- 
res , non modo novam non addidere , immo 
compa6tam jam pinguedinem eliquare , atque 
abradere , corpuique tabidum reddere potue- 
runt . 

V. Tandem eo ventum fuit , ut fangui- 
nea tum pia: matris , tum pulmonum vala, 
ad extremum exilitatis attenuata , propter 
diuturnam introfluentis liquidi acredinem , 
diftrahentemque vim , ob circuli interceptio- 
nem , ex convulfionibus ortam , poftrema ex- 
citata epilepfia , diflilirent , ianguinemque 
fupra , Sc intra cerebrum , necnon cruentum 
lerum intra thoracem effuderint ; unde fubi- 

ta mors . Ad quam tamen inferendam , fu.. Undefu- 

r ■ r 1 1- • n- ■ '"ta mors 

Ipicor , una limul conipirafle intcrruptam y^ ^ ^^_ 
ianguinis continuationem per ipla vaia cor- ^rotante . 
dis ; inventa quippe ventriculorum exina- 
nitio certe aj"guit , a violentifllmis praecor- 
diorum ftrangulationibus praecilum fuilVe vi- 
taj tramitem , qui cura fanouine per cor in 

pul- 



V 



44 



De Repentinis MORBIS 



pulmones, 5: a pulmonibus per cor.inarte- pe recurrentes, liberum fanguinis fluxum a 

rias, ac venas circumducitur . Cniil;ro cordis ventriculo per aortamC prasci- 

VI. Qiiod vero Ipeclat ad duplex cordis vi- pue defcendentem , polypo fere obftructam ) in 
tium, adhaefionem nempe pericardii , & far- fmgulas partesadeointerturbare potuerunt, uc 
comata valvularum , non admodum in prioris validiusrepercufTis cruoris undis contra prsedi- 

/'fi/fdi.^/V examme immorabor. Ut enim illud frequen- ftasvalvulas, forte fuapte natura graciliores, 

ci'.m cofde tius eft malum apud tabidos , ac preiertim iftx tandem alicubi findi coaftas flierint . 
ndhgjio afthmate vexatos; ita longa diiquifitione non X. Quod vero pulius, vel cumenormivi- Duran:'f 

J/j. ^ indiget ; nam fatis eft notare , obftru£tis oftio- tio prxdiftarum valvularum , utplurimum in ^^ ' 

n{ikma:i- lis , unde intra pericardium liquor depluit, ac iEgro aequales obfervati fuerint , hoc fa8;um y-^,.^^^,,^. 

eis fjmi. deficiente prorfus omni humiditate , quiam- puto, quia iftiufmodi iarcomata , uf^ox.c mo\- :ibus , cur 

'"""' bascordis, ejufque capiul^luperficiesab adhas- lia tunc faciie locum fanguini cedebant , cum /'«//«■' r.v- 

fionedisjungit, illasinterle neceffario cohs- pleno impetu acorde propellebatur , unde mi- '""J"^ 

rere atque conjungi ; prxcipue fi pericardium nus refiftentes mediam viam omnino libe- ,J,.ji.i 

breviori orbc(natura, vel faepiuicuiis contra- ram aperiebant in aorta. Secus atque accidit , >/«/, 

6^ionibusfacT;um) contineatur , exquofiat , ut ubi cartilagineae , & multo magis , ubi oflea: 

fit cordi propinquius . occurrunt valvulx, qux, cum ordinariis im- 

VII. Igitur , ad pofterioris animadverfio- petibus fanguinis valide plerunque renitan- 
farcDniata nem tranleuntes , ingenue fatemur, hoc lar- tur( non enimfemper , icilicet cum majorvi- 
a neniine comatuni vitium in tot oblervatis cadaveribus get in ianguine vis , utin acuta fcbrirenitun- 
:ndtca:r.. nunquam alias nobis fuiiTe compertum , nec ad- tur)illius per arteriam curfuin , cum pulius 

hucexaliorum Icftione cognitum, utcunque 



quaies 



yulvuia- 
rurn curdis 



viderimus hujufmodi valvulas cartilagineas 
ofteas, exclas, phiogofiafFe6\as, aut cum fan- 
guifcris varicofis . 



msqualitate , retardant , 

XI. Illud utique hujufmodi fpongiofo-car- 
nei valvularum lemniici , mole autti , patra- 
re in ^groto forfitan potucrunt, ut poftremis ■<:"""''** 

-TXTT »T 1 -1 n -11 ^ vTT ' J' I 1 r ^ n jarconia:a 

VIII. Notaplunbuseitilla pcr(rf)Harveum vitxdiebus, dum propter expolitam in-zn^\x- troducea- 
mcmorata obiervatio de carne fungola , ex- lationem prscordia contrahebantur , mutuo d^fyicopi 
tcrno cordis cono accreta . Nec ignoramus admoti , atque implicati, quafi aggerem ex- ""/f "'"' 
aliam Joh. Jacob. ( Z» ) Martini de exiccato citarent contra cominus locata orificia arte- '"^""'' 
corde , quod centum tuberculis tota externa narum coronalium , fangumemque ad cordis fi- 
iuperticie obfitum crat .• Smiiliter notatu di- bras per id temporis derivari , prohibuerint . 

gnam cenfenius eam , quam refert. Joh. Con- Unde lipotliymias , ac fyncopes , fi non pri- 

rad. (c) Peyer. dc cordc , cujus inasqualem mum, ac principaliter inducere , faltem eoufque 

fupcrficiemcarnei velutilemniici externe cin- producere valuerunt , donec, ceiTante fpafmo , 

oebant . Sed qualis hujulmodi intcrna , nul- recenter excufTa iarcomata , ad fa£lum fpa- 

la , quod lciam , refertur ; ccncretiones nam- tium , proprio potiflTimum pondere , a prae- 

quea (^) River. aliilque caruncularum in mo- di6lis orificiisrecederent , liberumque fangui- 

dum intra cordis Ventriculos inventas , poly- ni iter per cordis fubftantiam rurfus permitte- 

peam tantumiubftantiam , non vero farcoma , rent, atque ad fyncopes ceiTationem contra- 

cum ejuldem cordis carne continuum , redo- ria prorfus ratione conferrent . 

luiiTe, arbitror; exquofane evenit , ut apertc XII. Nequehic tacebimus, polypeam fub- 

doceamur, quidquid in phyiicis poITibile eft , ftantiam, qus intra defcendentis aorta: cavi- 

aliquando contingere . Atque in hoc ( e ) Pli- tatem , ex fxpiufculis illius tubi contraftioni- 

nius erroris non temere redarguitur , cum fcri- bus, & mora fanguinis , concreverat, pedum 

ptum reliquei it , folv.m cor vitiis uon macerari , frigiditatem , atque oedemata , diminuto fan- 

nec fupplicia vit,e traherc , l.tfntnque mortemil- gmnis ad extremaspartesinfluxu, peperiffe . 

licoafferre. XIII. Dicendum aliquid fupereffet de dex- 

IX. Excitata vero juxta cor putamus far- tero cerebri cortice , qui flaccidior , depref- 
comata ifta ex eadem caufa, eodemque mo- fior, ac fanguine etiam exundante , & con- 
do , quo ea fiunt , quaj exterius , ac prxci- creto gravatus occurrit ; nimirum epilepticz- 
pue in podice , apparent' ; fcilicet ab indu- ne , anparalyticae medietati corporisrefponde- 
£lis omnium primo levibus ulcufculis , aut ret ? Etquanquamres, fub calvarialatens, fum- 
rhagadibus, paulatim difciila valvularum va- jnam obfcuritatem , ac difficultatem , invol- 
fa , ob viicidulorum liquidorum interceptio- vat ; tamen cum , prster Hippocratis , Ballo- 
nem , elongari , ac luxuriare ccepiiTe , varie- nii , Martiani , Malpighii , Valialvae , aliorum- 

que invicem comnlicata , in morbofa tubera que eximiorum Virorum auftoritatem , noftra ^ ""l""l'* 

adoIeviiTe.Nequc forfitan ambigendum de tem- quoque fuccurrant experimenta , meam fenten- mifpha- 

pore , quo ulcufcula , ac rhagades excitari eo lo- tiam interponam ; probabile fcilicet fuifTe , de.x- rium fmi- 

copotuerint, cumprincipio morbi cor diuhu- terumcerebri hemifphsrium fimftrjB cov^ons fira,&ff 

militeratque insqualiter pulfans, facultatem medieiati, & finiftrum dexters refpondifTe ■, "Jftr"»* 

facile dederit fanguini , erodentibus particulis itaut ea corticis pars , qus gracilior , qu2- c^yp^yij 

referto , ut mora fua labia valvularum exe- que , effufo prefla fanguine inventa fuit , com- medietatl 

deret . Quid ? quod iplk quoque vifcerum, mercium habuerit cum finiftris artubus , mo- refpondet , 

artuumque convulfiones , decurfu morbi ix- tu, fenfuque praeditis ; alteravero, quae pene 

nul- 

(<j)exerc.52.degen.animalium. (i)apudMifcell.n.c.decad,2.obf.204. (<) Meth. hift. anat, med. in fchel. 
cap.6. {(^_)cent.4.obf. 21. ( fjlib. ii.c.42 



Observatio IV. 



45 



Hu/ut ex- 

perimenta 
j^gri con. 
f\rmatt<T. 



nullam, oculorum judiclo , labem in feconti- ftmnm decurfu attnorum nobifcum adeo [ce-viter ege. 

ncrevidebatur, cum paralyfi jam tentatis. mnt , i& {.ojl dejcrtytos cujus aliquorum , qut , 

XIV. Ad hujus vcro afTerti probabilitatem fubttanets cerebri , ac prcscordiorum morbts tcn- 

duo praecipue argumenta nos adducunt . Pri- tati , per hiec tempora evajerunt ; opportiinum ccr- 

us eft , quod paflim experimento docemur , te erit, ut dejcendamus ad olffervationes illorum 

percufTos nempe , vulneratos , vel ablcelfu qui , primo impetit morbi , vitam repeme cum 

aliquo tentatos in dextero , aut finiftro cere- morte commutarunt . 

bri cortice , plerunque convulfionem , aut pa- In iis autem commemorandis , illud in primis 

ralyfim in oppofitis artubus perpeti. Poftcrius Jludebimus , ut hijlortce medicce ftngulorum , qut 

vero ex hac eadem hypothefi cfeduci poffc vi- decejferunt , ea lege prajigantur exttjptciis , ut ^ 

detur. Etenim , cum Aeger diil laflitudine non Jolum naturalis , Jed pra:ternattiralis quoque folJZZ^ 

quadam ulcerofa, ac poftremo epilepticis quo- tllorum hominum Jlatus legentii/us pneluceat . Ma- Jec^aer,", ' 

que artuum medietatis . finiftrje fuccuflionibus laenim, quienwrtem priecefferunt , manum qua- ^''^''^'''^''- 

affe6tus fuerit , verofimile eft , illam cere- ft porrigunt ad illam inveniendam in cadaveri- '" ' i-"'"' 

bri partem , quz principium , ac fons erat ifto- bus caufam , qute , dijrupto vita Jdo , animam ^'"^ "* 

rum nervorum tempore mortis , magis in eo- dtvulftt e corpore . Quo fit , ut mertto (a) For- 

dem laceflitam fuifle , quam alteram , a qua tunat. Fidel. Jcripjerit : IUud eiiam praftat no- 

nervipene mortui propagabantur in dexterajn, vifle , cum quilquam repentc moritur , qua- 

paralyfi detentam . Atqui dexterum cerebri nam fcilicet aegritudine ille correptus fue- 

hemilphajrium peflime affeiJlum, ac laceflitum , rit . 
finiftrum vero nudis oculis mama hemifpha»- 
rium dolentibus , & convulfis , finiftrum vero 
paralyfi tentatis artubus convenifle , ac refpon- 
oifle , dicendum eft 



Detnde vero dabit , Jpero , veniam ingenuus 
LeSlor , fi , quanquam ex deJunBorum Medi- 
cts , Amicis , ac Necejfariis integras tum natura- 
lis , tum prteternaturalis eorumdem Jlatus hi- 



Clandttla., 
uberiu! li- 
quidum fe- 
cernentes , 
evadunt 
gracirnres 
C/ e con- 
verja. 



XV. Nec movet , quod dexterum cerebri Jlorias haurirejluduertmus , adbtw tamen alicubi 

hemifph^rium , tabc confumptum , cumdex- mancas inveyierit , pr<ejertim circa puljuum anoma- 

tera medietate , paralyfi affefta , congruere lias ; ad eos enim , qui tmprovijo de medio tollun- 

magis videretur, quam cumfiniftra, alioquin tur , neque Medici accerfiri , neque , fi accerfiti 

fenlia , motuque prxdita . Etenim , praeter- fuerint , tempejlive Jolent accurrere . 

quamquod in prrsienti cafu ( utcunque ab ini- Superejl , ut aliquid circajcholiorum methodim 

tio diicrimen aliquod gracilitatis dexteros in- admoneamus . In iis itaque , quemadraodum curabi- 

ter , ac finiftos artus interfuerit ) membraom- mus , ut particulariscujufquejubitaneie mortiscau- 

nia paritabe paulatiniarueranti iilud raaxime Ja extrtcetur , atque reluceat ^ ita mn omnium Jym- 

advertendum , in glandulis , ad quarum ordi- ptomatum , qucefingulos morientes vexarunt ratio- 

nem cerebrum refertur, easgracilioresevade- nes reddemus infngtdisyne fcilicet^ctim eadem ipfj- 

dere , atque inveniri foiere , per quas fluida fma phacnomena in plurtbus tegris objervata fue- 

uberius lecernuntur ; eas e contrario plenio- rint ^recoBamcttmnattJea crambem LeBoribus ex. 

res , faturatiorefque fervari , quJE diu a fecre- hibeamus . Symptomatum idctrco tetiologias hac illac 

tionis oflficio vacaverint. Exemplo fint (pra;- nojiris ajpergemus in fcholiis,ut , qute de indujlria 

terthymum, & hepar infcetu)mammse,& re- deficiunt injingulis^defiderart vix pojfnt in omni- 

nes , quarum fane adenarum fi altera ab ufu de- bus . 
fecerit , major, & craflior , non minor, & 

gracilior , deprehenditur. Cum igitur dexte- OBSERVATIO I. 
rura cerebri hemifphsrium finiftro magis de- 

prefllim, feu gracilius offenderimus , perfpi- Repentinamorsexapoplexiajyncopali inViroobefo^ 

cuum nobis prsbuit indicium ad probandura, & cacochymo . 
illius glandulas femel admiflamfeeretionemli- 

quidi nervorum , aiioquin acris , ufque ad ex- HISTORIA. 
tremum vit» diera , qua finiftrum longo jam 
fempore caruerat , conftanter retinuifle » 



OBSERVATIONES 



Ntomus Mana bnui Komanus , quin- 
quagenario major , famulorum Emi- 
nentiif. Cardinalis Sacripantis decanus , obe- 
fi admodura habitus , vini , & conjugalis 
Veneris intemperans ; cum ante annum va- 
gis circa peftus , ac diaphragma doloribus 
PHYSICO-ANATOMIC/E* tentaretur, gravi anhelitu , & omnigena pul- 

fus in^pqualitate urgeri ccepit . Deinde vero 
urinarum fenfim inopia , ac pedum tumore 
laborans , futuri fDeciem hydropis exhibuit ; 
variis propterea pharmacis , & prxfertim oxy- 
mellite icillit. , ac ftoniachicis refermen- 



tantibus curatus , rurfus 



NONNULLORUM, 

Qui primo impetu morbi repente per hsc 

tempora perierunt . 

..«..^^ — „..— , .„.* — 

nuit , apertoque in crure fonticulo 

POJl Capita prieliminaria de imprcvifs morti- fe habuit . 
bus , e.irumque caujis , quce tjlortm potij- H. Sed quanquara ad Aulae officia poft 

multos 
(a) De relaf Med. Jib. 4. cap. 7. 



lotii copiam obti- 
melius 



De Repentinis Morbis 



"niukos njcnfes rcdiflTet ; pravo raincn colore 
lcedatus , per acclivia anhelabat , atque iil- 
dem pulluum anomaliis perpetuo detinebatur . 
Tandem die 15. Jp.nuarii 1706. no£le nicdia , 
cxnergefaftus , rurpurinam quamdam tonus 
corporis efflorefcentiam, inftar morbi qui a Me- 
dicis appellatur cfferaruni nomine , ingenti 
cum pruritu , & calore , fummopere moleftam , 
perfenfit , a qua ut alleviaretur , e leftofur- 
gens , fencftram , fefe frigidiffimo expofitu- 
rusaerr, imprudenter aperuit ; exinde decubi- 
I'y.K?ftiffi- tus ^ qui utiliter exterius faftus erat , peffimo 
*"'' ''^f' fato interius rcpulfus , e vefticio brachii fi- 

tum.nii)i- .„ . ^ r 1 • •? • J • 

teric)\i )f. niftri torporem , iubito evanidum , induxit . 

/*///* . Neque interim .Eger , iis aufcultans morbi vo- 
cibus , ullam fibi medelam adhiberi , curavit ; 
fed poftridie Aulam adivit , & Eminentiffimi 
Purpurati currura pedibus cum c."scero famu- 
latu fequutus fuit, ut tandemvirlbus traSlus, 
hora 25. cumdimidiadiei 17. Januarii , repente 



pus continere , atque interna fui fupcrficie va- 
riis ulcuiculis laceram , raro quidem cxemplo , 
deprehendimus. 

IV. Ab ipfo deinde abdomine in thoracem 
per amotum fternum reierata via , ftatim mul- 
ta circa pericardium flaveicentis adipis copia 
( qua cordis quoque bafis gravabatur ) ie ob- 
lulit . Pulmo iolito depreffior. Cor vero prs- 
grande inventum eft . Dextera auricula cum 
appenfa vena cava , qua^ modicam nigri fan- 
guinis quantitatera contincbat , duplo certe na« 
turali diametro amiplior apparuit . 

V. In finiftro ventriculo maxima picei cruo- 
ris moles claudebatur . Arteris pulmonica , & 
«orta , finitimzque cordi tracheales partes mul- 
to adipe refertx , glandulilque quibuidam ob» 
ieflfe , mutuum niium , & compreirionem ol\en- 
debant . 

VI. Tandem, cumad cranii feSlionemChi- 
rurgus accederet , iciffis , diduftifque tegU' 



deUshefi~ 



Summa 
cordis «m- 

plitudu . 



mortuus fuerit 
lur. 



in via , qua3 Parionis dici- mencis, iuper dexterum latus offis iincipitis 

oftendit m cranio foraraen , per quod ( cum pe- 
ricranium dumtaxat aditum intercluderet ) ma- 
jus ipecillum ad ulque duram meningem , alio- 
quin laxam , facile intulit , atque , eievata cal- 
varia , cuniculum illum intra offis lamellas a 
generationis forte primordiis fuifte reieratum , 
inde judicavimus, quod orbiculus non afper, 
fed l^vigatus inventus fiiit . Cxterum in fu- 
perficie cerebri iuboblcura vaforum ianguineo- 
rum turgeicencia , & modica quantitas turbidi 
feri in ventriculis fpe£tabatur . Sinus longitu- 
dinalis , & laterales , atque ii etiam , qui ad 
cerebri bafim pofiti iunt , nigro ianguine tu- 
mebant , ut non tuerit dubitanium , quin fo- 
lito major cruoris quantitas intra cranjum in- 
tcrcsptafuiffiet . 



Exc,:.-ia- 



CADAVERIS DISSECTIO. 

TPvanfa£lis viginti quatuor horis , cadaver 
inTheatro Romani Archilycei , coram 
Excellentiir. Viris , ac Do6loribus Luca 
Thomaffino Protomedico Generali , tribus 
Confiliariis , fcilicet Jacobo Sinibaldo, Antonio 
Placentio , & Joh. TruUo , duobus Medicis 
Sacri Palatii Apoftolici Michacle Angelo 
Pauli, & Gaiparo Reali, & Publico Anato- 
mes Profeirore Alexandro Paicolo , una cum 
Chirurgo ejufdem Sacri Palatii D. Pctro Cef- 
cono , necnon Phyfico , & Chirurgo Carce- 
rum Joh. Latino , & Bartholomso Simoncel- 
lo, qui Pubiicus alioquineft AnatomesMini- 
fter , ab hoc ipfo , adftantibus etiam Curise Ju- 
dicibus , & Scrihis , multoque concurrente 
Studioforum numero , diftectum fuit . 

II. Et quoniam extcrna quoque cadaverum 
vsru/it fa- facies nos aliquando crudire iolet ; idcirco in 
cii: cjuua. p-ij^is advertimus , univerfum corpus niire 

etoqiiiMi. obefum, & pallidum , vultum autem obfcure 

dicus siii- ,, . '^. • 1 • 1 

c/«/-. adhuc mgenti cum tumiditate rubentem oc- 

CLirriiTe ; ex quo fa£lum eft , ut , antequam , 

detratla calvaria , ipfius cerebri ftatus nobis 

innoteiceret , ruraoris nefcio quid afflaverit 

Ejjufiis inTheatro, aliquibus,i'anguinem, e vafis Icr- 

Ja'j cranio ge efFufum , fub cranio invcntum iri , augu- 

j.inguis rantibus . Sed o vana , & incerca judicia ho- 

'"uiiTauet- "li"'-'™ 1 quorum lingua oculos , mentemque 

jier^,v Ik prxcurrit ! 

accufatur. III. At vero , ut rem confueto perficeremus 
ordme , abdomen principio fecuimus , quod 
multo adipe retertura erat , Zirbus , obftru- 
Siis fuis giandulis, craffiuitulus . Inteftinate- 
nuia venis languiHC tumentibus aliquantulum 
rubentia . Ventriculus prasgrandis , & laxus . 
Lien naturali mole major . Hepar paulo au- 
ctius , ied colore prope naturali , cujus inte- 
rlm cyftis , cum foriniecus albicans obiervare- 

Pus & j-yj. exa£\iori locum tecit examim ; poftquam 
ulcera m •n • i •) r j 

fyflifeUea '^^'^^ iHam aperuimus , non bilem , lcd verum 
(a) In commcnt. & annot. ad hiflor. 1. 1. 2. conCl, 



Durie 


mr.. 


ningis 


U- 


xitas . 




Cranii 


/l. 


ramea 


inm 


natam 


• 



SCHOLIUM. 

IN hujus veftibulo fcholii opportune occur- 
rit confilium , verc fapiens , ac reftuni , 
quo Gulielmus (>?) BoUanius Medicos admo- 
net , ut caveant prasdicere , ie depreheniuros ali- 
quid in capitibusillorum , qui ex cercbri mor- 
bis interierunt . Etenim, cum una , eademque 
atfe£lio a variis , atque inter fe non diverfis 
modo , fed ia:pe contrariis , diverleque operan- 
tibus , caufis oriri poffit , raro fit , ut Medicus 
illam , quam incaute prsecinuerat , caufam in 
difteflione cadaveris inveniat . Qiiod iane 
extiipicii hujus teftimonio , omnium cum ad- 
miratione , comprobatum fuit ; nullum cnim 
effiiium in cerebro fanguinem offendiraus , 
quem aliqui adeo confidenter prsdixerant . Igi- 
tur , ut nos , ficut cauti fuimus in prsnun- 
ciando , fimiliter in hujufce fubitanea: mortis 
caufis evolvendis ab erroris periculo longius 
abeamus, e re arbitramur annua iftius ^gri 
mala diligenter inveftigare .■ quo namque re- 
motiores ab obiervantium oculis repentinarum 
mortium caufse in dilfe^Hs cadavenbus effe 
videntur ; ita curiofiorem diligentiam poftu- 
lant , ut eruantur , & patefiant . Porro non- 
nuUa inventa , etfi non raro in extifpiciis ni- 

hili 



Medico 
Ci'.r imdt u 
ofus fit 
cautcl.i ia 
padicen- 
d:s mtcrio-' 
ribus ca- 
d.iverurn 
i',eJ:o/ii- 
bus , 



Mala,quie 

mortsm 
prace- 
dunt, di/i' 
genter in' 
■veftigan' 

da . 

In extijpi' 
ciis , etji 
mim ima 

offendm" 



Observatio IV. 



47 



tur , ma- )^[i[ f^arit; ^ ex quo apud minus verfatos in rc- 

gm ej I- jj^j anatomicis minima putantur ; ea tamen 

magnisltimanaalunt , quoties cum languidu- 

lis viicerum fibris lu£tari , minimifque vafo- 

rum anguftiis intercipi potnerunt. 

Series ^^* P'"^'^''" itaque extra omnem dubitatio- 

morbo- ^^^ aleam pofitum per hiftoriam cenfeo, ho- 

rum,ftt- minem hunc ab anno ex cachexia valetudi- 

l/itam »«- nariam vitam duxifTe , cumlabefa£tatofibra- 

cem /""'<- run-j tono, & cumdegeneribusanaturalicrafi 

tium . fiuidis , quaE ad vifcido - acrem naturara evefta 

erant . 

III. Sccundo ex cadaveris diflcftione con- 
ftitit , Mgram loco cyfl:icx bilis , qua: balfami- 
co-amaricans efle -4ebet , acreputridum pus 
mulcoprius, qualn diem fuumobiret, fovil- 
fe; non epim uicera momento tempnris ab 
crodente liquido vifceribus infculpuntur . Hoc 
autem pus facere non poterat, quin , ever- 
fo naturaj ordine , chylum non modo non de- 
fecaret, fcd exoticis particulis imbueret , no- 
vamque labem fanguini jugiter commnnica- 
ret, 

IV.*Tertio his addamus ex Jiiftoria , E- 

grum eo tandem pervenifl"e, ut acria corpu- 

lcula , iifque commixtam fulphureara lympham 

( crat enim vinofus) plene cumulaverit, quse 

profe(So corpufcula ab univerfo fuorum vafo- 

rum, ac vifcerum fibrofo'genere , induQa ir- 

ritatione , ad exerna corporis fub forma efle- 

rarum propulfa fuerunt ; cui fane propulfioni , 

nifi jEgrotus intempeftje no£lis frigore impru- 

dens fuiflet obnixus, proculdubio indeleva- 

Ex repul' men accepiflet . Sed , cum iftius critici decu- 

fit efferis y hiiMS materies intra vafa repulfa , atque in ce- 

i>rach:i febro , & fpiualis medullx principio interce- 

torpt) . ^^^ fuerit , finiftri torporean brachii produ.. 

xit, qui, ex tempore lolutus, indiciumprs- 

buit , ignem non extinftum , fed dolofo in 

cinere latuifle fepultum; caufam nempe mor- 

bificam e corpore nequaquam eduftam , fed, 

partim fanguini confufam , partim vifcerum 

fblliculis interceptam, delituifle . 

V. His vero pofitis , facile eft conjicere , 

caufam fubitaness hujus mortis fuifle copiam 

craflefcentis fanguinis , & ferofitatis , «quse qui- 

dem flulda, oleofo-volatilibus partibus defti- 

tuta , & fixis falibus redundantia , propris 

fluxilitatis inopia per meningum arteriolas, 

per finus, ac per reliqua cerebri vafa hasre- 

re coeperunt, ubi , debilitatis, ob fpirituum 

paucitatem , in violento etiani corporis motu 

crogatorum , fibris mufcularibus durs matris , 

ac villis om.nibus, corticem cerebri , ac cere- 

belli intertexentibus ; & indufta ob fanguinis 

remoram tam preffione fupra fibras , & glan- 

dulas ejufdem corticis, quam obftru£lione in- 

tra ofcillafecretoria liquidineniorum, repen- 

,, . tina fuborta eft fyderatio liquidorum , & foli- 

fyncope ^ corum m cerebro , quam lortiflimam dicimus 

mortifera apoplexiam cum mortifera fyncope, quje noftro 

tnLoc j£- in cafu corripuit , non iolura propter defi- 

grotante . ^iej,tem defccnlum ipirituum a cerebro , & 

cercbello in praecordia ; fed propter concur- 

lentem renitentiam ad motum crafli , & re- 

(a) 6. aph. 57, 



finofi fanguiiiis , per cavitates cordis tunc tem- 
poris dcvoluti . 

VI. Hoc autem indearguitur , quodiftoin Inhocex- 
homine lympha vilcidulo - acris , quae per duos citatafc- 
dies ante obitum elieras produxit , cum a ^'"' ^"^'' 

r /!• ]/• r tammor- 

iuccutaneo organo intempeltive repulia fue- temiorran 
rit, nuUam excitaverit febrim, quaautcum avcrtijfet. 
ca;teris maflae principiis exa£te, atque impu- 
ne rurlus commiiceri , aut per alia fecernicula 
utiliter trudi potuilfet . FacUim proinde ciTe 
videtur, ut fluida, dilTipatis poitridie perla- 
boriofum pedeftre iter volatihbus particulis , 
Quibus utcunque, in ccrebro pr^Efertim, flu- ^'"'0'A^ 

•1- IJ L r LA- • • rxembra- 

xiliareddebantur, ex tempore iubltitennt, m- „arum,(y 
du£laque paralyfi in meningibus, diCx.otzzt- conicisce- 
rebri fuperficie , invincibilem , quam fortiifi- fbii, ac 
mamdicunt, apoplexiam,(<i) Senibusalioqui ''"''"'''• 
familiarem, pepererint. 

VII. Firmani: deinde noftras a priori con- 
jecturas ea , quat in cadavere palam occurerunt . 
Qiiid enim ahud tumida , & iubrufa vultus, 
& meninpum fpecies ? Quid ianguincorum va- 
forum i) univerfa cerebri iuperficie turgefcen- 
tia? Qjid finus omnes , nigro ianguine op- 
pleti , demonftraverunt , nili maximam fuiite 
humoris minusmobilisquantitatem, quaB,in- 
tra cranium intercepta , tum circumpellentium 
fibrarum tonum enervare , tum vel maxime 
fecretrices cerebri glandulas oppido preme- 
rc , ac valide obftruere potuit ; unde letha- 
lis fpirituum animalium inopia indu£^afuit; 
prxfertim cum apertiiTime conftiterit , plus 
acrium ierofitatum , & vifcidorum humorum , 
quam oleoib-volatilium particularum diu agro 
in corpore redundaviiTe ? 

VIII. Hoc tandem breviter admonemus , ^'•'""ifo 
non fruftra aliquem fufpicari pofle, num re- ^^"ra' rna 
pertum in cranio foramen ad infirmandum ro- tri infir- 
bur durs matrisconferre aliquid potuerit . Ete- manda 
nim apud hominem , qui fere femper pro fuo """"^ent 
munere ad obfequia , nudato capite , incede- 

bat, cuniculus ifte aeri , aerique innatantibus 
corporlbus forte minus , quam natura poftulat , 
obnitebatur . Si quis enim ab iEgro , dum 
adhuc erat inter vivos , fcifcitatus fuiiTct, an 
aliquam fub perforato cranio in magnis tempo- 
rum mutationibus moleftiam perfeniiflet , eam ^'"'"1'° «^ 
probabiliter faiTurum fuiiTe , inde arbitramur -^^^^ '" 
quod , qui ex iyphilide cranii deiquamationem „„10 , ce- 
paiTi iunt, fere lemper de lasfione ab externo rebrumfa- 
frioore conqueruntur , cerebrique mala facilli- '""'^ ajfici. 
nie lubeunt. 

IX. De cajtero viderint alii , quajnam exti- 
terit origo rarae illius exulcerationis , qus in 
cyfti fellea inventa eft . Nos enim , qui hujus 
primordia sgritudinis penitus ignoramus , il- 

lud hic pro coronide tantummodo adjicimus , _ „. -, 
fgepe detexifle morbidam quafi radicem , vel ^^ .'^f 
faltem conjunctam propaginem earum fpiran- „,uitarum 
di diflficultatum , quae , ex hypochondriis or-fe8orii 
tx , ad hydropem tendunt , in ipib fellis foUi- f"°'^o- 

, , • 1 j • • • 1 • rum ra- 

culo alte impiantatam ; raodo nimirum in li- ^-^ 
xiviali, fluidaque nimis , modo in tenaciori, 
atque in lapides converia bile, ut non fitdu- 
bitandum, quin vitiuna tam enorme ipfius cy- 

iUs 



48 



D E R E P E N T I N I S M O R B I S 



ftis felles ad morbos iftius ^gfi maxime con- 
Ipiraverit . 

X. Neque fimiliter immoramur in perfequcn- 
do impedimenta praecordiorum , ac prxfertim 
artcriarum pulmonica; , & aorta» , partimque 
trachealium , multo adipe , auftifque glandu- 
lis obfeffarum : non enim caufas inquirimus an- 
nui anhelitus , pulfufque inxqualitatis , quas 
a przternaturali , mutuoque valorum nifu pen- 
dere potuerunt . 

OBSERVATIO II. 

Stibita mors ex fyncope ob cordis magnttuSnem , 
prolapfum , atque aneuryfma . 



Cordh ma 
!es auEia 
& prola' 
pfus in diK- 
phragma 



F 



H I S T O R I A. 

Amulus olim curfor Illuftriflimi Marchio- 

nis Spadx junioris , nomine Philippus 

Turci Romanus , annorum circiter vi- 

ginti quinque , habitus gracilis , ftaturae me- 

Seriesfym. diocris , pallidi coloris , anhelitu in levibus 

ptomatumy g^j^j^ corporis motibus detineri folitus , an- 

aua corciif '; , ■ r ir • 

inaenitu- ^^ annum laboravit lunocativa angma, aqua, 
tii>iem,o- ter miflTo intra diei fpatium fanguine , libe- 
prolapfum ratus fuit , fuperftitibus tamen majori femper 
oJieiMic. fpii.a[icli difficultate , & recurrente interdum 
cordis palpitatione , pra:fertim cum citato gref- 
fu ambularet , una cum fepulto praecordiorum 
angore , & quodam pulfatili pondere fupra 
diaphragmatis centrum . Qus quidem mala 
eoufque adaugebantur , ut illum vel inter 
comedendum , atque ab affumpto potiffi- 
mum cibo , deterius haberent . Hic , die 4. 
Februarii ineuntis hujus anni 1706. tametfi 
mane faucium phlogofi , & quibufdam ad 
ufque coUum, & jugulum exporreSis contra- 
£lionibus detineretur , pedibus nihilominus 
Herum fuum pcr quingentos circuer paffus 
profcquutus fuit . Dommo vero alicubi diuiius 
forte morante , ipfe cum Ibcio in caupona lar- 
ge , ac fme deleflu comedit , ac bibit ; deinde 
domum rcverfus poft horam , cum frigore 
corriperetur, apud fceminam ferecepit, cale- 
faciendi caufa ad igncm , qui icmi-accenfis 
carbonibus medio ardebat m cubiculo , ubi pau- 
lo poft ( forte an etiam ex ceftro venereo P ) 
levi primum capitis debiluate , demde frontis , 
totiufque corporis madore cum vehementif- 
fimo anhelitu , cordifque angore , tandem fyn- 
cope , in mortem ftatim delmente , correptus 
fuit. 

CJD^VERIS DISSECTIOl 

APerto abdomine, inteftina tenuia aliquan- 
tulum fubrufa ; cxtera vero naturalia 
vifcera a nativo ftatu parum recefTifTe , 
praeterquam paulo turgidiora , ac veluti muri- 
ce fubtinfta^vifa fuerunt . 

II. Morborum , & ipfms necis fedes apparuit 
potifTimum in thorace , quo reierato , pulmo- 
nes fubalbidi , & dexter eorum coftis legiti- 
mis tenaciter adhxrefcens, oculis adftannum 
fefe objecerunt . 



Sinifler 
cordis fi- 
rnts dupl% 
major 
dextert , 



III. Fauces rubore perfufas , afperam arte<' 
riam fubftantia gelatinas non abfimili , fuligi- 
neo tamen , ac fubnigro interius colore refer- 
tam cernimus . Rami bronchiales phlogofi 
pariter , ac veluti afperitate quadam labora- 
bant . 

IV. Cor mole triplo naturali majus •, vacci- 
num certc fuperabat , cum ablato pericardio , 
& exprelTo omni cruore , pependerit in lance 
libras duas , & lemis . Hoc fane vitcus iupra 
diaphragma ceciderat , ac proinde cefopha- 
gum, aortam, ac ventriculum facilc preme- 
bat . 

V. Deinde , etiamfi externa facie naturalem 
fervare videretur figuram , feclum tamen no- 
vam philofophandi materiem folertioribus na- 
tura» Veftigatoribus prxbuit . Auricula enim , 
& ventriculus dexter fanguine vacui , fed or- 
dinaris diametri , contra vero fmiftra cavita- 
tes nigro plenae cruore , & duplo dexteris la- 
tiores occurrerunt . Arteria magna juxta cor 
pariter perampla. 

VI. Seclo cranio , pia mater cum vafis foli- 
to tumidioribus fe nobis praebuit. Cortexce- 
rebri in fuperficie utriufque hemifphserii ver- 
lus pofticam partcm callofo quodam glutine 
tenaciter durje matri adhaerebat . Plexusdeni- 
que conftabant ex vafis fanguine pleniori- 
bus. 

SCHOLIUM. 



NE prolixitas morofa , neve brevitas ia 
hacattingenda ajtiologia evadat obfcu- 
ra ; fedulus Lector primo diftin£te, moxve- 
ro promifcue animadvertat primo nativum iE- 
gri temperamenium, & gravifTimos morbos , 
quibus miier homo per annum ante mortcm 
torquebatur ; fecundo proximas necis occafio- 
nes ; tertio ea omnia , qusB in illius cadavc- 
re obfervata fuerunt . Haec enim , fpero , fa- 
tis luminis accendent , ut claras fubiti hujus 
interitus rationes videre poflit. 

II. Quanqiiam vero fmgulae afTccliones , & 
caufae , qus iEgrotum hunc detinuerunt , di- 
vifis fuarum virium momentis , prscocem , 
fubitamque necem afTerre vix potuifTent ; u- 
niverfae tamen , momento compofito , eandem 
facillime induxerunt. Quod fane minimear- 
duum videbitur, fi quot, & quomodo iftiuf- 
modi caufx ad fupremam, atque inopinatam 
iEgri perniciem confpiraverint , diligenter ex- 
pendamus. Non enim una , eaque fimplex, ^"l>'pi" 
aut interna iblum caufa , fed multiplex , &; '■^^^"^"r^ 
tum externa , tum interna , vetus , ac recens „ecis caw 
adimprovifum illius interitum conjuravit . /«■. 

III. Hoc fane evidenter conftabit, fi duo ipjarum 
ante omnia , quippe qux admodum probabi- enumera^ 
lia, adverfam iftius valetudinem praeccfTifTe , "* • 
intelligamus ; alterum nativum ejufdem tem- 
peramentum acre-bilioium , una cum folito 
grandiori corde , ac paulo debiliori textura fi- 

niftri ventriculi , atque aortae , quae fane res ho- 
minibus , prae casteris animalibus , non raro con- 
tingunt ; altcrum vero adventitium , nimirum Pf^odia 
jnteraperans , atque intempeftive exagita- wC»>/~o)7- 

tum 



O B S E R 

tns cur i^yxm. Currorum vits gcnus , pcr quod non tan 
/*,.^ tum fluida ad acrcm« vobtilcm naturani , ir 



A T I O 11. 



49 



befjBen- 
tur. 



gracilibus prsrertim corporibus , evehuntur; 
icd acris quoque vix , & pendulum intra thora- 
cem cor perpetua concuilione , ac divulfione 
labefaclantur . Ita certe clara habcbimus prin- 
cipia, undecaufasderivcmusnon modo fufTo- 
cativE anginas , fed , quod caput rei cft , lctha- 
lis prolapfus , & aneuryfmatis cordis . Cum 
cnim prajcordia per arterias , & venas clavicu- 
lis, axillis , &collo, perque pncumonica va- 
fa pulmonibus alligentur , cumquc pulmoncs 
per afperam arteriam, ac pcr laryngcm , vc- 
luti per funcm , a jugulo , & faucibus propen- 
I^Jethani- dcant ; facile cft concipere , infirmiora cx an- 
€us cordis gina, & magis adhuc cx fluidorum acredinc, 
polaben. gj curforio vits genere reddita hujufmodi fu- 
"■^ "'^'fpenforia, segrius poftmodum valuilTe ad rcni- 
tendum defcenfui praecoialiorum , qus , folito 
magisexmole gravitantia, fuis etiam relaxa- 
tis, cxefifque propioribus membranarum funi- 
culis , necefTario cx lege gravium fupra dia- 
phrasma lapfarunt . 

IV. Cum vero multarum oflnicia partium a- 
pud animalia regantur , aut oflfcndantur mutuo 
conta£lu, ac nifu, vel divifione, ac diflbcia- 
tionc ; utiquc fieri non potuit , quin , gravi- 

Carmaxi- tantc cordc prxter naturse ordinem fupra dia- 

me,al> "/- phragma , & diaphrasmate fupra ftomachum , 

bo refpira- '""^ "°" lolummodo relpirstio Ixla , ied , tu- 

/lejCfof. nientc excibis ventriculo , arteria magna de- 

dis palpi- fccndens ( qus fub corde feptum traniverfum 

tatio j;j- praeterlabitur , ftomachoquc ilibfternitur ) va- 

fta:,^ lide comprclTafuerit. Hincfiebat , utfanguis, 

impeditaliberaiua trajeftione , ac devolutio- 

ne per inferiores arterias, necelTario quoquo 

modo alterne repelleretur verius fupericres ar- 

tcrias, atque in eundem finiftrum cordis ven- 

triculum, aquo viciflim fuerat cxtrufus: ibi- 

quc arietatio quEedam nixus trudendi , ac re- 

nixus trufi jam cruoris ab aflumpto potiflimum 

cibo ( quo fane tcmpore ventriculus aortam va- 

lentius premit ) fub angoris, ac palpitationis 

fpecie proficiicebatur . 

V. Et quoniam ex hac una radice pnpediti 
motus liberi languinis per dcicendentcs arte- 
rias lexcenti malorum frutices luccrefccrc po- 
tuerunt ; mirum iane haud erit , fi nos inde 
principium derivemus dilatationis tum arterix 
magnae , tum vel maxime finiftri cordis ventri- 
culi(quasquidempartes nativa dcbiliori tex- 
tura laborare , poiuimus) necnon adhsfionum 
pulraonis , congeftionis lymphs , callofi in- 
ftar glutinis , in cerebri fuperficie , tandem- 
cjue, concurrcntibus externis caufis , etiamfu- 
bit£emortis. 

■., t r VI. Etenim, cum clare conftet ex hydro- 

friteordio- mctncis pnncipiis , impedito , vcl diminuto 

\um <^/7<»- excommuni aliquo alveo per unam, vel al- 

»"""»"."* teramfiftulamaquarumexcurfu, illico inpro- 

""ivT^hv- xii^os canales lymphas majori copia derivari , 

dtometri- atquc confluerc ; immo eaiHem lymphas , ad 

cis lUu- rationcm impediti liberi excurfus, ad iplum 

firatur. quoque alveum rcflefti ; ut, qua: fuccefTive 

nuxuroe eflent , in eodem parumper fubfiftant ; 

fatis dilucide apparet , cur in homine ifto cruo- 

Lancifii Opcr. Tom. I, 

(«) Bencd. Caftcll, in demonf. racnf, aquar. current 



F< 



riscACurfus, pcr inferiorcs arterjacob cxpofi- 
tas compreflioncs alternc diminutus, alterne 
pariter majori copia , & vi verfus cor , & in fu- 
periores arterias fuerit dcrivatus ; facileque pro- 
ptcrea non lolum faucium. phlogoies , & capitis 
congeftiones induxerit; led etiam in finiftro 
cordis alveo dilatationcra , fi non primum pro- 
ducere , faltem adaugere potuerit . 

VII. Porro cum fluida, praefertim incom- 
rcflllia , fcre induant naturam folidi , quotic- 
cunquc inanguftum alicubi tubum violentcr, 
ac periinaciter urgentur; idcirco planum cft Satruis, 
intelligcrefanguinem, cum a cordc violcnter ""'^"'"'- 
intra comprcflam arteriam truditur, ve£lis , ^|^^^/^1-^ 
cuncique potentiam induerc , tanto quidem ■u,oltnier 
majorem, quanto magislocali ejuldcm motui /rtt/r</,<:M. 
acuts durorum falium fiaurse copulantur. Ni- "" /""'"* 

..... . ,-11 tH • '""" '"- 

hiligiturmirum, ii apud hunc ybgrum , exim-^^^^y^_ 
puHb fanguine intra impeditam aortam , coquc 
reverberato verfusfemilunares valvulas, idem 
truncus , & finifter cordis ventriculus ( tcxtura 
alioqui debiles ) dilatati fuerint; diftra£^iva: 
namque percuflTionis ac repercuflionis vi adjun- 
fta fuit in fanguine energia cunci erodcntium 
falium , qui fibrofum earundem cavitatum con- 
textum , repetita toties extrufione ulterius dc- 
bilitatum , paulatim diloricare potucrunt ; qui- 
busfaftum puto , ut vifcus hoc ( remorante ct- 
iam fanguine in minimis coronariis , proximif- 
que diltentarum fibrarum fnatiolis ) gravius 
iemper , ac majus cvalerit , iuiquc idcirco pro- 
kpfus, & iepti tranfverfi , aortxquc compref- 
fionis caufam lonoc magis adauxerit . 

VIII. At vero , cum ex(<*) hydrometricis Conienu. 
fc6liones inasquales valorum , per qux fluida ra de tar. 
moventur, eorundem fluidorum vclocitatibus diori fan- 
fint reciproc^ ; fequitur, ut, enervatis fibris ^'"''" '*'•* 
impellentibus-, fila^va; cordis cavitates duplo ^fur-fma- 
majores dexteris detcfts fucrunt , duplo etiam ticum Is- 
tardior extiterit motus fanguinis in finiftris , "vum cor. 
quam in dexteris ; eoque magis , quo diftra- '^'•^*'""' 
£ta, & ampliata finiftri vent;;culi latera ia 
qualibet iyftole ad mutuum pervcnire contra- 
t\um , omnemque a fe cruorem in aortam 
expellere , atque elutriare nequivennt , quo 
fane copiofe iubfiftente , liberis tum ipims 
cordis motibus; tum influentium a pulmone 
liquidorum undis , nova iemper augebatur 
rcnitcntia. Exinde maximaeruitur caula tum 
lepultx prxcordiorum anguftix , & gravita- 
te , qua poftremo ^gcr decefllt , tum inven- 
tx in cadavere ftagnationis lanQuinis intra fi- 

, O O ^ 

niftrum dumtaxat ventriculum . Etenim cum _ - 
eo res in Curiore ifto devenit, ut fimul con- conteBura 
fpiraverint minor animalium virium potentia novis ra- 
ad conftringendum cor, & major cordis, o\i>ionij,us 
adau£Ium iuum pondus , renitentia ad motum : 
tunc hcrcle vires circumpulfiva: in cordis ven 
triculis ad eam rationem , & interfe, & cum 
contcntis cruoris molibus pervenirc debuerunt, 
quam invicem habebant le£tiones cavitatum , 
& refiftcntis valorum . Sed quoniam dex- 
tcr ventriculus naturali diametro donabatur , 
& pulmonum vaia nuUo apparenti vitio af- 
ficiebantur ; finifter vero finus dupla diamc- 
tro laborabat , & arteria magna pcrampla ab 

E ipfo 

JH-Op. J. 



connrmj- 
:ur. 



50 



De Repentinis Morbis 



iplo corde , & flotnacho valide preraebatur ; fuperioribus , ac lateralibus partibus pleurae e- 



idcirco apud ^Egrum fupcrftes major vis jn 
dextero cordis ventriculo minorera fanguinis 
quantitatera libere , majp.rique velocitatis 
gradu in pulmonica vafa impellere potuit . 
Contra vero finifter ventriculus , propter mi 



cu 



tiam adnexum , inferiori vero eidem diaphrag- 
mati. Scilicet ut niinirae fit hxfitandura , adau- 
ftam cordis molem , fituraque exprolaplu vi- 
tiatura, adrepentinamdenique mortem con- 
ducere . JsTeque forte ab hoc abludit cafus , 
norem ex dilatatione vim , maiorem fangui- quem refert Gul. {b) Harveus fcitu digijum , & 
nis mokra in prxpeditara aortam expeditc eleganter defcrjptum.. Sed circa folito raajo- 
trudere prohibebatur ; quae certe cruoris remo- rem cordis molem ea , fi exciderint , repetan- 
rapraecordiijrumanguftiam, tandemque mor- tur, quae diximus libr. pr.cap.X.num.III. 
tiferam fuffocationem , ac syncopem induxit . XII. Quod fi vero malum hoc corripiat ho- Cordit 
IX. Neque verohicanimus eftlongiusper- minem , invii^u, ac motu fatis temperatum ; /"""'"/'/«^ 
fequi rationes diverfarura lympha concretio- tandem hydropisfpecierainduit , pedura ced.er 1"^"^°?'"' 
num, qusE a falino-acrium cum oleofis raifce- mate, nofturna orthopnoea , jugularium ^^- fpedem 
la particularum in locis rainoris motus,aut ma- narum palpitatione , urinarum paucitate , at»,'W««. 
joris jmpedimenti apud valetudinaria corpo- que angore paulatim induftis . Nec interim 

~ " ' deerunt forte Medici , qui , hujus ignorata 

morbiradice, non hydragogis modo , & mer- 
c.urialibus , fed multis veucantium , uftionum- 
quc tormentis.£grosextorqueant. Verum de 
iis fufe in noftro de Aneuryfmatibus Tra6latu . 

OBSERVATIO III. 

Cita tnors ob mtercepturn motum aeris , & fangni' 

ttis in pracordiis , una cum cerebri confenfu . 

HISTORIA. 

JOannes Baptifta Avanzius, psStodecim an- 
nos natus , D. Cscilia: de Nobilibus famu- 
lus , ex ora maritima Romans ditioms malam, 
circa pra5teritum autumnum , reportavit valc- 
tudinem . Hinc pravo vultus colore cum anhc- 
cerebri corticem liquidi animalis feparatione , litulaboriofam vitamRoms ducebat, impro- 
quae ob callofuminventum ejufdemglutinum baque vi6lus ratione ufus , cum plane irabecil 



Lympha ^^ » ^ noftrura prsfertim jEgrum , cum in pul- 
foncetio- mone dextcro, tum in fupremo cerebri cor- 
mtm eaufa tict contigerunt . Etenim fatis ex chymicis 
fx chjimiT tentaminibus innotpfcit , acria , fulphureis ad- 
mixta, invicem coalefcere , prxfertim apud 
vinofos : unde fpiritum vini cum urinEe fpiri- 
tu in tenax corpus facillime abire , videmus . 
X. Caeterum , ut omnes hujus necis caufas 
breviter perftringamus , repetere cogimur , 
ex cerebri vitio minus fpirituum, quam na- 
turalis hujus hominis ppftulabat ceconomia , 
aliquanto prius tempore mortisfecretumfuif- 
fe ; unde yirium debilitas , ex prascordiis or- 
major adhuc reddebatur ex diminuta per 



ta 



ultro fe nobis obtulit . Fa£lum proinde fuit , 
Caufarum ut ad repentinum interitum ^gri fimul con- 
td hanc fpjraverint prjmo nova partium falino-acrium 
fubitam -^ fluidJs exaltatio , qus ex poftrema faucium 
co.4piran- phlogofi apcrtillune innotuit ; lecundo motus 
tiu.n epi- corporis , dum quiete indigebat ; tertio in- 
lcg»!- oluvies, Scviniabufus, cum disetaopuseraty 

quarto fuffbcativa bronchiorum irritatio ej; 

Tutigi- carbonum fumo , qui in cadavere per fuligir 

neui tra. neum tracheJB colorem in apertum fe dedit; 

r^.-.j- co/or jgpjgj^ (fiforteaccefferit) Veneris ceftrum, 

" binwi ^°^ fpiritus , maximopere impuros , ac per- 

■ turbatos , in novum , atque omnino impropor- 

tionatum motum circa praecordia agere potuit. 

Unde cor ipfiarn , fuapte natura raagnum , & , 



liseffet, tamenadhuc ferviebat . Prxcedenti 
fuum interitum vefpere , larga caftanearum co- 
pia fe ingurgitavit , no£temque proinde valde 
moleftam , exfpirandi prsefertira diflicultate , 
tranfegit , & in ea quidem , poft vpmitum vi- 
fcidorum humorum , cum melius habere cre- 
deretur, lequenti tamen die qus fuitj.Febr. 
XI 06. mortuus repertus eft , e cu;us ore fpumo- 
falyrapha, utexnaribus filamenta fanguinis 
pendebant. 

CADJVERIS PISSECTIO. 

CAdaver poft 24. horas inventum eft cum 
latice fanguineo , ex finiftra nare proflu- 
ente , & cum thorace folito elatiori , ac tumi- 
diori. Seftistegumentis, occurrerunt intefti- 



fanguine fubfiftente , gravius redditum , ob e- na tenuia aliquantulumrubicunda, & intraab- 



xiguas animalium fpirituum vires ab omni pe-f 
nitus motu conftantiffimedefecit, 

XI. Sed, nifi hic longe de fcholii caneellis 
abirevererer, profefto exemplisetiaraoften^ 
dere poffem , quam facilis via fit ad prxcocem , 
inopinatamque mortcm nimis au£ta cordis mo- 
les , ejufque prplapfus . Unum tamen caium , 



domen modica quantitas feri fanguinei . Lien 
prxgrandis , ac plumbeus , ponderis exa£lc li- 
brarum quatuor cum dimidia. Hepar lanum 
dixiffes, fi bilera fubviridera fua in cyfti con^ 
tentam excipias . Cxteranaturalia viicera v^x 
cum notabili labe inyenta , 

II. Elevato fterno , ferum in utraque pefto^ T^W/W 
noftroquippe fimillimum, a («)P. Marchetto ris cavitate magna copia offendimus, & ^ul- fiir^ p»/- 
defcriptum , coronidis loco afferre liceat . Ve- mones , coftis colligatos , non ordinaria qui- "'ones co- 
nctusquadragenarius,crapulaEdeditus, anhe- dem fuperficierum coh^fione , ied per albas-Z^-^J" '^ 
litu , & hypochondriorum anguftia detentus , quafdam , teretes , ac vere nerveas fibras , quas, ^ 
multisfruftraadhibitisremediiSjPataviumpe^ oculo judice , tendines putaviffes. E cordis 
tiit, ubi poftera no£le repentc obiit: incujus vafis, & cavitatibus fanguis nigerrimus extra- 
cadavere nihil prajter naturam intra abdomen ftuseft, grumis, nonin unum tenaciter coa- 
fe prodidit ; verum in thoracc cor adeo am- gulatis , led atra cura tinflura diffluentibus . 
jJum obfervatum fuit , ut tria naturalis ma- Dexterum cordis finum infigne polypi, certc 
gnitudinisasquaret : ventriculis itidem amplil- plusunciapendentes, tere univerium opple- 
famis , fuae caplulae ubique preffius adhjErebat ; bani ; finiftrum vero exiguus occupabat . Cor- _^ 

dis , 

(<») Obferv. 4p. {b) exer, j. de circul. fang. pag. 25 j. 



i 



Litex a 
compveff^t 
pulniofiis 
fi/jefficie 
m-iiitis. 



D 



O B S E R V 

dis, pulmonumquc parcnchymata fummopcrc 
flaccida traftabantur . 

III. Digni quoque animadverfione fuerunt 
pulmones , qui , manu prefli , ut acoUigatione 
cum coftis divellcrcntur , cruento laticc per de- 
hifcentes quofdam in fupcrficie irieatus facile 
manabant . 

IV. Circumfc£tocranio ,&dura matre , pia 
occurrit , folito rubentior , turgidis fanguinc va- 
fis. Qiiinirao cerebri fuperiicies, didu6lisduo- 
bus hemilpha^riis , ufque ad corpus callofum ca- 
■dem tinfturalaborabat. Apertis ventriculis an- 
terioribus , ferum limpidani effluxit , & plcxus , 
<\m intus ferpunt , ex vafis folito tunicntioribus 
conftabant. Tranfverfales quoque dura: matris 
finus nigro fanguine opplebantur . 

S C H L I U M. 

Ubium fane in primis oriri poflct , an mors 

ifta pure fubitanea dicenda fucn: , quip- 

pe quam longus integrjB fere noftis agon pra;- 

cefflt ; fed , cum diifeclum cadaver quaedam 

animadverfione noflra oftenderit non indigna \ 

idcirco promifcue citum hunc cum aliis impro- 

vifis interitibus ufurpabimus • 

II. IUud utique non dubium eft , hujus mor- 

tls caufam fuiiie intcrclufam penitus circula- 

tioneni fanguinis in pra^cordiis , & cerebro , 

quam magnus Hippocrates fub genere fortis 

apoplexijB comprehenfam quoque voluit , ut 

cptime philofophatur egregius ille Hippocra- 

ticffi doftrlna; aflertor ( <; ) Martianus , ubl 

Apoplexia oftcndit , aliquando apoplexiam fierl interce- 

<ib vajo- ptis vafis In thprace ; quia fcilicet anlmadvertlt, 

''*"'''' ils In partibus maxlme anparere efteftuslnter- 
cis intevce- , r ^- j-rr: , / • i ■ c ' • • 

p,/o^p>„ jj^ clulionis , dimcultatem icihcet rcipirationis , 
Martiano, & anguftlam . Hlnc allas citatus Eruditiflimus 
FraeaJJa- Fracairatus apoplexiam , impcdlto motu fangui- 
nis in peftore , ilcpias per anatomen often- 
dit . In cafu fiquidem noftro mortem prs- 
eeflit anhelltus , & non minus intra cerebrum , 
quam intra pe£tus, clara indlcia mora; languinis, 
quam Hippocratis Interpretes jlatiottem ver- 
tunt, detetta fuerunt . Quid cnim cordis po- 
lypi ? Qj.ud fanguis eflTuius pcr inteftlnorum 
lubftantlam , & remoratus in meningum vafis i' 



1 O 



II. 



5^ 



femper rcdditis in liene obftru£lionibus, in. 
duftaque fenfim polyporum congcftione in 
cavitatibus cordls , ille non afthmaie dumtaxat 
detcntiis fuerit , fed ad pe£loris hydropem 
p ropcraverit . In hoc autem rerum ftatu con- 
ftitutus, cum die ante fui interitusnoclemin- 
lalubri caftancarum cibo lar;;ius ufu:; cflct , 
facile inde , acida contra£la ftomachi cruditatc , 
excitatoquc vomiiu, hypochondriorum fubiit 



zo 



Pfacordn- 
runi luLei 



convulfionem , qua; acres codcm tempore icho- ^ //^;,, 
rcs, diu Intra pra:grandis lienis loculos , aiia- «»!-««.» . 
Fu-.Tiquc glandularum folliculos forte dctentos , «■-•'•'• 
validc pcrianguifiuas, lymphaticaiquc venas , 
perinde quali pcr lotidem fi/phonrs , verfus 
cor, & pulmoncs (diu jnm fcn-ii-obftru£ta, at- 
que enervata ) circumpulit , & injccit . Hi Circu/utio 
autcm acerrimi ichorcs duplici ratione circu- '," "y^'"' 

, • r • • I !• • . aupltct e\ 

Jationemlanguimsapud prsecordia intercipere f4,,y;, ,;,. 
potuerunt , idllcct tum contentum ^mih^m teiccpta . 
coagulando, tum continentes canales convel- 
lendo . Etenim primo loco fermcnta iftaiali- 
no-acria , ex hypochondriis rcpcnte iangulnl af- 
fula, ejufdem compagem, ac mlxtionem ma- 
xlme perturbarunt ; unde, variatis cohxfioni- 
bus particLiIarum, fluida componentium, ca- 
rundem Kquilibrium, atque indc fluxllitas , qux 
ubique fere squalis efle dcbct , vitiata fuerunt ■-, 
coa6hlque proinde mucuo ianguinis fibris , 
hic gruml occurrcrunt , & polypi ; illic vero 
ierofitas intra cavitgtes copiofius exundavit . 
Deinde vero huJLifmodi etiam accrrimi ichores 
moram injiccre ianguiiii cceperunt , in quan- 
tum lcilicet canallLun convulfionem , quam 
Hippocrates Interceptlonem definlvit, induxe- 
runt. Cum enim languincorum textura ducLUuni 
tota fibroia fit , ac niufcularis ; quotics par- 
ticulx prsEter naturam fluxliiores , & acutae , eont:n^.-it 
a fanguinis mifccla iecedentes, intra fibrolum 
retc magnorum vaforum penetrant , ncceflV 
rio , tanquam extranei cunci , eorundem crifpa- 
turam producunt , & convulfionem , per quam , 
minoribusfa£lisvaibrumdiametris,flaxus necel- 
farlaj molls fanguinls , devolvendl cum a corde 
in cerebrum , tuni a cerebro in cor^^ Impedi- 
tur ; unde idem UmQuis , ob crafliorem fibro- 



l''.if'yiitm 
conviiljia 
qU0'iir>elo 



Quld tandera exundans cum intra pe£lus , tum larum partium acqulfitam conliftentiam , at- 

Intra cerebrum ferofitas oftendit , nifi , oppi- que ob viarum interceptionem , tandem clrcui- 

latis , convLilfisque pulmonum , cordls , ac redefiftlt. Etquonlam, exeodem(<r) Hippo- 

cercbri tubulls , lymphatica prsfcrtlm vafa hac cr. c{m fanguis *io,n movetur , fieri tton pote/l , 

illac diflihiiTe , & Ipia quoque langulferorum ^7«/» iniiverfiim corpus quiefcat . in hoc iane 



^lorbi 



4'" 



extrema eouique didu£ta fuHre , ut ieccrnen- 
do fero vltlole dehlfcerent? 
Ci>' III. Quoniam vero res ciuxrimus , non ver- 
7mrtis hu-hdi, brevem idcirco , dilucldamque xtIoIot?iam 
jus atiolo- (-um morbl , tum mortis exponi poiTe , arbl- 
tramur , fi nobis proponamus Adolefccntera , 
qul ex mala vi£lus ratione , & maxime exdiu- 
tina mora , autumnali tempeftate , in hujus 
maris littore ( quo terapore maxime ibldem 
noxius eft aer ) vitia fermentorum , ac ian- 
guinis abunde contrahlt , indeque labefa£lato 
vlfcerum, vaforumqe tono, Illud(^) Luciani 
fcomma adverius Romanos tanto juftius pro 



vera iyncopes, atquc apoplexix, quinimo ce- 
leris huius Interltus ratio eluceicit . ^, 

IV. In expolito vero calu , ut concretio h- naribus ■>;- 
brofarum fanguinis partium ex polypls evl- lamenta , 
denter innotuit, Itaipiam interceptionem va- r''?/^'''"" 
forum cruenta filamenta , qus de naribus , dum ^," '' ■ 
jEger interut , pcndebant , ciare demonitrarunt i diciutn . 
nirairum venas jugulares , & fuperiorem ca- 
vam ItafuilTe convulfas , ut fanguinem , quem 
a lupernis venis exhaurire minlme potuerunt , 



er exlllores venarum nafi extremitates tran- 
fim erumpere coegcrlnt- 



per 

fver 



V, Quod fi fimplex cava: ligatura , docen- ^^^"^f^ 
meruit , quod non folum xger ambulaverit , fed tlbus primum Lovvero , ac VVIlIifio , aicitem _ .,j, ".. /' 
quod aeger fanis , & valentlbus famularetur : lex horarum Ipatlo in cane , alioquin lano , 
eo propterea devenit , ut cQntumacioribus indugere poteft ; quanto fane celeritus jn no- 
J^ancifii Oper. Tom. I. E 2 ftro 

(«) Incom. ad tcx. s.dfniorb. (6) demerccd.conduil. (f) 2,dcnaibi 



5^ 



D E R E P E N T I N 1 S M 



O 



D I S 



Hro cafu tot complicataj caufaz hydropem pro- ris , abditiique abdominis locis ad afcitis pro- 

ducere, atque hominem diu aegrotantem per- du£lionem dehifcunt . M hr 

dere valuerunt? Una enim conjurarunt fufae , X. Tertio negligi certe a doflis Viris noa fanguims 

atque exuperantes ex coa£to fanguine fcrofi- poterit examen caufae, cur fanguis in cordis /"irot-a'? 

tates, pulmonum tunicx dehifcentes, &lan- ventriculis non quidem conlueta tenaci den--'^"*''"''-' 

guifera vafa paitim obftrucla , partimftrangu- fitate , fed friabili , ac diffluente confiften- "" '' 

lata, itaut ha:c fimul omnia inchoatum jam tia inventus fuerit . Hoc fane phxnomenon 

pecloris hydropem (quem fane cventum ix- ex defe-Ru mixtionis rubrz cum fibrofa , & 

pevidimus) momento temporiscomplcverint: alha fanguinis parce , qux intra cordisfinusin 

hincferum, prx lui copia , thoracis machinam polypos coaluerat , deduci pofTe , cenfemus: 

extrudendo , folito elatiorem reddidit , intul- rcliquum enim ianguinis facile diffiuit fibra- 

que , pulmones premendo, fpatium ademit, rum retinaculo Iblutum; ut paflimcontingc- 

in quod iidem, cura nihil renititur , ob vint re vidcmus etiamin extraclo per vense fe6tio- 

incumbentis per trachcam acris, dilatan lo- nem cruore , in quo cum fuperiorpars in al- 

lent ■■, cujulmodi fane infpirationis renixum bam concrefcit gelatinam , inferior, qujE ni- 

mechanice , cxemplo phialae , demonftravit gra apparet , femperfolito fiuidior occurrit . 

XI. DifTerendum aliquid fupcren"et de cauiis , 
ac modo, quibus polypiintra cordis, & fan- 



(.-?) Hippocrates 

VI. Patet igitur, prxpedita in prxcordiis 
libera ipfius languinis trajcftione , atque ct- 
iam prohibita relriratione , .Tigrum hunc ci- 
to fuille peremptura , & quidem conipiran 



ouilcrorum cavitates concrefcunt , deque men- ," ■^'^''''^'1 

Itruoacido, quo extra corpus diflTolvi lolent , dalicu , 

quando alkalicis fixis, aut volatilibus nequa- i/.'/fo/-.n«- 



/11/ hypo- 
clioriUriis 
a<{ cere- 
btum ci- 
tijjmia i/i. 
fenfi iicjUo- 
ris deri- 
•vatia . 



rebro , ubi adeo claraindicia coafti languims 



intra meningum vala apparuerunt 



tibus prxfocatione , iVncope , ac ncrvorum ly- quam luperantur ; ied opus hoc ftudio, experi- 
deratione. Neque enim a cenlu cauiarum ce- mentilque plenura, rejicimusad TraiSlatumlon- 
leris hujus interitus excludendus venitdefeftus ge majoris laboris , atque utilitatis quem de 
motusianguinis, & feparatio fpiricuum in cc- Corde , & Aneuryfmatibus adornamu.';. 

~" OBSERVATIOIV. 

Repentma mors ex convul/iorie thoracis , pracordio- 
riim , memngutn ac totius corporis , tn fortiffi- 
m.v.n apoplexiam ocyffme definente . 
H I S T O R I A. 

ICieph Sale Piftorienfis ann. 54. habitus 
mediocris, olim ha;morrhoidibus, & bi- 
liofis diarrhzis vexabatur , quibus tem- 
pore deficientibus , fepulti in peftore do- 
lores, ac recurrens incertis diebus fpirandi 
difficultas, abique ulla quidem anacatharfi , 



fa apparuerunt . Etenim , 
cum ichores malefici apud miferrimum Juve- 
nem ex hypochondriis celerrime in pracor- 
dia ponantur tranlducti ; dubitarinon poteft, 
quin juxta citilTima^ circulationislegem aliqua 
eorundem portlo etiam ex prsecordiis in ca- 
put , fcgonis principio ocyiTime derivata fue- 
rit . Unde patet , quomodo ipfa quoque cere- 
bri apoplexia in iEgri perniciem deniquc con- 
fpiravent . 



Vulino- 
num citm 
pteura per 
ligamenia 
cooie/io a- 
tiquibits 
forie co^- 
genila . 



Vaforum 
dehifcen- 
tia in afci- 
le. 



VII. Hzc profe£lo fatis nobis effe viden- fed cum faciei Iquallore , rigentique artuuni 
tur ad morbi , mortifque caufam rimandam ; frigore illuni urgere cceperunt . Ante men- 
nifi pro coronide velimusaddere nonnuUas an- fem identidem in afthmatis paroxyimi pene 
notationes ab ipfo extilpicio deducendas , & animo linquebatur, atque ob graviaquaedam 

VIII. Primo quidem perpendenda venit pathemata mifere , & cum mcerore vivebat. 
fmgularis illa , per albas, teretefque fibras , Tandem pridie ante mortem a Monialibus 
puimonum cum coftis colligatio , quam i"a- B. M. Aft^umptionis ad famulatum vocatus , 
ne nobis raro obfervare contigit . Adglutina- laborioiam , fedulamque operam , huc illuc 
tio fiquidem pulmonum cum coftis, qus fit feftinando , proprias ultra vires, locavit. De- 
a valida, & ubique Eequali iuperficierum pul- nique, iuiiocativo correptusanhelitu, aphonus 
monum , & pleuraj cohxfione , frequenter oc- repente fa£lus eft , & univerfo corpore convul- 
currit; illavero, quam in cadavere ifto offen- fus , animam efflavit , facie admodum tumi- 
dimus, forte majori ex parte congenita, non da, oculis intra orbitam retraclis , & fpuma 
tota per morbum indu£la aliquibus videbitur . ad os, ac nares confluente . Obiit autem die 
Egregie porro hac de re M. Malpighius in 15. Martii iyo6. hora 29. in publica via , quae 
oper. pofthum. in refponf ad Liparum , ubi ducit ad Templum S. Marisin Porticu . 
iuorumnativorummeminitvinculorumi quip- C AD AVE RIS D IS S ECT 10 . 
pe quos , ficubi inveniuntur , infpirationi ad- r "T Niverfa corporis fuperficies excolor, facies 
moaum famulari , arbitratur, Ky vero rubicundo-Iivefcens apparuit una 

IX. Secundo rarum quoque fe nobis pra:- cum fpuma intra os , & nares , qux araoto fter- 
buit curiofitatis argunientum, quod , comprcf- no , alioquin valde depreffo per folam pulmo- j.'^'"^^^-/?** 
fis pulmonibus, ierofitates , vcluti ex imbuta num comprefTionem copiofius redundabat . Vir- (rrf^^^,^.^ ^ 
ipongia , per dilatatos poros fuerint extrulk . ga , elapfis viginti quatuor horis ab interitu , 

Hoc fane nequaquam contigifTet , nifi duoin adhuc fubrigida cernebatur. Summa 

pulmonibus .mala , coUuvies nempe ferola , II. Univerfalia integumenta , cum primum ■^"^'f"" 

atque extremorum valorum hiatus , exialinis cultro inciderentiu- , ftatim fluidiiiimo , ied /;, eodem. 

ichoribus , tanquam ex cuneis , ampliores red- atri coloris , fanguine , perinde quafi adhuc in- 

diti, fimul concurriftcnt. Hinc claro expen- ter vivos verfaretur iEger , affluenter manabant. 

III. Reierato abdomine , omentum, intcfti- 
& mefenterium rubebant , dif- 

fufo 



firgafub- 



mento doceri poflumus, in quem laxitatisfta- 
tum veniant vaiorum tunicx, cum in obfcu- 



na graciaa , 



-(«) 4. dc morb. num. 53. 



O B ^ E 



O 



IV. 



5S 



fufo , jc detcnto pcr minima illarum fpatia & qucmadmodiim ab infolcnti caitfa profici- 

fcitur, itavires, cffeftufque nonnifi iniblentes 
noftris in corporibus producere valct . Sed jam 



fangumc . 

IV. Pancreas ob morbidam fubftantiae molli- 
tiem fere du6lile dcprehenfum fuit . 

V. Hepar , quanquam ncque mole ncque 
tis moHi-^'^^^^^-» ^^^^ fubilantix rationc a naturali ftatu 
ties fx«- recedere vidcretur, in cyfti tamcn bilcm flui- 
dens . diflimam , ac fubobicuri coloris contincbat . 

Caetcra in abdomine vifcera prorfus illxfa , & 
integra invenimus . 

VI. Apcrco thorace , lernamalorum vcnic in 
TortispuL confpe£lum ; etenim pulmoncs , utroque in 
vionKM ad i^j-gj-g pleurs , diaphraomati , & pericardio 
thorace ^'^ adhasrebant , ut nec digitis evelli , nec 
par:cs ad^ cultro aequaliter ab imo ad fummum feparari 
bivfio. potuerint. Et quanquam in pulmonibus ncquc 

^ , pus , neque ferum occurrilTet , contraclio ta- 
Eortojdsm '^ ^, o • • /■ j- • n 



utraquc tam folidorum, quam fluidorum mala 
lcorfim, diligentcrque perpendamus . 

II. De mortifcro pnEcordiorum , ccrebriquc ^^ . ^ 
fpafmo clara occurrcrunt indicia ante, & poft /;-ay„,«^^ ' 
mortem , vidclicet lepulti in pectore dolo- '" prtecor- 
rcs , difficultas refpirationis abfque ulia ana- '''" / *-^ 

I r r cr ■ /■ •L ccrebio in- 

catharli , angor lunocativus , Ipuma ex naribus , ^^^^„,_, , _ 
& ore , qua: prefTis pulmonibus , affluentior 
fiebat , fternum deprefTum , oculorum retra- 
ftio , totius dcnique corporis , atquc ipfius 
etiam penis convulfio i quibus ad)un£la fuit 
elegans obfcrvatio roiunditatis , ac tcnfionis 
in corde , quz probabiliter nos docuit , vita- 
lem hunc mufculum , duin Aiger interiit 



vdit^s "^^" quaedam, & renitcncia, feudiminutaflei pertinaci convulfione fuiire correptum . Cui la 



xibilitas obfervabatur 

VII. Cor, licet mole non magnum , adeo 
Itaip-cor- t:amen tumidum , tenium , & orbiculatum de- 

prehendimus , ut in fyftole adhuc pofitum di- 

xifles . Vena cava , & auricula dextera natu- 

rali diametro aliquantulum ampliores, fluido- 

que fanguine tumebant ; quo lane cruore , & 

quidem multo fluidiori , fcatebant finiftrx cor- 

dis cavitates , in quibus nullus polypus , aut 

grumus latitabat . 
T7 i-j, ', VIII. Se£lo cranio , dura mater excolor , 

Validitau- \ ' 

r.« mams ^ lupra cerebri corticem admodum concra- 
tontra^Q . 6ia ; pia vero , fuis tumentibus ex fluido ian- 

guine vafis , occurrit . Cumque amputaremus 

portionem corticalis , & medullaris cerebri par- 

tium , vidimus ( ut apud ftrangulatos ) pun6la 
Seru.m » fanguinea fpilTo agmine candidam meduUx fub» arte compreua , non invenire ipatium , per quod xas.,rotun- 
".',/• ftanciam varicgare . Pallidam ierofitatem non ""' — . 

ad \'fque apertis folum ventriculis profiliiile , fed ad ufque 



necum ingens accefferit quancitas cruoris, in 
tra luas cavitates repcrci , noftrum fubit ani 
mum dubicatio de inlupcrabili renixu fangui- 
nis , qui , cum ob pulmonum , totiufque corpo- 
ris convulfiones liberum in arteriis fpatium 
invenire non poffet , ut cordis pulfioni obfe- 
cundaret , neceffario intra ventriculos , dia- 
ftoles tempore , admiffus, aquantacunque cor- 
dis contra6\ionc urgeretur ad egreffum , iub- 
fiftere tamcn , tandemqae validiffmie reniii 
coaclus fuic . Unda poftremus ille ortus eft 
prscordiorum angor , penitulquc , & ex tem- 
pore dilruptus vitalis ille circulus a corde in 
cerebrum, & a cerebroin cor . Qui farpe vivo- Ex aoitie 
rum feftionibus intertuerunt , ignorare ne- csrHpreJjfio- 
queunt , fanguinem , arteria magna cafu , vcl J^ ^"Ir^ 



effiffttm . 



u 



fpinalem fpinalem medullam redundaffe , deprehenfum 

medullam fuit . 

S C H L lU M. 

' Nicam nafcendi , innumeras vero morien- 

di hominibus effe vias , nihil eft, quod 

nos doceat apertius , quam ipfa cadaverum fe- 

ftio , quae occultas necis caufas ad folis lu- 

cem evidenter exponit . Vidimus in praeceden- 

tibus extilpiciis , quam varix morienti ratio- 

nes fuerint detefta; ; nunc rara interitus cau- 

Morbi hw fa fg oflfgrt in delcripto .Sigro ejufque diffe- 

ius natura o. J -r • l 

qnalis . ^ cadavere . litenim , quanquam morbus, quo 

deceffit, vulgaris, ac notiffimus videri poflit 



libere excurrere poffu; unde cor manct plenum, ditttsfirc 
immobile , ac rotundum , citoque animal mo- 
ritur . 

III. Status deinde durse matris clarc pariter Spaf„hs 
nobis oftendit pertinacem convulfionem , in "■c»iKgu>;i 
quam ipfa paulo ante JEs.ri raortem venerat ; "'-'verja 
inventa enim eit excolor , lunulque contra- „. •'■ 
cta , ut non iit tixntandum , qum idem me- 
ningum fpalmus , qui cerebrumobfidebat , ac 
circumcingebat , univerlse radix extiterit con- 
vulfionis . 

IV. Sed ha;c notiora funt , quam ut longius 
examen mereantur . Pergamus igitur ad particu- 
laremillam, & raram conditionem fiuiditatis , .T^^njft.v /'^ 
qua fanguinis non in prajcordiis modo , & cere- '^'''^*'^"'^, 



alicui, qui folidarum vitia partium confidera- Sro ,fed in toto etiam fuccutaneo corporedona- J^^"^ adhu» 
re folummodo velit ; fuit fiquidem vehemens batur . Hoc fane phcenomenon pro caufa habuif- perfiiterit 
atque contumax convcdfio przcordiorum , qus , fe iufpicamur non folum violentiam motus cor- 



cerebro , & univerfo corpori communicata , 

aeris, fanguinis, &: liquidinervei alternumfiu^ 

xum, acrefiuxumlethalker praepedivic , unde 

fortiffima tandem apoplexis fpecies exorta eft ; 

attamen fi fedulo advertamus , per diffe61:io- 

nem cadaveris fingularcm fanguinis crafim in- 

notuiire , uberiorem certe raateriem admiran- 

di fimul , ac philofophandi offenderaus : inven- 

tus quippe fuic , poft integrum a morte diem 

Sanguiws cruor adeo folutus , & fluens , ut , fi homo ifte 

ftuxtiitas {^j^g^i fuperftes fuiffet , fluidior effe non po- 

tneadave- • tj c ci i • • • , •T 

riiui rara, tuent . Hxc proiecto langumis in cadaveriDus 

conditio ita raro exiftit , ut , fi quando id eve- 
nerit, portenti, acprodigiifimilenumeretur; 
hincifii O^er. Tom, X 



poris , quam ^Eger poftremo iiux vitje die fufti- 
nuic,& per quam id concingere cruori fuo potuir, 
quod evenit in reccnter effulo , & diu in vaie a- 
gicaco fanguine , qui eum ob motum in fibras 
coalelcere nequit ; led potiffimum exaltationem 
falium acrium,maxime ad urinoiam naturam ac- 
cedentium , in homine, cxteroquin hxmorrhoi- 
dibus,ac biliofis diarrha;is olim detentos,qui pro- 
fe6\oiaIes, cum per vchementem, crebroque 
repetitam corporis exercitationem , oleofis Ipi- 
ritibus , & aqucis partibus , quorum m.ifcela ^aJis m.- 
cicurabantur , cxhaufti fuerint ; nil mirum , ""fi '^'■' *'•' 

fi;- • • • • • /snpuinefij 

, intime cum langume aguati , ac permixu , '^y^°/^ 

cam fluxilitatem eidem conciliare potuerunt , „„ot. 
E i quain 



54 



D E R 



E P E N T I N I S 



M 



O R B I S 



ConjcElu- 
xa cie con- 
■uuljiunum 
e.iufa ex- 
fernnentis 
confirrmi^ 
t:<r . 

Miii fo- 
nteiin hy- 
j.oclnn- 
drits . 



culoriim , vaforumque convuHiones , unaque 
fimul incongruae contentorum fluidorumfepa- 
rationes , ac morx , ut in prsfenti cafu , fo- 
lent contingere . 

VI. Movet autem nos ad credendum , fca- 
tebram prjedi6ti liquidi falino-acris , & armo- 
niacalis in hypochondriorum folliculis latitaf- 



Diabetico- 
rwn renes 
duSiles . 



Sant^uinis 
inirullo ad 
cerebri me- 
dullam 
unde . 



Penis muf- 
eu'us , 



quam induci pafTim viJemus in extra6\o re- dinem tenditur, egregie tradiditG7)Malpighius' 

centere vena fanguine peradditioncmlalis uri- lUud tantummodo ad rem noftram hic perftrin- Ejf,rie,„ 

nofi , & pr^cipus Ipiritus lalis armoniaci . gimus, quod , ficuti fpuria qua-damcolis erc- notha e<e- 

V. Cum vero infufiones liquidorumacrium tlio in cadaveribus excitari poteft per {o\^m. ^^^^ in ca- 

intra ^iventiura brutorum venas nobis noa mjeflionem tcpentis cujuslibct liquidi intra ''■'^f'^''^j 

femel oftenderint , eafdem Draecordiorum , eiuldem arterias, dummodo venulse filo ftran- ^ '"•"'l ° 

totiuique corponsimmanesconvulhoncs, quas gulata; , ne refluat ', impediant ; ita protecio 

illico mors fequitur , inducere; nihileft,cur non dubitamus, quin ejufdem ereCtio , quae 

dubitemus , quin vera caufa convulfionum , ob nervorum , fibrarumque convulfionem, flui- 

qua: noftrum iEgrum adnecem perduxerunt, da in finubus fiftuloforum corporum interci- 

extiterint copia hujufmodi fluidorum lalino- pientem, ante hujusiEgrimortemcoepit , per- 

acrium , quae , cum nimium exaltata, & acu- iiftente eodemfibrarum fpalmo, vel poft raor- 

tiflima "reddita , ex hypochondriis intra fan- tem perfeveraverit . 

guineos canales magna copia tranfducuntur , IX Caeterum non adeo laborandum / in ea 

veneni naturam induunt. Tunc enim propri,e dubitatione , quomodo fcilicet ftare fimui po- Z'''^"."'*. 

cxceflTu molis naturalem reliquaruminianguine tuerint fummafluiditas fanguinis, &; facies ex- y?,„,£. „,,0: 

particularumfuperanrproportionem, ac proin- color, atque artuum illad frigus , quibus jEger »;oa'o fa- 

de ratione propria: indolis cruorem non tan- iteratisin prsfocatipnibasdetinebatur .Etenim *,'" /"'^^'- 

fum fluidiorem, ac mobiliorem, fed , quod eadem vaibrum ftrangulatio circa pra;cordia , trema P' 

magis eft, procliviorera eflficiunt , ut ex natu- qii2 iufFocativum afthma IJepe intulit , libe- ^,^^ pgy. 

ralibus vaforum cancellis facile i'e proripiat , rum ianguinis per extremas arterias -i^cux- durave- 

atque Intra ftriftiflimam compagemfibrarum ium, ^ ignearum particularum per minimacar- ''"''• 

mufcularium, vaforum, & glandularumultro nium diftlifionem prxpediebat ; unde calorisj 

le infinuet, acpenetret; hic nervorum , mui- ac vividi coloris privatio exorlebatur ; quam 

fane privationem conlequitur fenilis frigoris , 
quemadmodum apud nyftericas mechanica 
ifta valbrum lege accedere , ac recedere , 
paflim obfer^-^mus. Quo fit, ut magnus ille 
Medicorum Romulus, ut re6le ( ^ ) Hippocra- 
tem SoIertiiTimusBaglivus nofter , poftSyden- 
hamium , appellavit , icripierit ad rem : - Colo' 

l"e , quod obiervaverimus non iolumcyfticam rtim inutationes , corcle acljiriugente venas {[ntt\-r 

bilem fluidilTimam, ac fubobfcuri coloris(cu- lige etiam arterias ) <rc laxante , fiunt; laxati' 

juimodi evadere folet artificiali admjixilone te quidem , riibicuncU , acbenecolorati ; conjlrinf 

ialium acrium ) fed ipium quoque pancreas gente vero , cum pallore lividt , &c. 
lentorem plicabilem ,ac fere duftilemadeptum X. Mortuus itaque improvifo niiferrimus 

fuiffe , qui plane oriri poterat exdiuturna , & homo juxta magni Senis (r) efFatum , cura 

copiofa iecretione fluidi acerriml , ac dilToiven- tam frequenter, acfortiter abique manifefta, 

tis , quod ftri6xam illius glandul^E fibrarum co- fcilicet externa, caufa animo defeciffet ; & dcf 

ha^fionem elimare , debilitare , ac fere toUe- natus eft ob complicationem trium malorum , 

re valuerit ; unde refiftentia minor , feumolli- fuflTocationis , fyncopes, & apoplexia; , quam 

ties major eo in vifcere produfta fuit : que- iub voce fyderationis , ab acri humore pen- 

madmodum fane in cadaveribus illorum , qui dentis, idem(rt') Hippoc. perhzc verba, ora- 

exdiabete perierunt,renesomninoflaccidi, pli- culorum loco habenda , accuratiffime defcri- 

cabiles, acdu6liles, ob eandemrationem, in- pft: —Cerebrumautemclademperfert , ^^'^^nip- j-^-^n^^^ 

veniri iblent. fum non famtm exijlens , fed , fi qiiidem radatur ob nior- 

VII. Similiter non aliunde petendaeffe vi- ( en modus convulfionis) turbationem rau/tam bumhic 
detur caufa tam profundx intrufionis iangui- fubfunct , & cerebrum coiivelih , ac difirahit to- .&" P'' 
nisintraftri£tiffimamcerebrimedullam, quam tirm hominem ( en convulfio univerlalis ) ^w*' 

ex convulfione continentium , fimulque diffo- '« fe ipfo 'voccm non edit ( en aphonia ) & fuf- 

luta nimium compage contenti liquidi , cujus focatur ( en fuprema complicatio malorum ^ Hij>fotia- 

major fluiditas, ut e fuccutaneis vafculis , ad pr£efocationis fcilicet , iyncopes , &apopIexix) '" <'"»«'«- 

fimplicem integumentorum fciffionem erum- demum concludit ,-'■&' h^ec affe&io fyderatio , 

pendo , prodiit ; ita in cerebro ulteriorem pe- & apeplexia appel/r.tur : — quas quidem non 

netrandi vim na£la fuit a meningibus , fmu- iemper in Iblo cerebro qujerendaeft. Aliquan- Syderatio 

bufque convulfis , perinde quafi a confociatis ad do in vafis , aut cavitatibus cordis obftru6tis , '"^^''dum 

circumpellendummanibus.Undecruor, ad uf- compreffis , atque convulfis, intercepto cruo- „„/^„j ' 

que medullarem cerebri iubftantiam expreffus , re , delitefcit. Saepe in uno aegro muhz pnr- -vajis deri -^. 

rubentibus illam pun6tis variegavit. tes, immo omnes obfervantur aflTe^lfE , vitio •!"««»■. 

VIII. Ipiaquoque perfeverans pcft mortem vel primario, vel fecundario , ut fcite adver- 
penis teniio(qux raro in ftrangulatis non in- tit Thomas (e) Bartholinus, & nos in pra»- 
venitur ) prxterita: univerfalis convulfionis te- lenti cafu notavimus. 

ftis adfuit .' Cum enim virile membrum fit muf- 
culus mirabilis contexturx ; cxterorum inftar 
mufculorum , fpafmodicas affe6liones pati po- 
teft . Modum vero , quo penis juxta natura or= 

O B- 
(<f)ln conf.de imp.vcn.apud Bibl.Med.Mang.(^;I.de ofr.nat,n.2?.fOaph.4i.(^)l,de gland.n.p. (»)conf.de Anat.prafl. 



o 



B 



R V 



1 O 



II. 



53 



tione Ciir 

dis , 



M" 



OBSERVATIO V. 
hnprovifa mo>s ex fubita cav£ intra pericardnm 
difniptione , cum aueuryfmjte artertte magna . 
H I S T O R I A . 

STephanus Afcieri futor Januenfis , fexar 
genario major habitus carnofi , oclo ab 
hinc annis podraga , & chiragra circa 
aequinoftia grayiter vexatus , ante bienniuni 
Septdtus tufTi cum fpirandi difficultate detineri cce- 

fiJj dexte- ■ (Jeinde cordis palpitationem , & fepul- 
>o jlernt r ' r r n • i 

iatere do- '^""^ quemdam lub dextero Iterni latere gra- 
lorcum vativum, atque interdum acutum dolorcm , 
f.ilp!t,i- ad ufque humerum propagatum, peftorisan- 

guftiam , ac profundam pulfationem paiTus 

fuit. 

Vertizote. II. Decurfu proximc prxteritaE hyemis non 

nebricQJa ,j[^xo corripiebatur etiam vertigine cum fen- 

fibili capitis excalefaftione , ac pr.rcipiti vi- 

rium lapfu. Quare fa:pe ad fuendumineptus 

reddebatur . Dimidium Quadragefima; falfa- 

mentistranfegit. Tandem diei^.Martii 1706. 

hora 17. cumaprandio merum ingurgitafifet , 

ftatim aphonia , atque angore cecidit exanimis. 

CADJVERIS DISSECTIO. 

Irabile profefto nobis vifum fuit , quod 

nullum in abdomine contentum vifcus a 

naturalis oeconomiae legibus receflifleti adeo 

fingula colore , mole , ac fubftantix ratione 

optime conftituta occurrerunt . Sola cyftica 

bilis fubobfcurum quid referebat . 

Dexte/a Yl^ Horrendum e contrario fpe6taculum 

"Z"!^'"'- thorax nobis exhibuit i detrafto enim fterno 

(quod parte fui dextera elatius eratfiniftra) 

dexter pulmo rubicundior , & pleurs admodum 

adglutinatus , cum adnato duro , & magno cor- 

pore apparens , curiofitatem noftram Ia£tavit , 

ut diligentius rei novitatem detegeremus . 

Aorta <»- Latebat enim ftatim extra pericardium aortae 

neurylma^ aneuryfma ; deinde ada6lo cultro , illico la- 

ame a jj^j^ ofleam deprehendim.us figurs ovalis , 

0jjca tfj L ^ o ' 

aneuryf- qusE extemam dilatata» arteris partem , qua 

viate . fternum , coftafque dexteras refpicit , occupa- 

verat. Sub ea lamina, & circum aortaj ca- 

vitatem, quae anterius pofita eft, polypeam 

i?«t« /)o- fubftantiam , inftar lardi, in fornicem adeo 

hp' ">"•. concinne incruftatam invenimus , ut nunquam 

flructio m ^^^j jj^ aneuryfmatum cyfti fimilem detegere 

mate. datum fuerit ; hocfiquidem corpus igne prius 

liquatum , & mox frigore integre concretum 

videbatur, non enim in multiplices laminas, 

ac veluti in folia diftrahi (ut paffim folet) 

patiebatur . Unde conftitit , validum aggerem 

pulfioni fanguinis verfus externas pofitum 

fuiflfe. Facie vero, quapulmones tanguntur, 

minori polypeo repagulo obfeffam , tettamque 

aortam deprehendimus . Aneuryimatis interea 

cavitas tam ampla occurrit , ut pugnum fa- 

cile admififlTet , taraque grumofo plena fangui- 

ne , ut nihil ftuidi amplius capere pofTe vide- 

Strite ad retur ; nulquam tamen magno aliquo forami- 

lattis <j- ne dehifcebat, licetadcordis bafim intrape- 

rteuryfma- ricardium , & ad inferum latus aneuryimatis 

tisquid niora: quaedam. ftriae, maiorum forte futuro- 

tndica' ° 1 -^ ■ J- • ur r • t 

,ej,t. rum niatuum indicia , oblervatae tuerint . Lon- 

gitudo ipfius aneuryfmatis non excedebat lon- 
gitudinis aortae , qua curva eft , dimidium , 
quae proinde aorta cum fupra, tum juxta cor 



nativam diametrum , acfibrarum validkatem 
fartam , teclamque eieganter fervabat. 

III. Sed non hic malorum finis; etenim, 
cum ipfum pericardium maxime tumidum , 
moUe tamcn , animadvertercmus , fufpicati 
fuimus de latcnte aliquo prajternaturaii fiui- 

do . Se£lum promde ingentcm dedit , quantam Concreti 

icilicct capere poterat , cffufi , atque in crumos-^'"'-?''""^ 
r "1 cobia mira 

convcrii cruons quantitatem, qu^ certedua- S,f_„. 
rum Iibrarum pondus exccdcbat . Sanguis ve- «/«»; . 
ro effluxerat, aperto intra yeftibulum vens 
cavjE iuxta dexteram auriculam foraminedia- ,, 

1 ... Veme ca- 

metri unciae circiter unius, quod paulatimab ^^ f^,,„. 
erodcnte liquido fa6lum fuifte in mufculari ejuf- ru. 
dcmtextura, plane indicabant ipfiusorae , quae 
nonin fimbrias, ac lacinias folutae , fed velu- 
ti per limam omnino expolits obfervaban- 
tur. Quominus autem fanguis multo prius 
intra pericardium exundaverit, impedivit for- 
fitanlUbtilis illa, in quam mufcularis definit , 
tunica, qua; , hiatui fuperextenfa, egreflum 
claudebat , cujus tunica: tenuata fragmenta ad 
ulceris extrema videbantur pendere . 

IV. Se£Io tandem cranio, niger fanguis ex 
vulnerato forte fertuna pofteriori finu dur^E 
meningis large profluxit; quod genusmagna 
pariter copiain lateralibus finubus contineb<i- 
tur. Ventncidi cerebri limpido tumebantle- 
ro, quod ad principium Ipinalis medullasrc- 
dundaverat . 

S C H L I U M. 

ADeo perfpicue patet natura, & vis le- 
thalis mali , quo hic homo fiibito de- 
cefTit , ut nullo pene commentario indigerc 
videatur. Etenim , cum integritas, & conti- 
nuitas magnorum fansuiferorum ad vitae con- 
fervationem omnium maxime fit necefTaria ; 
mirum proculdubio videri non debet , fi , adeo 
enormiter dilatata arteria magna , & abruDta 
repente contmuitate , & mtegntate lummi 
caudicis venje cavae, fluxus fansuinis avenis 
in cor, atqueacprde quaquaverium una cum 
yita illico in expofito Sene defecerit . 

II. PofTem hic de ortu , ac difcriminibus 
aneurylraatum plura dilFerere ; fed , «juia nunc 
fcholiorum brevitati ftudendum , aptiorem il- 
lislocum, volente Deo, tribuemus. Idvero n. . 
crebra experientia nos edocuit , aneurylma- dioru.n 
ta prxcordiorum apud .£gros , erodentibus '"»f"»>y- 
ichoribus retertos , plerunque in? ipere ab uni- "'•'"/*- 
veilali quaclam Ipalmodica arteriarum ^ne- ^^,.r,/^^,. . 
fctione , qus poftremo in corde , aut fummis tenarum 
vafis determinatur . Quo fit , ut primum d& fp''f»"> >"' 
vaga , atque huc illuc per coUura , & artus '^'P'''"' ■ 
errante arteriarum palpitatione conquerantur . py^ati 
Demde intra pe3:us malum fiftitur , ikpe tufTis morbi in- 
urget, cor falit , & gravius pullat, mox fe-'^'f'J. 
paltus , ac brevi fugitivus corripit dolor , qui 
poftea pertinacius haeret , & . modo ad alteram 
fcapulam , claviculamve , modo per brachium, 
quandoque ufque ad cubitum propagatur . 
Tandem profunda perientitur pulfatio ; ele- 
vantur alicubi cofts , autfternum; ca;teraque 
fuccrefcunt gravia , & prorlus miferanda atro- 
cis hujus maii phaniomena, qux utplurimum 
fubita morte finiuntur . 

III. At vero , quanquamomnia , &fingu!a 

fvnii 



56 



De RepentiNis Morbis 



fymptomata , quibus luc liomo fuorum initio 
malcrum tentacus fuic; & an eadem vexave- 
rint, quxfuperius cxpofuimus, Hofcere mini- 
me potueriraus ; att.iinenqualiicunque morbi 
progrciTus, quemab illius familiaribus fedula 
inquifitione comperimus , atque extifpicio prs- 
fiximus, fatis oflendic , ejufdem corpus , poda- 
gra obieirum , acribus , pungentibufque ichorir 
Dus ( ut vel cyftica bilis argumento fuit ) redun- 
davifle ; qui fane ichores , cum per biennium 
ante illius mortem fubiiftere coeperint in pra:- 
cordiis , tufTim excitarunt , & paulatim , comi- 
lantibus dolonbus , pondere , atque anhelitu in- 
iiA fubflantiam tendineam aorts, fimulque muf- 
•cularem venz cavx intercepti fuerunc,quibus in 
locis , verofimile efl , primum irricationem , tv 
Aneuryf- convulfionem cum cordis palpitacione , dtiude 
r"""**' . veroiflorum eciam canalium excfioncm, van- 
„■,0 confi- demque incnoatam fuilie diloncacioncm , in 
y,at. quavcr^ aneuryfmatum natura confiffit. 

Arifuto- I^'^' Siquisautem diligenter animo tencat , 
);;»5«<)wo- arteriam m.agnam, & venam cavarn in.xgio 
t/Binfir- incurvi habitusob artem futoriam, angultio- 
,nundiT j-jfm, quamhumani corporis ferat coniucu- 
i^m ijafts tJO , coercen; torrecaufam invenier, curini- 
f£»tulcui. tio morbi fanguis , majori nifa ob tufTmr 
exagitatus, prazdida fanguifera vafa vehemen- 
tius diftendcrit ■■, dcinde quomodo per impetum 
reciprocati fanguinis minimo negocio haberi 
potucrit intrufio , & niora pertinax falino-ero- 
dentiumichorum intra fibras eorundem cana- 
^„.-/:j^„ lium . Raro enim qui feflilem , incurvamque 
/^/.»frfr;7^i-icunt vitam , fi vitiofis redundent fuccis, 
cur aro abfque infigni aliqua pulmonum, cordis, aut 
fani con- jtiagnoruni vaforum iabe confenefcunt . 
fenejcnnt. y -^^^ quoniam nigrs quxdam ftris ab 
aneuryfmatis fundo ad cordis bafim intra peri- 
cardium apparuerunt : dubitandi anfam nime 
pr^bent, lubtilem , acremque faniem (quam 
aneuryfmaticus qujfque follicidus perpetuo fun- 
Ex «)?«<- dic) fenfim fupra cavam deftilaile, ut illius 
vyl',r:.itt'.m magnam erofionem faltem acceleraverit ; pra!- 
faiUcuhs fertun cum aorta iftoin homine , ut dictum 
nmeiejjK- ^^ ^ ex inflexo dilatati trunci fitu necefTario 
'cJve ero- magis appropinquaverit ad cavam : quo faftum 
fto ^Knmo- inii , ut afFeftiones utriufque fanguiferi fere 
do indu- per contraftum adaugeri mutuo potuerint. 
'''' VI. Non admodum hic laborabimus in ex- 

ponenda caeterorum stiologia fymptomatum , 
quae Sutorem hunc ante mortem maxime 
e.xercuerunt ; cum abunde ex legibus niotus 
Vrequens l^nguinis evadat perfpicua . Etenim , ut re- 
fordispal- cwtxcns cordis palpitatio procedebat exreffe- 
j>itatio,& xione motus fanguinis ab aorta aneuryfmate 
'.jtrtt^qo verfus cor ; fic frequens vertigo , & capitis ex- 
^ • ' calefa£lio ex impedita identidem trajeflione 
fanguinis a cava intra dexterum cordis ventri- 
culum proficifcebantur . Sanguis enim, quia 
cerebri finubus in jugulares , & cavam , in- 
deque intra cor , folute , ac libere , in homine 
yalente , atque incolumi , motus fuifTet ; in 
ca,lu noflro ab eroia , fuifque propterea viri- 
^a) in coac. {.l>) de morb. pcft, tit. de inter. pulf. 



bus enervata, cavjE textura , per cordisitinc- 
ra nonnifi a?gre urgeri poterat y ac propterea 
idcm fanguis , majori fspe fxpius quantitate in- 
tra cavam coIIe£lus , impcdimcnto crat , quo- 
muvLis fubfecucurus e jugularibus venis , finu- 
bus dura? matris, ac cstcris capitis fanguifc- 
ns, libere defcenderet . Unde quemadmodum 
ex niajori ignearum particularum per mini- 
ma cerebri diflfufione , ina^qualique irritatio- 
ne , & preflione calor, ac vertigo continge- 
bant; ita ex intercepto eodem tempore mo- ^'''''' 
tu fanouinisecava incor, prxceps virium la- -^'.'*'"^'', 
pius oriebatur; cujus certe deliquii caufam , ./^^ ^ 
quam aliam quaremus? cum in promptu fit , Cordua 
cor inrer duo pofitum fuille aneuryfmata , ""''' 
cav2 nimirum, quod fanguinem frequentcr '"'"*''-^/" 
eidem fubtrahebar , & aort» , quod illu 



m 



C^tMH , 



identidem in cor repellebat i' Qiis lane res 
in caula fuir, ur fanpuis , in cerebro eriam 
rerardarus, ex difTeilio durae marris finu large 
proflu.-cerir. Neque aliunde petenda eft ratio 
inventa3 lerofitatis intra cerebri ventriculos , 
quam ex iumma plexuum turgentia , ac di- 
ficnfione , cujus vi , didu£tis , ampliatifque 
poris tunicularum vafcula comprehendentium., 
fubtilis percolatio feri , veluri per manicam 
Hippocratis, habita eft. ' 

VII. Denique repentina mors , quam {a) 
Hippocr. prsdixit fenibus, quibus cordis do^ 
lores f^epius confueicu.nt:., tribuenda cfTe vi- 
detur fubtta ruptioni tunicuLx illius , quae, 
cavae foramen tegens, cuoris effluxui renite- 
batur . Sanguini vero duplex confbciata pro- 
babiliter vis novifTime accefTit , fcilicet erot 
fiva ex falfamentis , perdimidium Qciadragefi- 
mz ingurgitatis ,'_& extrufiva , feu diftra£tiva ex 
hauflo tandeni meraco . Unde junftis cunei , Ufide i;.»- 
& vefiis viribus in ianguine , tenuiilimumil-/"^'''"»* 
lud membrans repagulum cedere coa£lum '""'''"' 
fuit ; vitaque , fluente cruore dc cava in pe- 
ricardium , illico recefTit . 

VIII. Neque fanc hujufmodi mortis genus 
novum erit iis , qui in Medicarum hifloria- 
rum le£lione verfantur. Proftant enini fimi- 
liaexemplaapud (h) Bellinum, alioique ; ut 
nofira nunc taceamus . Sed unum legimus def- 
cripto cafui fere tam fimile , quam ovum o- 
vo , apud ( c ) Andream Laurentium in Equite similis 
Guicciardino Legato Magni Ducis Hetruriae hijlor'ia ex- 
adRegemGallorum ; qui , tametfi, cum Ma- ■'^''"'■''^- 
gnatibus quibufdamobambulans, familiariter '"'• 
colloqueretur , fubito relpiratione , pulfu , & 
vita privatus cecidit ; cujus in cadavere in- 
ventumfuit venx cavaioflium difruptum , & 
arteria magna ita dilatata , ut brachii ampli- 
dinem arquaret . Sed hic demirari fatis non 
poflumus, quomodo infignis adeo Anatomi- Caufain- 
cus miratus fuerit , quod nulla externa caufa ^^'' "<« <"^ 
ad cavse difruptionem accefTerit ; perinde qua- ""."l"^"' !" 
li internae , ut pailim videmus , iacis elle „emfoU 
non potuerint. fufficitint, 

(c) iib. 9- qu- ^8, 



JO. 



J O M A R I ^ 

LANCISII 

Intimi Cubicularii, & Archiatri Pontificii 

DISSERTATIO 

D E 

NATIVIS, DEQJJE ADVENTITIIS 

ROMANI COELI Q^UALITATIBUS. 

C«i accedit 

HIST ORIA 
EPIDEMIiE RHEUMATIC^, 

qu2B per hyeraem Anni MDCCIX. vagata eft . 



Ne pereuntes quidem aquas OLiofa; funt . Nam immunditiarum 
facies, & impurior fpiritus , & caufi^ gravioris cceli , quibus 
japud Veteres Urbis infamis aer fuit , funt remots. 

Sext. ]ul. Frontirms de AqmduBibus . 



59 




ILLUSTRISS, AC REVERENDISS. PR^SULI 

D ANNIBALI ALBANO. 

SANCTISSIMIDOMJNJ 

CLEMENTIS XL 

Ex Germano Fratre Nepoti , 

Jo. Maria Lancisius Felicitatcm . 

Jvttatem fanSiam , tiovam^jue Jerufakm Romam , Chriflianis inftitutU 

Caput Orbii effe6iam, qudS latius pr<ff\det Rehgtone Divina , quam 

olim dominatione terrena , incredihili calumniarum impudentia anti' 

(]uus bumani generu , & verttatis boftis adortus eft ; nequicquam 

conatus Arcem fan^itatis excindere , 6' au^oritatem Divinis Oracu- 

lis ftiltam lahefa^are . Hanc mentiendi licentiam contra Jura Sacro- 

rum cum celeherrimi Scriptores coercuijjent , mvas artes cxcuftt ; ni- 

miriim, ut alacritati:m fidclium retardaret , ne ad jacrofan^te Fi- 

dei domicilittm confinerent , ad quod venturai omnes gentes pr<€dixerat Ifaiai ; quen' 

dam animis metum vulgo injecit , quo palam etiam nonnulH afftrmare aufi fiint Romam 

tnaligno coeh , ^ infalubri lahorare . Cum autem Catholicce eti im BcclefitC interfit , ut 

cmnes agnofcant , Urbem fummo Dei omnipotentis confiho ad fovendos incolas , & exci- 

piendos undique bofpires cunciii honi> locuphtatam ; hanc provinciam , ILLUSTRISSIME 

Pr^SUL. partim meo mib/ jure, partim optimi Principis benefico refervatam intelle- 

xi ; eo quod rei ipfa Philnfopbum , ac Midicum poftularet , & depellenda infaluhrita- 

tis fufpicio SanFite Urbi, & pio Religionis commercio fitmmopere infenfa Pontificis do- 

meftico, & ArchiatrQ deberetur . Cxterum op^ris materia , quemad'nod>m ipfa fibi 

auSiorem delegit , ita eadem Patronum Te fibi , & Aufpicem depopofc t ; quem & 

fangtiinis neceffi udo Pontifici , C^ educatio Urbi , 6" di^nita' Sedi Apo(lohcje , & vir- 

tus di'nique R^hgioni arfljftm's vinctdis devinxerunt . S?d 6" •irElijffna ea vincula 

junt , qu<e autlorem non argumento folum , verum eriam T<bi , Pr/EsuL Illustris- 

SIME, & fuo, & operis Patrono, maximopere ohftringunt . Eninvero pr<eter fingula- 

rem morum fuavitatem , eximiam eruditionem , ac ger^nanam animi pietatem , qua Te 

SS. Patruo tuo, & Domino meo Ctementifii iio , nova quadam virtutum cognatione 

conjungunt , atque omnium amorem , & admirationem exdtant ; incredibihs illa Al- 

BAN^ GEbiTls in me mtdtitudo , & magnitudo meritorum non patitur, ut quiaquid 

conari ingenio , aut fcripto edere aggredio^- , & mea omnia , & me ipfum alteri de- 

heam . Quee igitur Tua fint non tam offero , quam perfolvo \ cum tu vic Jfim opufcu- 

lum non tam aufpiciis , & patrocinio , quam fapienti<e , & morum exemp/ii confirmes , 

& ilhiftrei . Q^io enim argum^nto Romaii caeU indolem fehcijfimam certiui agnofcant 

€xter<e Nationei , apud quai Chriftiame Reipubhc<e fumma negotia geri< , quam , cum 

floquentiam , mentis aciem , probltatem , ahaque animi tui ornamenta hic loci educata, 

atque excuka , intuentur ? Accipe igitur Romani aeris vindicias ad Te properantes , 

morafque diuturne ahfenti<e tua <egerrime ferentes . Accipe noftra cum adeundi , ac 

fahttandi tui d^fideria , tum juftijfima vota , quibus maxima omnia apprecamur tuis 

tnsritist ac laboribus dehita dignitatis incrementa. Vale . 

Datum Romx V. Kal. oaobris MDCCX. 



INDEX 



I N D E X 

TITULORUM 



O 



Ccajio fcribendi 



pag.63 



DISSERTATIONIS PARS PRIOR, 

D» Nativis Romani Cceli Qualitatibus, 

Cap. I. Ad mtivam Romani Coeli falubritatem , 

argumentorutn capita indicantur . 6^ 

Cap. II. SitusUrbisafalubritatelaudatur . 64 

Cap. III. Nonnulla deVentis in genere , deque iU 

lis , qui Ror,i(e falubres fiare folent . jigitur quo- 

quede indole Volturni , quem vulgus Scirocco 

appellat, deque Auflro ^ atque Africo Romanis 

interdum infenfa . ■ 65 

Cap. IV. Aujirum lenem , ac fereno calo flantem]^ 

Romce etiam plerunque uttlem , ac falutarem ,• 

'vebementera vero , acturbidumeffe infalubrem ; 

femper tamen , teflate prcefertim , perniciofum , 

ctim per victna paluflria , ac caenofa loca tranfie- 

rit . 6j 

Cap. V. Inconflantiam aeris , qute Romte a facili 

fontrariorum aditu proficifcitur , neque magnam 

ejfe , neque noflris incolis infeflam , Jed potius 

formandis eorundem corporibus , ammifque fum- 

mopere utilem . 6Z 

Cap. VI. De Jlquis in genere , quarum nullas in 

Vrbe noxias , fed plerafque omnino falubres de- 

mOfiftrandum proponttur . 69 

Cap. VII. Defignis , quibus dulcium aquarumfa- 

lubritas , aut infaiubritas dignofcitur , 70 

Cap. VIII. Recenfentur fpecies aquarum dulcium, 

quce plus minus Rom£ a falubritate commendan* 

tur ; & primo agitur de aquisfponte nafcentibus, 

quie omnium maxime laudantur . 7 1 

De Aqua Grilli dtBa . ibid. 

De Aqua B. Felicis . ibid. 

De Aqua ad Ripam Tiberis . ibid. 

De Aqua S. Damafi ad Vaticanum . ibid. 

Cap. IX. Puteabsquoqueaquas inUrbe falutares 

ejfe. 7Z 

Cap. X. De Aqv.is per aquteduBus Romam advC' 

tlis , ex quibus JonsTrivti prcefertur . ibid. 

De Aqua Saloyiia , feu Trivii . ibid. 

De Aqua Felia ad Diocletiani Thermas. ibid. 

De Aqua Sabbattna infummojantculo . ibid. 

Cap. XI. De AquaTiberis mpotumfalubriter ad- 

htbita . ibid. 

Cap. XII. Dc Ciflernarim Aquis , & cur Rom£ 

tionfint admodura tn ufu . 7 5 

Cap. XIII. Analj/fis adignemfaEla , una cumre- 

fpeBiva gravitate Romanarum aqttarum . ibid. 

J. Analyfis Aqu£ Fontis , feu rivuli fiuentis 

ad ripam Ttberis . 74 

U. Analyfis Aque Fontis , vulgb nunctipati 

MarciiionisGrilli. ibid. 

III. Analyjis Aquie B. Felicis . 7 5 

JV. Analj/fiis Aquie e Fonte Vaticano , ibid, 

V. Analjfis Aquce Fontis Trivii . jbid. 



VI. Analyfiis Aqu£ adThermas Diocletiani i 
ibid. 

VII. Analyfis Aqu£ Fontis injattictdo, quce 
a lacu potijfimum Sabbattno , feu Bracchia» 
tienfi derivatur . 7 6 

VIII. Analyfiis Aqu£Tiberin£ . ibid. 
De refpefliva inter fe gravitate Romanarum 

aquarum , ibid. 

Die V. Septembris MDCCIX. Pondtts Aqua 
ad Ripam Tiberis , ibid. 

Pondus Aqu£ Tiberin£ . ibid. 

Pondus Aqii£ B. Felicis , & Marchionis 
Grilli . ibid. 

Pondus Aqu£ Fontis Trivii . ibid. 

Pondtts Aqu£ ad Thertnas Diocletiani , ibid. 
Die VII. Septembris ejufdem anni MDCCIX. 
NozHim experimentum Ponderis Aqutt Fo«« 
tts Trtvii . ibid. 

Pondus Aqu£ ex lacu Sabbattno . ibid. 

Pondus Aqu£ ad Ripam Ttberis ^ & Aqute 
S. Damafi in Vaticano . 77 

Cap. XIV. Solum Romanumfimplicibus theriaea^ 
libus refertum , omniumque rerum ferax , Ccel* 
falubritatem confirmat . ObjeBa refelluntur 
ibid. 
Cap. XV. Exfloridocolore Civium Roraani cceli 
clementia deducitur . 7 8 

Cap. XVI. Ex Romanorum ingenio , i!D' pruden- 
tia Urbtsfalubritas ajferttur . ibid. 

Cap. XVII. Vernacidos morbos nullos Rom£ om- 
nibus Civium ordtnibus communes inveniri . 7 9 
Cap. XVIII. Romanorum long£vitas falubritatis 
aeris teflimontum . 8 r 

Cap. XIX. In Urbe , quemadmodum magnis omni- 
bus in civitatibus , plerofque adhuc juvenes , 
multos etiam pofl Jexagefitmttm annum , petius vi- 
t£ nondum mt'.tat£ , quam climaiierici atm culpa 
decedere . 82 



DISSERTATIONIS 
POSTERIOR. 



PARS 



Dc Adventitiis Romani Cceli Qualitatibus. 

CAp. I. Oflenditur , adventitiam labem ex 
aquts flagnanttbus Romano caclo in infantia 
£que , ac maturttate Imperii fuijfe familiarem , 
ftimmtimque propterea ftudium purgandis cleacis 
prifcos adbibuijfe . ibid. 

Cap. II. De Arte , qua olim , deduStis in liberta- 
tem aquis , Romana Jalubritas fervabatur , 25* 
de Legibus eam tn rem conditts . 8 5 

Cap. III. Qtio Romanorum Pontificum fectdo ex 
paluftribtis aquis hitic ccelo adventitia labes accef- 
ferit. 87 

Cap. IV. Recenfentur tempora , quibus Roma , 

Pontificiimcura exiccato folo , adpriftinam Jalu- 

britatem revocata eft ; qu£ a Pio V. ujqtte ad tio- 

ftram £tatem au Ba oftcnditur « 8 9 

Cap. V. 



I N D E X 



6i 



Cap. V. Occurrhur iis^qui ittfolam incolamm infre- 

quentiam rejictunt advcntitiam Romani aeris irt- 

falubritatem . ^z 

Cap. VI. Frequentes Batneas , & Naumachias ni- 

hil Romano aeri obfuijfe . Agitur de fludio con- 

flrufiionts , & cura purgationts earundem. 93 

Cap. VII. Veiias vitrioli , fidphuris , altorumque 

mineralium , qu<e Romano tn agro patent , ejus- 

dem aeri non obejfe , nifi flagnantibus aquis cor^ 

rumpantur . Difputatur de Temperamentis falu- 

brioribus •eflatis , atque hyemis y quts in Urbe 

citra exceffumftnt oportet . 9 5 

Cap. VIII. Timorem pernoClandi infuburbiis Ro- 

manis alicubi prudentem , alicubi vero amlem ef- 

fe jfifpius tamen vitte pertculum aptid Ctves non 

ab aeris labe , fed ab erroribus infex rebus non- 

naturalibus , qui occajione ruflicandi committun- 

tur , imminere . 96 

Cap. IX. Ventos Auflrales , quos Romams agerfa- 

cileexcipity acfiflit , idctrco aeri labemcommw 

nicare , quod paludes , coenofamque terram in- 

veniant . Nonnulla ettam de Urbis caligine . 9 S 

Cap. X. De Ttberis inundatione tanquam una ex 

caufis adventttiie infalubritatis Romani aeris. 99 

Cap. XI. Ex Tiberis intmdatione paluflrem aeri 

noxam accedere , nift eidem opportunis prxfidiis 

eccurratur , & qu<e iflafint , oflenditur . 102 

Confilium humiliter flibjeBum SS. Domi- 

m Noflro CLEMENTI XI. ut , pofl- 

quam die xx 1 1 1 . menfis Decernbris anni 

MDCCII. Tiberis inundaffet , ima Urbis 

loca ab illato coeno, pro coufervanda Ro- 

mano aerifalubritate celeriter abflergi , ac 

vindicari Juberet , 103 

Exitus prtefati Confilii , 104 

Cap.XII. De Adventitiis Romani Cetli Qualita- 

tibus a fubito , fummoque frigore , deque 

fubortis populariter anginis , ac peripneu- 

moniis tam benigrttf , quam maligna natu^ 

ra . ibid. 

HISTORIA ROMANiE EPIDEMIiE . 

Cap. I. Conflitutio tempeflatum autumni , at- 
que hyemis annorum MDCCVIII. ^c 
MDCCIX. 108 

Cap. II. Qui morbi , qualesque , qua in regione 
Urbis minus , C* per quem fexum , ordi- 
nemque homtnum magis vagati fint , quie 
tandem tn cadaveribus pracipue obfervata 
fuerint . 109 

Cap. III. Qu<e adhibita a Beatiffimo Patrepublica 

incolumitatis prtefidia . ibid. 

Sec. I. Mandatum de Urbe a fordibus expur- 

ganda . ibid. 



Sec. II. De relaxando quadrage/imali cibo* 

rum deleBu difcepatur . ibid. 

Cap. IV. Conventus in adibus Eminentiffimi Car- 

dinaits Marejcotti habitus ad naturam,cau- 

fas , & remedia confiuentium morborum i»- 

vefltganda . 1 1 o 

Sec. I. AuBoris fententia , de natura , cau- 

fis , & remedtis epidemiiC in quatuor ca- 

pita divifa. ibid. 

Examen Capitis primi . iii 

Inquifitio Capitis fecundi . ibid. 

Tertium Dijputatienis Caput . 113 

PoflremumCaput . ibid. 

Sec. II. Epttomefententiarum Medicorum , qui 

hutc ccetui interfuerunt . 

I. D.Thomafini Pro tomedici , 

II. D. Trulli. 
JII.D. Modii. 
IV.D.Stnibaldi. 

V. D. Foffombront , 

VI. D. Realis. 

VII. D. Pacchioni . 
Sec. III. Sententta Illuflriffimorum Praceptoris 

S. Sptrttus , (D" Cuflodum Nofocomti S. 
Jo: in Laterano . ibid. 

Sec. IV. Decreta Congregationis habitee in 
adibtis Eminenttfs. D. Card. Marefcotti , 
ad SANCTITATEM SUAM deferen- 
da . ibid. 

V. Progreffus tam conflitutionis temporum , 

quam epidemiie per totum Marttum , & 

principium Aprilis . 117 

Cap. VL Popularis morbus in malignam naturam 

tranfmutatur . Tandem ineuntejunio defi- 



ibid. 
ibid. 
ibid. 
ibid. 
ibid. 
ibid. 
116 



Cap. 



nit , ac penttus extinguttur , 



118 



Cap, ult. Epidemiie Hifloria duabus epiflolis ulte- 

rius illuflratur , hq 

Epiflola Cl. D. Fantoni ad AuBorem . ibid. 

Refponfio AuBorts ad eundem Fantonum . ib. 

Epilogus, & Concl. totius Differtattonts . 

120 

SUMMARIUM EDICTORUM, 

Qiise in decurfu Rheumaticje Epidemise indi- 
cata fuerunt. 



Lit. A. EdiBtim , tit Urbs afordibus qtiam citif- 
fime expurgetur . 121 

Lit. B. EdiBum , quo currentis Qtiadragefirrue 
tempore permittitur ufus ovorum, &laBici- 
niorum . 122 

Lit. C. EdtBum , ut defides aqua , cacnofaque 
corpora pqfl Tiberis inundationem anui- 
'veantur . j 2 ? 



Lancifii Oper. Tom. I. 



OC- 



62 

OCCASIOSCRIBENDI. 



Z^^f-' ^L ' "7*^^ cccpcram fcriberc ^c iVox/V/ Paludtim Effluvih , quod opus aJhuc fiu- 
Noxi}/ ^ / dium noltrura cxercet,cumRomanus,quem premimus, ager fuccurir;quippe 
p,z!i,dum ^L i qui , fecundum tcmporum vicifikudines , a llagnantibus aquis nunc vindica- 
£y/^v;/j m^ tus, nuncobrutus variasitidem falubnratis, &infalubritatis vices expertus 

polii7ciur, eft . Quapropterconfentaneum rarioni duximus , ad difputandum digredi de 

tmdi ad Natwis, dequc AdventitHs Romarji Cceli (^(alitcitihu! t fpera n tes brevi noseife inviam 
kinc Dif fedituros . At quoniam argumenti dignitas , atque ubertas fcribenti mihi maiorem femper 
nemdT. copiam rerum fuggerebat ; tandem intellexi , nos longe deeraiTe ab eo , quod orfi fuc- 
grejfusej}. tamus cxponcre . Idcirco majorem operi claritatem , oper^que pretium concilia- 
turi , fubfidiariam hanc Diflertationem tanto quidera alacrius inftituerc aggrefTi fu- 
mus , quanto magis eadem non folum libros noflros de Paludum EfBuviis illuftra- 
re , verum illos quoque Medicos , qui Artem potiffiraum Roms fadijri funt , 
rnultarura rerum cognitionc inflruere poteft, quaseofdem fcire oportet ,priusquam 
Caei: qua- ^j cutandos cives , vel advenas accedant . Mea etenim immo Hippocratis \ a ) 
„offe Mf fententia nemo Clinicorum alicubi efle poteft vel mediocri fama celebratus , quin 
tiicun, c- ante orania locorum , in quibus fe velit exercere , cum pofitiones , ac ventos , tuni 
poriet. aquas, & cseteras aeris , &aIimentorum qualitates T qux urbium ccclum conftituere 
videntur) propecognoverit . Quod itaqueprincipio alteriustantumraodo operis mem- 
brurn , five audarium erat , aliis raodo adjundis partibus , unum in corpus coag- 
nientatum Tu , benigne Lecflor, videbis ; & fere id mihi , quod falfe Lucilius, e- 
venifTe dixeris ; Mantijja ohfonium vincit . 

II. Damus itaque non pauca defiderio jam pene publico, vidclicer, uthominibus 
ex univerfo fere Orbe Romam confluentibus, aut confluere cupientibus, ftatim oc- 
currat , qus propria , ac fua flt hujufce coeli natura . Inde namque facilius quifque co* 
gnofcet, qusnam fubinde qualitates , propterea , quas interdum Urbi recens accc- 

Argumen-^^^x., fint advcntitlce . Etenim vero turpifllmum rcputavi , quippe non civis modo , 

*a1li^"uf ^^^^ Romanus ipfe natus, ea per incuriam neglexiffe, qus dodiffimi Scriptores (^) , 

j,ote 'ro. taraetfi alienigenar, praecipuum fuorum laborum arguraentura felegerunt . Et quoniam 

mano c/ rcdc Divinus Plato (r) ad Archytam unumquemque noftrum , ait , non fibi Jolum , 

VI , not fe4patrioe,fedparentibusfedamicis natum ejfe ; ideoftudendumduxi , ut & ipfe de- 

'dumf'"' prehenderem & cseteris intelligendum traderem , quid in Romano ccelo laudandum , 

quid culpandum foret; quidpoffit, quidve in eo nequeat emendari. Quanquam , uc 

ea, qu3e medica quadraginta fere annorum exercitatione apud Cives raeos per me 

in hocargumentoanimadverfa fuerunt , fcripto commendarem, non tam mea mihi 

fponte deliberatum eft , quam Amicorum confilio , quibus cum non ferael contra vul- 

gatara de Roraani aeris infalubritate opinionem differui . 

III. Itaque id primum omnium demonftiandnmfufcepimus , coelum Romanae Ur- 
operis bis fuapte natura effe falubre, quanquam ob adventitias caufas, nunc ftagnantium 

propojj- aquarum, nunc pcrtinacium niviura, ac furentiura feptentrionalium ventorura , & 
'"'".'r^ olim fuerit, & efle poflit infalubre. 

mtvifio. *^ 

(i«) De aer. loc. & aquis n. i. (^) Alex. Petionius Civit. Caflellanaj.MarfiliusCagnatus Veron. Jo.Ba- 
ptifta Donus Florcntinus, de Romano aere copiofe, ac difcrtc fcripferunt. (<•) Epilt. 9, 



DIS- 




DISSERTATIONIS 

PARS PRIO R 

D E 

NATIVIS ROMANI COELI 

\ a.U ALITATIBUS. 



CAPUT PRIMUM. 

Ad nativam Romani Cali falubritatem argumento- 
rum capita indtcantur. 



Holis au- 

Roritati- 
tus dena- 
lura Kon 
ju.iican- 
tiui'7 . 

Earum 
jileiwinKt 
Utilitas 
fion co>i- 




tem udus , ac paluflris reperitur, non terrz ^ in:erdum 
aut aeris , fed aquarum culpa omnino morbo- '"/'»':'^'; 
fus occurret , qui-cum confonant Dionyfrjs "^ff 1 • ''' 

TTi- /T-Ai »-. • ,•• jdtubritate 

HaiicarnallsEus , Andreas Baccius , aliique . uborat . 

II. Sed ne auftoritates congerendo nimium 
a folidiori demonftrandi ratione , quam pcr 

ICET non ipfefim, qui propria potifrimum experimenta in animuin 

vulgi duntaxat aflenfu , vel noftrum induximus adhibere , longe diver- 

nudisauftoritatibus de re- tam ; inter politiffimos Scriptores unumMar- 

rumnaturafoleam judicare; filium(i') Cagnatum , cui plurimum nos de- Marfili$u 

inficiaritamennecueo, fa- bere fatemur, teftem citaviile fatis erit , ow.^"^"'""^ 

pientmimorum Scriptorum integrum commentanum de Romani aerisla- tfttur. 

judicium,ubi in experimen- lubritate , multigena eruditione refertum , e- 

tis pofitam materiam tra- xaravit . 
ftant, momenti habere plurimum. Non quod III- Quod autem firmo experimentorum 

/«»«»<»'<»• naturaopinionibushominum, ac fententiis ob- concuriu Romanum coelum , ubi ftagnantibus 

fequatur; fed quod ilii vcritatem , propriis ple- aquis non inficitur, natura fua fit omninofa- 

runque lenfibus hauftam , expeditius Le£loribus lubre , ac temperatum , ea profe£to perfpicuc 

propinent ; alienifque laboribus , & experimcn- demonftrant, quae tanquam cauf^ bonitatisae- 

tis magna rerum nobis cognofcendarum acce- ris ab Hippocrate (c) peculiari libro indican- 

dant compendia . Qua de re nativam hujus cf li tur , fcilicet primo fitus Urbis y fecundo ven- 

clementiam oftenfurus, a Strabonis {a) tefti- ti , quibus hbere perflatur / tertio bonitas a- 

monio incipiam ; hic namque Auftor , ut gravis quarum dulcium; poftremo terra , quae fertilis 

cft, &verax, itaRomani nominis minimeaf- eft, acfimplicibus theriacalibus redundat . Ne- 

fentator . Huc accedit , quod intcr prifcos Gco- que porro ab eodem lcopo abludunt totidera ^^""""^ 

graphos nemo plures Mundi plagas luftravit, argumenta , qux , licet ab ipfius aeris ^^t- fj faiubri. 

aut majori diligentia defcripfit . De ialubri- ftibus deducantur, adhuc tamen innocuam ^tatistaris 

tate igitur totius agri Romani , prxter nonnul- ac lalutarem ejufdem indolem confirmant . ■'^'""'""- 

la loca , in quibus fubfidunt aquae paluftres , Nimirum primo optimus Romanorum coior ; 

haec ait: Omne Latium felix efl , & omnium re- deinde acre eorundem ingenium, & luaves, Totidem 

rum ferax , exceptis locis , qutr palujiria funt , temperatique mores; tertio morbi vernaculiyj/a^r/.--'- 

afque morbofa , qualis ejl Ardeatinus ager inter apud cives caute viventes per fc fere nulli ; '" ""'£" - 

jfntium, & Lavinium ufque ad Pometiam & Se- tandem multitudo fenum , qui noftra praefer- '"^^ '^ 

tini agri qutedam , & circa Tarracinam, & Cir- timaetate bene , tranquilleque incolunt Urbem. 
cejum. Itaque Romanus agcr, ubi a iymphis, IV. Hac igitur fingillatim , diligenterque 

Romanus utcunque hasrentibus , vindicatur , falubri ccelo probanda aggredior , ut exterjE Nationes in- ■^*''^ '•^'- 

agerjua- fuapte natura gaudebit; ubi e contrario , pro- telligant, me ad hxc lcribenda animum ap- 'p'^^ ""^ 

we »at«r* ptgt- habitantium incuriam, vel opum tenuita- pulilie veritatis potius amore , quam PatrisE . ^«««r 
/-'•^•■" ' Lancfit Oper. Tom. L F 2 CA- 

[«] Lib5,fu2Geographiz . [6] per totura comment. dc falub. Rom. aer. [<■] Lib. de aer. loc. &aqu. 



Strabanis 
taudts . 



citur 



I 



54 DeNativisRomani 

IV. Sed cum alicui vidcri poflit Urbis-fi- ■^"/'^''''"■«- 
C A P U T II. t"s> nec plene dercriptus , nec fatis. laudatus , ^y' ^°"'1" 

nifi cum cateris , ac potifTimum cum finiti- /,^/,> „,,. 
Situs Urbis a falubritate laudatur. mis plagis comparetur; merito eruditilTiraus ^/W//o 

Cagnatus (e) demonftrare contendit, Urbem "^»-^'"^*''* • 

HOc primum demonftrandum nobis pro- Romam ( fuperiorem potius Roman.i agri par- 
ponimus,quoniamHippocratis(<«)tefti- tem)in Italias meditullio fitura habere , quod 
fui (onji- monio , ubiquis adwbem fibi nicogmtam pervc' appofita icone graphice etiam oftendit. Eft in- 
'jf'""^''"' nerit , ejus fitum conftderare debet . Qiianquam luper Urbs quinti Climatis locus medius, cu- 
tium[' '^cro ^^ fitum urbium multa pertineant , duo justumdies, turr. nox longifTima horarum eft 

tamen pracipue funt a Medicis cognofcendai quindecim. Proinde noninjuriaFuriusCamil- Cgmillus 
primum utrura illx in monte, an inplanitie, ^^^ gravi apud Livium(/)oratione Romanamy»'»'» Lv- 
an in mixto loco fint pofitx; alterum , quo- plebemretenturus, ne incenfam, ac dirutamper ^'-^ ''""■ 
modo eaedera ad cceli plagas , ac pra^cipue ad Callos Urbem relinqueret , atque Vejos com- 
Solis ortum , atquc occafum pertineant . migraret , ejuidem fitum his verbis commen- 

II. Utraque autem animadverfio fedulo in- davit: Non fine canfa Dii , hominefque huncUrbi 
fpc6lori ad commendationem Romani aeris '^oitdendie locum elegerunt , falubcyrimos colles ,flii- 
concurril . Etenim Roma mirabili certe vel ^^" opponunum , quo ex mediterraneis locis fruges 
cafu , vel confilio , vel etiam necefTitate co- devehantur , quo rnaritimi commeatus accipiantur^ 
MtxtM K»- gcnte , ut Strabo ( b ) putavit , inter nitidifTimos "^^''^ vicinum ad commoditates , nec expofitum 
^l^^""'' colles , araplasconvalles, latamque planitiem "'^^i^f propinquitate ad pericula clajfivm externa- 
Natioidm excitata fuir , ut ex tot inter fe non diverfis *"'"'' • regionum Italice medium ad incrementum 
fiiverfitati moAo , fcd quafi contrariis locis mixta qus- Urbis natum unice locum . Quod fufius alibi idem 
niMxime ^^^ g^ omnibus confurgeret atmofphKra , cui Livius, & poft illiumPIinius(^) junior tra6ta- 
cot^tuit. pofl;n;ioJmn non diverfa» modo , fed quafi fibi runt argumentum. 

contrarise , ad eam confluxurs Nationes fa- V. Vitruvius (_h) quoque Geographis, at- 
cile, breviquc pofTent afTuefcere . Aer enim ^^^ Aftronomi^ perltiflimus , hujus naturam Inpgnis 
cura fit fluidum corpus , quod a Sole potifli- cceli in hanc fcntentiam dcfcripfit : Placnit , (^'f^ttvii 
mum, Luna, ac ventis insqualiter pellitur, «* interfpatiatotius orbis terrarum, regionumque ^^''^''' 
percnni motu agitatur : hinc fubtilior aer , qui ^'^dto mundi , Populus Romanus pojfideret fines ; ^^ ,<,.. 
coUes tranfcurrit , rainimo negocio ad amplas *'amque temperatijfim,e ad titramque partem , & bis. 
valles ( latis noftro aevo , non anguftis quemad- corporum membrts , animorumque vigoribus pne 
modum Ciceronis (c) tempore , itineribus fortitudtne funt in Italia gentes : quemadmodum 
pervias ) defcendit , vicifTimoue iblvitur, & enim Jovis Stella tnter Martis ferventijjhnam , 
afcendit alter, qui in convallibus (nv.nc ela- & Saturni frigidijfimam media currens tempe- 
tioribus redditispropter prifeorum ruinas sdi- ratur ; eadem ratione Italia inter feptentrtona' 
ficiorum, fuperquibusnovszdesextruflsfunt) /e>w, raeridionalemque ab utraque parie mixtioni' 
lente circurafluit, quique a domorum ignibus , bus temperatas , & inviBas habet laudes. Ita- 
a motibus falientium fontium , pulfuque ae- qtis confiJtis refringit barbarorum vires , forti 
Romanum ris campani , & difcurrentium civium f urfum f^-anu meridianorum cogitationes . Ita Divina 
ccelum etiam premitur , atque urgetur . Quapropter Mens civitatem Populi Romani egregia , tempera- 

UMpera- }iqc nominc Romanum coelum tam juvenibus, taque regrione collocavit , uti orbis terrarum impe- 
mentis dt- „ ., .... ^ j r i • i • • t • • ■ tt l 

vetfis a- quamlenibus, nec biliolismodo,ied etiamlym- *"/o pof/ye^«r. Liquet igitur, Urbem etiam cum 

ftijfimum. phaticis temperaraentis facillime congruit . Univerfitate comparatam loco pofitam faluber- 

III. Tum& illud compertumeft, Urbisat- rimo, ac temperatiflimo . 
mofphseram, ficuti ob variam , blandamque na- VI. Prjeterea, cura Roma in medio latifTi- Collium 

turam , propter allatas conditiones , fanis qui- ml agri fuerit xdificata , liberum habet Solis Romano- 

bufvis ocyfTimc accoramodatur j ita aegris, ex tum ortum, tum occcafum. Et quanquamtot rnm utili~ 

chronicismorbislaborantibus, fola xdium mu- colles nafcenti Soli adverfam , occidenti ve- '"' ' 

tatione a locis humilioribus in editiora, vel con- ro averfara , & e contrario , faciem exhibeanr ; 

tra , luramum afferre levamen ; ut multos idcir- atque idcirco ejus radiis privare convalles non 

co, quibusmorsimpendebat, fimplicihocme- exigua diei parte videri poflint , nihilo ta- 

Simphci dicamine aeris pafTim ereptos videamus , noftra men minus non modo id aeris falubritati 

^icamin'e pr^efertim EEtate , qua fenfim au£lus cum divitiis nihil obftat, quin potius nimiam Solis vimin 

*^>o///e/><r populus novis excitatis ^dificiis colles, quos Urbe , alioquin ad meridionalem plagamver- 

smorbis olim reliqucrat , rurfus frequentat. Aer ve- gente, inter sftivos calores alternando , pro- 

Tejittuti. fo collium , Columella {d) tefte , calore , deflefolet/ omnia enira extrema naturs limt 

ac frigore temperatuseft . Q_uinimo hic , at- inimica. 

que illic exiccato in vallibus , quod jara udum VII. Profe£Io ipfamUrbispofitioneminfpe- A momi. 

erat , folo multas Urbis regiones , quas tempo 6lantes non obfcuras falubritaiis Romani fo- bus&ma. 

ribus Alexandri Petronii , & Jo: Baptiftas li rationes habemus , quod nec arenofo maris ^^l"'^^''f 

Doni propter lutofura , putidumque flatum litori , nec prasruptis, altifque montibus adja-yj^^_ 

damnabantur , noftra aptate omnino falu- ceat.Etenim, cum hinc a mari , indeamonti- 
bres evaferunt. bus 

^-«)L«c. fupra.cif. {b) Loc.cit. (c) Inlegeagr. cont.RuHuni. (^ti) Lib. i.dererufl.c.4. (») L0c.cjt-pag.15. 
(/) Dccad.1. 1. 5.C. Jo. (g) iBPanegyr.adTrajan. (^) Lib. 6. ^rchit. cap. i. 



C E L I Q, U A 



bu5 non minus quatuordecim paffuum millibus 
difterminetur , quidquid a pelago nimls aeftuo- 
fum , quidquid a montibus nimis rigidum 
Urbem verfus procurrit , non brevi lelluris 
itinere frangitur , ac mitefcit . Quinimmo Ro- 
madeclinandis hinc, & inde Solis radiis ita 
appofite fita cft , ut , quanquam penc ad meri- 
diemvergat, obverlb tamcn , ut lupra monui- 
mus, mukorum coUium dorfo , objeftifque 



LITATIBUS. 6$ 

humidorum , bene , aut male olentium , fa« 
lubrium , infalubrium , aut etiam peftilen- 



tium , propter 



folam 



rationem impetus, non 



poflent difcriminari ; nifi divcrfa corpufculo- 
rum genera coagitatum aerem comitarentur,at- 
que in terraqueum orbem, &potifrimum in 
ipfa viventla fuas quaeque vires cxercercnr . 
Idcirco venti non ubique candem fcrvant 
naturam , fed multifariam, praecipue vero (e- 



magnorum aedificiorum molibus, ferventior per cundum diverfos gradus impetus , quibus fcrun 



aeftatemSolis ardor obtundatur, ac tempere- 
tur. Itaque nihil dubium fuperefle videtur, 
quin , qua parte fitus Urbis infpicitur , a falu- 
fcrixate debeat commendari, 

C A P y T IIL 

Nomtdla de Venth in genere , deque illis , qui 
Romx falubres flare folent . jigitur quoque de 
indole Vuluirni , quem "jutgus Scirocco appel- 
lat , deque Aujlro , atque Africo , Romanis 
interdum infenfo. 



Venti r^ 
fionuai 
Jordes e- 
verrmt. 



Q 



tur, & variam indolem corpufeulorum , quat 
vcl deponunt, vcl fecumabripiunt , interfc 
differre folent . 

V. Docuit hoc primus omniumHippocra- 

tes (a) qui naturam , & facukatem Bortx y Uem ve »- 
atque Auftri , tanquam ca^terorum regulam '"^ »»'"' 
oftenfurus, aptiflime fcripfit , omnes ventos '^'"^^'" 
initio habere naturam humeBandi , ac frigefacien' f„ram I er- 
di y ( quippe quos putavit ortos aglacie , ni- vat. 
ve , geiu , fluminibus , terraque nu ne6la ) 
•verum propter fitum locorum , per qua: jenti ad 
Jingulas regiones accedunt ^ diverfos inter fefie- 
ri , frigidiores , calidiores , humidiores ,ficcieres ^ 
morbofiores, falubriores . 

VI. Propterea iegimus Auftrum , qui in Eu- ^■/""c. '-•! 
ropa, acpraefertim apud maritimas Italia: o- y^^^^^V ^ 
ras aeftuofus , atque humidus plerunque fenti- ^uart. 
tur, in Libya ( ut Ariftoteles {b) teftatur ) 



Uemadmodum ventorum beneficlo ma- 

ritimis curfibus ultro citroque merces 

e diflitis terrarum rcgionibus afportan- 
tur i ita iifdem quafi vehiculis aliarum terrarum 
effluvia , vapores , nebulaeque incubantes , a- 

liis inferuntur , & quas plerumque fordes puro, adeo frigidum fenfu percipi , ut ferefimilem 
linceroqueaere adductoamultislociseverrunt, Aquiloni noftro rigorem inducat , cujus phas- 
eafdem ad novaadvehunt, Quo fit, ut faepe nomeni caufamprobabilem eamarbitror , quod 
eodem vento alia purgctur regio , alia inqui- 
netur ; immo eadem interdum , & propriis 
mundetur inquinamentis , & fordefcat alie- 



nis , 



Sznguln Yi. Quanquam vcro non fit anlmus, plc- 

•ventis pe- ■ ^ jci- r i--n- 

fulittris efl niorem ventorum doctrinam iingulis invefti- 



jieris nif 
jus , & 
mixtnra 
pariicula- 
tum. 



gatis 



caufis hic attexere , ( peculiarem enim 



I 



^uas •vi- 
ees pariat 
4iiver/itas 
tnotus in 
Vfntis , 



libellum requireret)advertendum tamen ma- 
xime omnium arbitramur , unicuique vento pe- 
culiarera inefle tum motum aeris ab una in 
aliam mundi plagam , tunc re£to , nunc obli- 
quo, interdum etiam vorticofoitinere ; tum 
mixtionem diverfarum particularum , ipfi di- 
moto aeri permixtarum . 

III. Porro motus facit, ut ventus nonfo- 

lum cieatur in aere , quafivehemensundarum 

agraen in pelago , fed veram fxpe procellam , 

& cum turbinc tempeftatem eflSciat . Ete- 

nim, cum atmofphaera fit corpus liquidum, 

& compreffile, quoties ejufdem augetur im- 

petus, vel minuitur repugnantia, vel fimul 

utrunque contingit ; pro vario quidam iftarum 

caufarum concurfu , & concurfionis gradu , 

diverfa quoque vi facillime irrumpit , niti- 

t^Htorum turque fuo etiam elatere . 

genera ex V^ ' Commixtio vero particularum , qux vel 

diverfitate ȣ" motum imprimunt , vel in curfu immi- 

particula- fccntur , cum effe poffit multigena, nil mi- 

"""lA.r/ """"^ ^' multigena pariter flaminum indoles 

nobis occurrat. Profefto venti in totgenera 

calidorum , tepentium , frigidorum , ficcorura , 

Lancifti Oper. Tom. I. 



rutn 
convehunt. 



aer, cumin Libyapene femper immotus fer- 
veat , fi fiabello Auftri e propinquo terreftri iti- 
nere fpirantis interdum ventilari contingat , 
Libycorumcorporamotionibus aeris non ad« 
modumaffueta minimo negocio ad frigidita- 
tis fenfum poffit excitare ; cujus aliam even- 
tus rationem multo prius ex Ariftotelis fen» 
tentia deduxerat infignis ille Philofophus Ur- 
binas Federicus Bonaventura ( c ) , cum icripfit: 
Aufiros in Libya frigidos ejfe , ut apud nos Aqui* 
lones ; quia , ut nobis Aquilonum origo , fic Libyte 
Aufirorum proptor efl : flatum enim omnemper an- 
gujlum propioribus extrudi ; ideoque propter W' 
hementtam fut motus illis occurrere Jrigidtorem . 

VII, Narrant quoque Zephyrum , qui ialu- 
bribus ventis accenfetur, Valconiam incolen- 
tes propter terrae fitum, tefte doftiffimo Sca- 
ligero(^), maligno flamine verberare . 

VIII. Sed ne tempus in rc alioqui perfpi- 
cua inutiliter teramus , curiofus dilcriminum 
ventorum a diverfis regionibus venientium , 
aut per varias difcurrentium , confulat inter 
alios Bonaventuram (e) , Septalam(/), Ve- 
rulamium(^), Donum(^), &Ramazzinum 

(«'); quorum poftremus probaturus talcs ef' ^^j""'" 
fc ventos , qualia funt loca , per quae ip^i plir.Urum 
tranfierunt , evidenter oftendit Auftrum non pinctma . 
ubique locorum effe pluviarum pincernam , 
ut illum Divus Hieronymus appellat , fed 
multis regionibus ferenitatem afferre ( ut Apu- 
lis prae cateris contingere clariflimus Tozzius 
F j (<j) nar- 



Zfphyuus 
Vafconix 
inftnjus . 



(*) Dedmanum. 2. & j, (6) 26. Sec.probl. ji.& rurfusproW.^p. (f) Inannot.adlib.Tiieophrafti de 
yentispag.Sp- (^) Exeicit.28s, [e] Loc.cit, & inlibroventorum motus pafnm. (f) Comm. i. in Hipp. 
1. dc acr. loc. & aqu. fup.tex, 2 &com, 2.fup.tex. ji. [g] Hift.Ventor, tit. qualit. & poteft. ventor. p. i6. [1] 
Loc,cit.p.8o.&feq. [/] Ephem.Baromet.pag.28. f t. J 



65 



D E N A T l V I S R O M A N I 



Roniie fa- 
luifies . 



Ai<fter,ni/t 
harintei 
«quas i>t- 
veniatyin- 
fntubrem 
aerem non 
reddit . 

Ab oriente 
Md Uricm 
ventijiici- 
ies i'T>[-el- 
lltnt. 



Ad orien. 
lalem Ur- 
bis plit- 
gamnull'§ 
faludes 
adjitcem , 



Secus ad 
meridiem . 



Venti A- 
gui/anares 
Romte Ja- 
lu'>res . 

Sylva a 
Sixto V. 
utiliter 
excifa . 



Meridio- 
natium 
■ventorum 
labem A- 
quitonares 
^bjier- 
gufit , 



( <? ) narravit ) quam in rem Chrifti (Z») oraculum 
adducit , quo Salvator noiter hypocritam redar- 
guens , dixit : C«w» •vitieritis m^?m orientem ab 
occtfu , JliJtim eiicitis , mmbtis venit , & iva fit ; 
& ctim auflrum flantem , dicitis , qui.t ,ejlus erit , & 
fit . Auftri ergo in Pala:ftina, quod calentes {em- 
per terras emctiantur , aeftum excitant , non plu- 
vias , quaj potius ibi loci a nubibus , & ventis de 
mari ad occafum pofito venientibus pri^nuncian- 
tur. Longiorem lacri hujus textus commenta- 
rium", multa eruditione refperlum , edidit Fran- 
cifcus Vallefius ( c ) , quem curiofus Lec^or con- 
fulere poterit . 

IX. Nos interim di£luri de ventis , quibus Ro- 
ma perflatur , fatis habepius , fi ex quatuor car- 
dinalibus tres falubres, cum moderate flaverint , 
admittamus in Urbe, qui ab Oriente fcilicet, Se- 
ptentrionibus , & Occidentc nafcuntur ; ii nam- 
que & moventur per loca temperata, &, quod 
magis refert , nulla prope Urbem , quibus rctar- 
dentur impedimenta , aut magnas paludes , qui- 
bus inquinentur , inveniunt . Qiiartus vero , ni- 
mirum Aufter , liberius adhuc, quam c2teri,Ro- 
mam perflat , fed non proinde regionem hanc 
morbofam reddit , nifi ubi hsrentes aquas inve- 
niat, ut fuolocodemonftramus. 

X. Porro , du£\o initio ab Orientalibus , 
cum Urbs a Latinis , Sabinifque montibus 
feptendecim circiter milliaribus abfit ; pro- 
culdubio venti , qui illinc ab oricnte ve- 
niunt , poftquam eorumdem juga fuperaverint , 
in Romanum agrum facile , ac libere incum- 
bunt , & per planiciem feliciffime Urbem ver- 
fus excurrunt . 

XL Ad hoc accedit, quod qua parteana- 
fcendis Solis radiis aprici flatus ad Urbem 
pelluntur , non funt magnx interjeclse palu- 
des ( qusmadmodum orientem hyemalem 
inter , & nieridiem jacent Pontinse ) quare 
puriffimus e Latinis montibus abfterlus xt- 
her , non quidem acer , & immodicus, fed 
fpatio ipib retufus ac mitigatus ad nos pri- 
ma potiffiimum luce appellitur , & incolas re- 
creat . 

XIL De ventis quoque feptenrrionalibus 
par certe ratio Romani coeli falubritatem af- 
firmare videtur , praelertim poftquam Sixtus 
"V. {d) nono circiter ab Urbe lapide , qua 
fpeclat Aquilonem , excidi julTerit lylvam , 
qus , ut latronibus alyluni praebcbat , ita 
Boreae , quominui Romam libere pervade- 
ret , ac validiffiime detergeret , impedimen- 
to erat. Quo fit , ut Aquilo noftra sftate , 
cum vehementior flaverit, per latiffimas, fi- 
biquc obvias Romanx Urbis vias dcvolutus, 
perque tranfveribs , & obliquos flexus evola- 
re , non excurrerc , mediumque veluti libra- 
mentum ventis meridionalibus ponere vi- 
deatur . QLiamobrem quidquid noxii per 
iftos inferri creditur , plerunque a iepten- 
trionalibus feliciter everritur, extergiturque. 
Quinimo venti Aquilonares interdum Roma! 
eoufque vigent, ut , cum hyems(quod apud 
nos raro contingit ) algidiffima fsvit , eos 

[«] Incomm.lib. j.aph. 5. [6] Luc.12. v. ^^.Scj^. [ 
Theod. Amydenii, cui tit. dellcfalnigliediRoma. [e] 3 



morbos inferant , quos fingillatim indicavit 
Hippocrates (e) fcilicet borrores , coflarim , 
& peEioris eiolores, faucium afperitates , alvos 
dtiras , & confimiles ; quod fanc confluentium . 
malorum genus lub rigidiffima hyeme ver- 
tentis anni 1709. amare deflevimus; ut pe- 
culiari obiervatione in calce iftius diffi:rta- 
tionis oftendemus. 

XIjI. Venti fimilitcr occiduiomnino h\u- ^f"' ':^f^' 

, _ ..... , . du:it:dem 

bres, Favonu idcirco appellati , maxime om-y^ w,^.^^ 
niura cum velperalcit , per majorem Urbis 
partem facile ipirant; & quanquam incolen- 
tes Janiculi radices ( quas ceteroqui Sol o- 
riens cum Tiberinis h.ilitibus alpergat , mi- 
nus forte falubres efficit )iildem careant , eos 
tamen Aquilo juvare folet ; praefertim qua par- 
te ad regionem vis , qux vulgo a longitudi- 
ne Longaria dicitur , pofui funt , eo quod h- 
beriorem Boream fua etiam latitudine excipiat. 

XIV. Illud tandem diffimulare non pof- 

fum , ventos , qui ab ortu brumali ad meri- Venti a6 

diem , quique a meridie ad occalum inclinati , ortubru- 

in Urbem feruntur , non vubo Iblum , fed do- ""''' "^* 

ctis etiam adftipulantibus Vins , pro loco , .„/2^/2.. 

ac tempore noxios haberi , quosinter in pri- bres;j\(ci- 

mis perhibetur , qui Gra;cis Eurus , Latinis f"f >'«'- 

Fulti;r,it:s , Italis vero yarocco ab Arabica vocc'^^""^', 

' T 1- J J trantple- 

Xaloque nuncupatur . In quo lane advertendum ^j j,^. 

cenfeo, plerofque Italorum errare, cum om- torum in 

nemventum, a meridie ad nosflantem, ac prf ^fJig^randi) 

caeteris Auftrum , vulgari hoc nomine Sciroc- J*J'"1li, 

co appellant . rccco. 

XV. Enimvero fecundum accuratam a Ludo- 

vico Septala (/)ad uium medicum exhibitam Qj" fi^ 
tabulam , Vulturnus nafcitur ab ortu brumali ; ^J^f/Jy, 
& quidem Romx Auftro ipfo, qui re£ta ex „;,j., 
meridie venit, deterior effiet , nifi maonam « -• 
partem inlalubnura cxhalationum, quas ex Jon- patudis 
go Pontinarum paludum tractu legit , & rapit , exhalatit- 
interpofitu Albanorum , Tufculique montium , "" dimtt- 

j. p . . . j- • tuntur ad 

medio quaii in itmere dimittere cogeretur ; j„terieiios 
qui tamen montes , cum partem Latii infra ,),ontes 
Romam, & verlus mare minime protegant ^Atbanos, 
hinc etiam fit , ut humilesill^regiones , qux j^'^''^"' 
hoc vento liberius perflantur , eainialubritate, 
fi prajfertim ccenoiie occurrcnt , affici Ibleant , 
qurim huic vento diximus efte pccuiiarem . 

XVI. Deinde nobisinfenfiquoque lunt Au- . „ 
fter, &ad latera duo venti, nempe E^rono- ijj"-^'^'^'^ ^" 
tus , atque Africus , quippe qui ab sftuofis Africus 
Africje locis venientes , nullo montis objice cur injen- 
intercipiuntur . QLiinimo, cum a natu majori- .^* 
busacceperimus, ingentem iVlvam juxta ma- 
rislitusconfitam, qua;olimRomanum agrura 

a ventis hifce meridionalibus magna e>: par- 
te tuebatur , juffiu Gregorii XIII. rcm frumen- 
tariam augendi cauia , excilam fuilTe ; propte- 
rea arbitramur interdura tanto quidem pe- 
jori flamine hoice ventos humilibus agri lo- 
cis incumibere , quanto liberius ab Oltienfi- 
bus , Portuenfibuique paludibus , atque ex uni- 
verio Latino litore inquinamenta agricohs non 
parum infenfa folent advehere . 

XVII. Haec vero minuta corpora , quz Ersdencii 

a me- 



f]Defac.FhiIof.c.86.p.mihi4i8. [ti} ExM.S. Adv' 
aphor.j. [/] Incomm.lib.de acr. loc.& aquis . 



COELI Q_aALITATIBUS. 



67 



fucMtate 
priciitit 
f.tnt tninu- 
ta carpora, 
qUit II me- 
riiiionali- 
bus veitis 
afportan. 
tur. 



ameridlonall plaga ventorum vi ad Urbem uf- fcfe immifcendo, ac folida penetrando turbas 

queadvolant, aliqua irritandi primum, dein- excitcnt in utrifque. 

cepserodendi etiam facultate prsditaene,aper- IV. Sed hxc ab Auftro illata mala ejufmodi 

te docemur ab ipfifmet aedificiis , qua , cum in- nonfunt, ut inde peculiarem perniciem nobis ^- /'y^'^'^.' 

veterafcunt adverla ejulmodi ventis facie non afferri^damnatumque praealiis reddi Romanum ,aj «,,< 

leves corrofionis notas lateritiis, lapideifque aerem dcmonftrent , nifi cum alicubi turbidas i"/'"'" 

aquas, vel iolum cadaveribus, aliifque corru- '''"''^'''''' 

^. ' c. r L • ■ ni/iex hr- 

ptis, vcnencuque corponbus inquinatum ^^^ jffc, 



parietibus pafllm contrahunt , exhibcntque 
Ita arboribus quoque , uc Plinius (,a) adver 
tit, in meridiem ipei^antibus , femper ante de^ 
ciduiit folia . 



pr 



ocul 



Urb 



• centi 



e inveniant, agicentquc, 



busaijuist 



C A P U T IV. 



V. Porro fi ejufmodi labes , quam vulgo opi- aliij<fue 
nantur, pcr Auftrum a mediterraneo , mari- '^'"'"*/'''' 
que proximis paludibusadRomanos ufque col- p^^yl',^'^^ 



jli^^fr aon 
ft »0- 



DiflriSiio 
advenen- 



Ltnis Au- 
Jier ferene 
taeia !j'tilu- 
biisefi. 



Ratio, 



les advehercf ur, ea certe multo major iilis Laiii ratio 

Auflrim lenem, ac feretio coclo flantem , Ram£ civitatibus infpergi deben^t , qus mare pro- 

etiam plermque utilem , ac falutarem; vebe- pius , quam Urbs pofitae f ant , quas internu- 

mentem vero , ac turbidum efse infalubrem ; merantur Albanum, cjEtef.ique nnitima oppi- 

fempertamen, ceflate prafertim , perniciofiim , da , Arxfcilicet GandulphJi , Aricia, & Cyn- 

curri per vicina paluftria , ac cxnofa loca thianum ; & quidem eo magis, quo Aufter 

tranfierit. non a fublimibus ad ima , (^uemadmodum Bo- 

rcas , cogendo corpora ; verum ab imis ra- 

QUanquamAuftrumRomanis, quemad- refaciendo ad fublimia refi.-ratur . Qua iane ra- 

moaumpene omnibus Europaiis , in- tione quidquid per huncventum a maris lito- 

commodum afFerre certum habuerim , re everritur, in propiortis illos coUes ad eo- 

nihilominustamencumattentoanimodiverfos, rundem aerem inquinandum , attoUeretur . 

imulo contrarios hujusvenri efFeftus aliquando Sed hujufmodi loca cler.nentis omnino cceli 

rcvolverim ; jam mihi viliim eft (veritatem clTc plcnifrime dcmonftrat magnus , quiilluc 

quvppe unice qua;ro) hanc diftin6lionem eli'e Romanorum civium numerus relaxandi ani- 

adhibendam. Etenim Auftcr vel ferene , tran- ml, refocillandique corporis gratia medio et- 

quilJoque caelo lenifTimus eft , velnubilo, den- tiam autumno tutiftlme confluic . Modo ta- 

loque aere furic, ac debacchatur. mencirca illa oppida nullse fint aquae paluftres, 

II. S.i primo modo flaverit , quod Romae a quae , cum ante noftram xtatem illic extite- 

verno aequinoSlio ad autumnale fxpe contin- rint , infamemaerem iis et.-iam laluberrimi lo- 

gic, adeo civibus non eft noxius , ut fit potius cis , Auftro praefertim fpirante , reddebant. 

fummopere utilis : hic fiquidem ventus , que- Aufter igitur , qul per paludes mari proxi- 

madmodum infrugibus, arboribufque florum mas, arenofumque litus tranfit , non mali- 

cruptionem {b) , aut auflomrum fruSluutu gna effluvia , ut vulgus putat , Romam uf- 

maturitatem citiffime promovec; ica noftris que fenim afporcat , led terreftrl ipfo in itl- 

corporibus , liberiori etiam tranipiratlone , nere , interjeStis etiam collibus, paulatimdi- 

mire blanditur . Dulce enlm fulphur , quod mlttit. Habent enim certum , ac determina- ,,• / 

aZonatorridacum Auftrlsdefercur, lenlterln. tum iclnerls fpatlum miaimata, qu^ ex c^- cenumb^. 

geritur , laxatque tam follda , quam fluida vl- nofis aquls traducuntur , ut alibi fulTe demon- benc iiine- 



Aujlernu- 
bi/us, &■ 
•vehemens 
infalubris 
ejl, & 
eur. 



ventium machinas conftituentla . Unde crlfes 
in JEgrotantibus per fudorem, h2morrhagiam,& 
potifTimum per anacatharfim (quae Aquilone 
obtinente fubfiftunt ) abeodem molliter flante 
Auftro faepIfTime promoverl obfervamus . Ita- 
que Urbs , quo meridionalibus exclpiendis ven- 
tis pronior efTe videtur , eo fane , fi quidem pla- 
cidi , ferenoque coelo flaverint , majus acciplt 
emolumentum . 

III. E contrarlo nubllus , ac vehemens Au 



)is tnte^- 
vj/iu 



ftravlmus. 

VI. Aufter autem proxlmlque ventl prjeci- '^'"^^"^ 
puam utlque pernlciem ad nos advehunt , cum e!qu"e'p7o-' 
ex vicino paluftrl folo abfterfam lucem nihi! Ptor s 
imminutam , auc debilltatam Romano aeri y'".''ff 
immifcent . Exinde ultro fatemur quondam i^kem''ad 



mmt . 



poft illatas nlmirum clades a Gothis , Longo- veb 
bardls, Saracenls, alilfijue Auftrales ventos 
non Latio folum , fed ipfietiam Urbi magls, 
quam noftro a:vo , noxios extltliTei fcilicet 
fter, quem valde humldum , atque aeftuofum qula tunc temporis multa, cum intra tum 
experlmur, xftate prxfertlm , & autumnl prln- prope moenia uda loca patebant . Qiio fane 
cipio, femperaIIquidnoxiiafflarefuevit,quod fenfu Verulamii {d) fententia acclDlenda efTe 
noftra, fiquovls modo impuralnveniat , flulda videtur , dum fcribit : fiante Auflr^o peftilentes 
eadem plane facllltate folet exagitare , qua vi- morbos graffari : quod multo prius adverterat 
num, allaque mixca Ilqulda , nonfatis defeca- Celfus (e), cum peftiientiam ab Auftro vo- 
ta confundit , ac turbat . De qua fane Auftri luit excltari . 
fpecie fcrlptum nobls reliqult Hlppocrates ( c ) VIL Verum. enim vero , cum noftro z\'o fta- Abjle^f, 




fales acres impuro admixtos f ulphuri ad nos tum fit ; ideo Aufter etiamfi vehemens flave- tuer.dum . 

adducant , ml mirum, fi ha;c fluidls noftris rlt , civibus tamen noftrls , quo? nimirura 

fanos , 

(a) N. H, lib. 17. cap. 4. (^) Confule Verulamium ubi fupra n.22. qui palmites vitium ab Auftripar- 
te erumpere, atquc co fpeaare narrat. (c) ^. aph. 5. (d) Loc. cit. num. 2j. (e) Lib. i. cap. lo. 



69 



De Nativis I^omani 



fanos , cauteque viveptes invjcnerir , nihil pro- 

pe in univerlum nocere lolet ; casteroqui ma- 

gnopere nociturus , fi quando ob Magiftra- 

tuum incuriam , vel ipfae cloaca: ab antiquo coe- 

no, vel vix a corruptis immunditiis, vel vi- 

nea;, atque horti juxta Urbis muros locatiab 

aquis, & multis, & diu pera;ftatem ftagnan- 

Fetronii ^"^^^ ncquaquam vindicarentur . 

fntentia VIII. Propterea mihi vel invito diflentien- 

nproba- dum efl ab Alexandro Petronio (<?), quinon- 

"^" nulla Urbis regiones idcirco duntaxat inlalu- 

britatis damnavit , quod ventos raeridionales 

facile excjpiant , ac foveant . Exemplum prje 

reliquis adducit Vallem hortorum , qux fua 

ztate pertinebat ab Ecclefia Divi Andrex , 

(quae ideo vulgo dicitur delle Fratte , quia 

cum priraurr) excitata fuit , multx ibidem 

liortorum fepes fuerant) ac radicibus montis 

Pincii ufque ad portam Flaminiam , de qua 

fubdit : flaitte per Urbem ciiu Ltbe , vel Aitjlro , 

plures agros in his vicis , quam in plurimis Ro- 

tnte locis reperiri . Cum tamen eadeim regio 

noftro jEvo, novis extru£lis sdificiis , exjc- 

catoque folo non .^mplius antiqua aeris cen- 

fura laboret ; quanquam eofdem nunc , quos 

olim , meridionaJfs ventos excipiat , atque 

detineat . Non tamen inficior angulum ad 

radices hujus collis, communiter Orto di JS^a- 

poli appellatum, ubi adhuc olera feruntur, 

irriganturque , propter udam , coenofamque 

tellurem aeftate , atque autumnp ab advenis 

inclementisE fufpicionc non immerito vitari , 

. IX. Sedquae jam innuimus, enucleatiusre- 

iilT Petamus, & clarius. Libs, atque Aufter pe- 

jolis tri- Itilentibus etiam morbis occaiionem pnebere 

AHetda le- poiTunt , fi per propinquam p^ludem tranfeun- 

thiferis tes lethiferas illinc particulas nullis obftanti- 

paludum ^^^ ^^^ fylvis , aut collibus de una Urbis re- 

• gione in alteram deierant, vel pnspter indu- 

ttam duntaxat in ccenofis aquis , aut corru- 

ptis quibufvis corporibus fermentationem qua- 

queverfus difFundant. Unde Petronii tempo- 

re inclementia aeris ibi Joci non ventis , fed 

ftagnantibus laticibus tribuenda erat ; quod 

fane neque ignotum , neque negleftum fuit 

aliquibus illius jevi Phyficis y cumipfemet {b) 

fateatur : quamplt^rimos Medicos tiexium aerem 

Vallis hortorum , mn Afrtco , non jiujlro , fed 

aqua deFonte trtvio illuc effuftf , ibique moxjla' 

gnanti , ac limo quamplurimo ibidem exifienti ac- 

ceptum retuliffe: cui tamen ipfa fententije mi- 

nime adhaefit, 

Conflrma- X. Tandem ut novis experimentis noftram 

ti,r ttlte- rurfus confirmemus hypotliefim , decem jam 

' decurfu annorum , quibus jufTu , ac vigilan- 

Vigilantia tia Sanftiffimi Pontificis ( rae quoque pro 

SS. D. N. meo munere fuggerente ) viae , cloacae , foftae , 

^r^j^ aliaque id gcnus loca in regionibus Urbisfre- 

TIS Xl quentatis quam diligentjflime everfa, & pur- 

gata funt i quanquam faepe hujufmodj auftrins 

conftitutiones pertinaciter, valideque recurre- 

rint; tamen nec unquam , nec ufquam mali- 

gnas febres in Roraanos cives , atque incolas 

populariter indu6tas fuiffe obfervavimus . Ni.- 

itiirum quia cum lumrao nunc ftudio incumba- 

(«) Lib. I. de Vi^. Rom. cap, i. (6) I^oc. cit. 



mu3 , ne alicubi prope , vel intra Urbem mul- 
titudo aquaram colligatur , & corrumpatur , 
morbida effluvia , qux per Auftrum ab Africa , 
atque ab Oftienfibus , alijfque procul Urbe po- 
fitis paludibus deferuntur, ad ngs tam longo 
itinere adeo imminuta , atque hebeta.ta , ut 
nihil fint nocitura, perveijiunt, nec alia cor- 
pufcula , valetudini adverfa proxime inveniuni, 
qu,^: everrant , fccumque in U^rbjs frequentiam 
adducant. 

XI. Illud ulao fatemur ab aeftivo , diuque /^«y?;//-,;?. 

flante Auftro , etiam citra paludum praefen- ke^r.ient \- 

tiam , fporadicQs morbos interdum inferri , "' ^.'"'' 

r\ ■ ■ ■ fiinttb.-t e 

nempe lebres acutas, ac tertianas, capitjsgra.-^p,^^;.,- 

vitates, ac vertlgines; qiiinimo in jis, in qui- woiTJi 

bus concurrit teterrimus humorum apparatus g'"}!''"" 

cuminternorum vaforum imbecillitat.e, .atque ''"'• 

inccepta erofione ( quejnadmodum in .cxteris 

regionibus ) fubitaneas quoque neces incjuci, 

ut fub annis 1705. & 170^. non fine lu6tu 

vidiraus, atque noftris fuper hoc argumento « „., 

. ^ ,.'. ^ .. r , D, Pefltlemts 

(c) eoitis commentarjis luculenter demon- „^;,-„^^^ 

ftravimus. Verum , Superis laudes, peftilen- »/Ao^J?'»- 
tes febres horum decurfu annoruni nunqu^pi '«''w 
ab Auftro epidemice graffat^ funt . atiuas, 

XII. Contra vero , cum anno 1^95. foflfa Ha- Rectnti 
drians arcis , & cloaca magna Urbjs LeoninsE evenm 
multo cpeno fcaterent ■■, ftatim atque per xftatem confirma- 
Aufter flare ccepit, peftilentes febres ininco-""^' 

las illius regionis defsevierunt , 

XIII. Itaque monendi funt pofteri, uttam Monitum 
diverfos , imrao pene contrarios Auftri efie- ^o'»'""^ 
£lus intra Urbem obfervantes , ledulo animad- '^,'a'jn\a. 
vertant , ne potifTimum aqua:du£luum , fofTa- tibus in- 
rum , cloacarum , uno verbo , aquarum curapi culcati^ 
ullo unquam teraporc ncgllgaut . dttm. 

XiV, Poftremo illud quoque Romanis cu- 
rx efTe oportebit , ut aeftivo prxfertim tera- 
pore caveant, ne ruftici lucro inhiantes, vel 
intra , vel prope Urbem , prsfertim ab or- 
tu , ac raeridje ad occafum uique comburant 
herbam Kali , vulgo Rijcoli, cujus ex cinere Herfiit 
vitrum conflatur^ illius enim halitus acres, ful- Kali /«- 
phurej , a;que erodentes flante potifTimum iis *"'" .^* 
ex regionibus vento p?r aerem delati, atque ^""^l„ 
in pulmones incolarum facile influentes non xius, 
e.xiguam labem afferunt , Quod cum SS. Pater 
provide intellexifTet , legibus, poenifque pro- 
pofitis , ne jn pofterum publicse incolumitati 
ea lucri aviditas infenfa elTet, graviter inter- 
dixit, 

C A P U T V. 

IncQnjlaHtiam aeris, quie Romte a facili contram 
riorum "uentorum aditu proficifcitur , nequema' 
gnam effe , neque nojlris incolts tnfejiam , Jed 
potius formandis eoruHdem corporibus , animif- 
que fummopere utilem . 

QUanquam longius forfitan praecedenti 
capite progrcfT!: fumus fallente nos uti- 
litate fcientise ventorum ; ea tamen 
nunc praetereunda nobis minime videtur ani- 
madverfio, quamcap. j.nonexcitavimus; fci- 

licef 
cap, J. («) Lib. ?. de iporfib. fubit, cap. 2. 



Dt Roma' 
ni aeris in- 
eonjlantia 
cj'i:runtitr 

>io>inuUi . 



Non ejl 
titnta , ac 
tam diu- 
turna , ut 
damnari 
quiat . 



CurAftt- 

tici mol- 
ies , Euro- 
pei vero 
foftes, & 
Japienies. 



COELI Q_UALITATIBUS. 69 

licet admodum crebram cfTe Romz ipfius ac- concluduntur , itcmquc folida magis duclilia ♦ 

ris in contrarias intemperies mutationem, delicata , & mollia apud homines occurrunt» 

ut idcirco fint, qui aflerant, nonnullosadve- quam fint brutorum coria, aut arborum fi- 

nas conqueri uno fjcpe eodemque autumni die bra:. Non cft igitur dubitandum , quin , cum 

hicomnes vigerc anni tempeftates. Hanc vero humana corpora lenibus acris , ac vcntorum 

frequentem atmoiphazrse mutationem ex iis, mutationibus aflTueverint, nihil plane incom- 

qu2 hucufque de Romanis ventis difta limt, modi , multum vero roboris ex iifdcm fint 

non aliunde, quam exfaciilimo in Urbem fla- acceptura. Mufculares enim , ac raembranaceae Meniit 

minibus omnibus aditu pcndere quifque per partes per aeris motum firmantur, validum- «"""/■"'- 

feipium cognoicere poterit. que tonum adipucuntur , & qus in ea ^^^^- f^ustppor- 

II. At enimvero ifthxc Romani coeli incon- bri parte , ubi mentis fedes eft , excitantur ,;i,ja. 
ftantia, quam nimis exaggerat, atque in cri- lAcx , imaginefque, fublimiores certe , atque 
men trahitinfalubritatisiple Donus (<?), non excelfiores efHnguntur eve£lis faepe , lenitcr- 
certe magna eft , ac diuturna , ut improbari que pulfis a commoto aere fpiritibus , quam eo- 
queat . Nam incolae, fi talis elfet, eam pro- dem filentibus ventis plerunque torpefcente. 
culdubiofine valetudinisdetrimento, quodabeft Unde merito Hippocrates (e) Sapieiitia;n ce- Abaere 
omnino, fcrre non pofTent. rebyo ab ipfo aere exhiberi , tradidit . Atque /"/"'"'"' 

III. Scio ab Hippocrate (^) illas damnari hincplane ortumarbitror, utexteras nationes "X/L""* 
regiones , in quibus tempora magnopere fi- ipibs olim Romanos (fcilicct cum iis oppor- Hipfocru- 
mul, &creberrime mutantur. Scd aeris inx- tuna non deficiebat inftitutio) corpore pari- /f . 
qualitas in Urbe lenis eft , ac mitis, qualem ter, animoque validos , & propterea omnia 
profefto collium, & planorum ingcnio con- cum ratione audentes rimori fimul , atque ad- 
gruere idem Cous (c) afferit , qui conten- mirationi habucrint . 

dens Afiaticos fuapte natura valae timidos, VI. Sed ventorum traftatione pcrfunfti, 

moUes, & bellicarum rerum plane impcritos qui majori ex parte falubrcs Roms flant, ad 



Ventorum 
diverfuas 
firmandis 

(orporibus 
mtilis . 



cum Europeis magnanimis , acbellicofis, om- 
nem diverfarum adeo , quinimo contrariarum 
affe^tionum caufam refundit in earum regio- 
num contraria cceli temperamenta . Etenim 
in Afia, ubi venti perpetuo fere filent, ipfa 
anni tempora magnas mutationes non admit- 
tunt . Secus vero , cum in Europa propter cre- 
brum ventorum recurfum coeli temperies frc- 
quenter mutetur , ideo fit , ut Europeorum 
mentes ad peregrinas opinioncs jugitcr exci- 
tentur , nec a variis temporum vicibus finan- 
tur quiefcere . 

IV. Et quldem quot , quantas , & quam 



inquirendas qualitates urbanarum aquarum 
tranfeamus . 

• C A P U T VI. 

De Aquis in genere , quarum nullas in JJrbe ne- 
xias , fedplerafque omninofalubres demonflran- 
dum proponitur . 

Jjk Quas tra6latio eft maxima omnium carum Aqua ex- 



aeris >iatu- 
ramaxune 

'uiit. 



'Et qttate 



rerum , quse aeris prsfertim explorandae ptorand, 
naturaE conducunt j aer enim , fi non eft ipfa 
penitusaqua, pervimignis, & fpiritus refolu- ^^^^^] 

incredibiles mutationes, intra naturae tamen ta, ac rarefa£la, utDornaeus (/), aliique(^) 

tolerantiam , fubeant liquida , ac folida no- Chymicorum ab -^olipilis admoniti exiftima- 

ftri corporis propter diverfos , immo dein- runt , certe fe prodit infinitum pene recepta- 

ceps contrarios ventorum impetus , ac pro- culum, atque immenfam quafi fpongiam elTe 

pter variam corpufculorum mixtionem quse mlnutifTimorum corporura, quje a terraqueo 

cumventis defertur , iis clare innotefcit , quos orbe perenni tum externo, tum interno mo- 

non latent innumerje plane permutationes , liminc excitantur. Merito idcirco phyfiologi- 

quae ab appuliu diverforum ventorum excitan- cum iftud axioma reputamus : Ubt bome funt ^,,/^ ^.,. 

tur tam in quibufvis heterogeneis Iiquidis,quam aqute , ibi benus , ubi malte , malus itidem efl aer. /utiffon- 

in folidis membranaceis, puta fidium nervis, Hsc namque fiuida plurimum invicem juvan- £'«. 

coriaceis omnibus , & praelertim in arboribus , tur , Ixdunturque . Cum itaque noftra ztate • 

«juzeoaltius radices in terramiramittunt, & Urbemalacunis, ac paludibus , veluti a fcedo , 

validloremcorticem, firmiufque univerfum fi- fordidoque propria; atmofphsrae inquinamen- 

brarum , vaiculorumque genus acquirunt , quo to , Summorum beneficio Pontificum , vindi- 

fxpius moderatis ventis agitantur . Qiiod & catam cernamus , & gratulemur , proxime de- 

fapienter , & appofite advertit Seneca (d): monftrandum videtur aquas, qua: vel fponte 

nonejiarbor folida , nec fortis , nifi in quamfre- nalcuntur, vel Romam advefts fuos per al- 

quens ventus incurfat; ipfa enim vexatione con- veos, & canales libere excurrunt , inter fa- 

flringitur , & radices certius figit: fragiles funt ^ lubres recenferi . 

qu£ in deprejfa valle creverttnt . II. Facit porro ut ftudiofius de Roraa- 

V. Hae autem coraraotioneslonge facilius, nis aquis agaraus, quod ipiae ad falubritatem , 

Guam in expofitis corporibus inducuntur in aut infalubritatem locorum eo potifTiraum 

fanguinem, & fpiritus i quippe qui funt liqui- nomine confpirant, quod bibentibus prodef- A.juarum 

* da magis compoiita, vafifquc non quidemvi- fe , vel obefTe folent. Unde Rafis (^) ^t\x- falubri- 

treis , fed pelliceis , atque undique perviis denter afTeruit: nihil effe , prater aeris puri- "" . I"^ 

tatem, '*''■' ^'*" 



[*] Lib. cit. pag. io6. [*] «. acutorutn, & lib.de aer. locis , & aquis. [c] Loc. cit. deatr. loc.&aqu. 
yd] De provid. cap. 2. [e] Lib. dc morbo fac. n. 17. [/"] Apud Thear. Chym. vol. i. pag. J55. & 57J. 
[g] Vide Renam» cjcs Cartcs Metcor. cap. 4. ubi de iftis £olipilis ag:t. [/;>] Lib. i. dc Rcg. Priac. c. 2. 



**' 



70 



D E N A T i V 



l S R O M A N I 

IV. Non folum igitur, Plinio (c) au£lo- 



adfaifita 
tem perti 
uet. 



N' 



efi, qua 



riiatem tatem , magis pertinens adfanitatem , quam aqtta- 

"""""" rton falui;ritatem , qua fane ratione plura me- rc, propofitis olim a Medicis aquarum falu- 

morare poITem loca, qui , cum priusferede- brium notis fidendum non efTe cenfemus; vc- 

ferta fuiltent , dulcibuspoftea, probatifque in- rum expcrientia etiam nobis compcrtum efi, 

du£tisaquis, frequentata masis , ac falubriora aquarum qualitatesexternisfenfibus obviaspo- 

reddita lunt , tius earundem infalubritatem , quam falubri- 

tatem oftendere , nec qus laudantura Scri- ^'15'"*»*'- 

C A P U T VII. ptoribusfiona alia ratione ad Ivmphae bonita- '"'"'^"* . 

'- , '^ , r ■ 1 ^«^ ratie- 

tcm detegendam conlparare, quam quod no-^^^^^^,,. 

Defignis, quibus dtUcium aquarum falubritas y bis quafi Jenocinentur , ut ad iilarum tcnt&n- gend.-.m 

aut infalubritas (iifpnofcitur . dum hauftum fidcntibus accedamus, quascla- '*?«*^-'"- 

ras, perlpicuas , inodoras , dulces , a noxiisV- 

On eftdubium, quin vits , atque incolu- ventis proteflas, minusgraves, deniquecito 

mitatis civium, & advenarum maxime calentes, ac frigefcentes obfervaverimus . 
interfit novilTe , quanam ad potum adhibita: fa- V. Contra vero ftagnantes, pigras, cceno- 

lubres, quxnam vero infalubres in unaquaque f^JS , turbidas, male olentes, amaras, lallas, 

urbe fint aqus . Pleraquc autem figna, quse aut acidas ftatim nullo alio accedente experi- 

^"'■?'"'"' pafTim in argumentum bonitatis , vel ma- mento dignofcimus, atque a menfis noftris ar- 

'^figrtaboni' ^i^'^ aquarum afferuntur, incertifllma funt, cemus. 

tai-t aqua ^ in aquas falubres, &infalubres perindeca- VI. Duo autem tantummodo indicia, feu Duo fuaf 

incerta dunt . Nam primum, quod ad levitatem at- rationes, modofque agnovimus, quibus aqua- ffr/;/'m;« 

^""^' tinet, nos arbitramurleviores non femper ef- rum falubritas certo explorari poteft, longum/"''"^""»» 

No«/fnj- fe nieliores i cum interdum minor aqus gra- nimirum , innoxiumque ufum , & chymi- ''^'""''"* 

''.n..'."^ vitas a mixtione corporum aqua leviorum , cam analyfim , per quam niliil exotici [^, "^'^^'"^'•^ 

fed infalubrium , puta impuri lulphuris , alia- fam aquae compofitionem ingredi plane do- 

rumque forte particularum ad perniciem trahi ceamur . 

polTit, ut proinde iildem ex caufis noxia fit VII. Primus quidem majorum exemplo per- ^._^ ^ 

aqua, quibus fit levior; ut nos in lymphaex vulgatus eft modus, qui ab ufu defumitur ,^pl"„/;„/;^^ 

lacu Sabbatino dedu£la videmus , qus om- ut nullum certius, & quod nunquam (alVit , /inevaie- 

nium fontium , qui In Urbe funt , leviiTima bonitatis aqua: argumentum fit, fi eam \xni- '"f'"" '^'^ 

eft, fed fine ulla dubitatione minus falubris. verfus populus abfque ullo propris valetudi- '""'*"'•* 

, , Plinium nihil moramur, qui propterea nega- nis incommodo paflim, ac libere potaverit; 

ittcinj^io verat de aquis judicium exftatera fieri pofle : mirumque propterea videri poflQt vulgus, quod 

tieievitate qiiod perrarum fit j ut levtor fit aliqua . Nos plerumque pefTimus rerum Judex eft , bonum, 

ttquarum . enim diverlam gravicatem diverfis in aquis ex sc juftiflimum aquarum ialubrirncis sftimato- 

varia cum iildem admixtione, ac proportione rem produci : non enim multitudo ad fon- 

corporum ortam, lecundum Archimeclis prx- t^ni aliquem concurfum facit, nifi longa ex- 

cepta per immerfam phialam intra fingulas perientia didicerit, nec majores, nec aequa- 

aquas, quarum gravitatem expendere cupie- les fuos illius ufu lanitatis detrimento ulloaf- 

bamus, facile, & frequenter deprehendimus . fe£tos fuifTe . Itaque firmifTimum bonitatis a- 

II. Similiter indicium illud ab Hipoocra- quarum teftimonium a fama petendura eft , 

Qutecito^^ (<») multis locis Meditorum animis jncul- quam excitant homines , cum cas bibunt aquas, 

rjj/fyir, c^ catum , leviiTimam nempe elTe , ac propterea quibus prafertimnec pondus in ftomacho , ncc 

r.,.,.rr,, , optimam aquam , qux cito calet, &citorefri- murmur fentiunt in hypochondnis . Hinc'i- 

' geratur , non raro fallacifTimum experientia dcmfubdit Palladius {d): Siventer, autvifce- 

revinciturejufmodi enim latices, ut ut particulis ''^* > "^^^ latera , vel renes ntdlo dolore , vel infla- 

ad calorem , acfrigus quoquo modo conferen- tione vexentur. Htec , atque his ftmtlia , fi apud 

tibus refcrti fint ; nonnunquam tamen princi- incolas pro majori pa;te conflare videris , necdeae- 

pio pene venefico, unde plane noxis homini- f^ aliquid , nec de fontibus fufpiceris . 
bus evadant , affici pofTunt . VIII. Alter deinde cxplorandarum aqua- ^fjpargy- 

III ' . - - - 



fl. 



frigefctt 
non conti 
nuo lau- 
danda . 



ane- 



Quod a pelluciditate , ac perfpicuitate rum modus eft ipfa fpargyrica analyfis , per ?^' 

^/" . ' aquarumfumiturfalubritatisindicium , eadem quam unufquifque latex fuas in partes refolvi- 

dicium. difBcultate laborat. Nam aquas interdum funr tur j unde conftet , exquibusverc componitur. 

failax aeri quam fimillima;, & tanien infalubres ; Porro certo fcimus aquam fimplicem, quam 

tenuitatem fcilicet cx motu, ac ratione , per Philofophi elementarem appellant (cujus for- 

quam feces fuas partim attenuant , partim de- talTe uius cxteris deterior , & valetudini no- 

ponuntimorbidamveroqualitatemexintcrmix- xiuseiTet) nufquam inveniri . Etenira unaqua* 

tis adhuc noxiis principiis deducentes. Fac e- <]ue vel fua ab origine , vel a locis, pcr quos 

nim Nucerino latici arfenicum infufum fuif- trunfit, vel acontinentibus, contiguifque cor- 

fe : quas non tenuitas , qu2 non perfpicuitas poribus iemper aliquid extranei , terrei potil- Qu* in 

in eodem luceret.' NuIIa tamen lympha ma- fimum, ac ialini rapit, fibique admifcet . Ad '■^->""""'" 

r • xTi^' r.i-n • tentam 

gis venetica propmaretur. Unde recte mone- potum tamen lalubris eit ea, qux quam mi- ^«^^^ 

bat Palladius (^), quod occtdtiorem noxam , nimum alchalicx terr^ , & innoxii falis '\m- damurff- 

externis i» gquj ad Jpeciem cttftodttis qualitati- bibit . Hxc vero cognofcitur , cum aperto in gnaboni- 



mtco 
tentar/iine 
len- 



bus, teBtor fervare potejl natura . 



vale ad isnem bulliens , vel sratum , vel fal- '"''■''. ""' 



tem 



[•] V.aph.a6.2.epid.fec.z.&deaerloc.&aqu. [^]DererufticalJb.i.cap.2. [fjN.H.lib.ji.cap.j. [^JLoc.cif 



malitia a- 
quarum . 



De Nativis Romani 



71 



puatuor 
dulcium 
nquarum 
genera , 



Quot fa>i' 
tes aqua- 
rum fponte 
nafcen' 
tium • 



Eorumfa- 
lubritas 
efferitur , 



tetn nullum odorem cxpirat , cum nec opaca 
fit, nec turbida , nec tenax ; tandem , cum 
poftquam tota fuerit .evaporata , in fundo, 
fundiquc lateribus modicum iedimentum re- 
linquit, album, cinereum, vcl etiam fufcum, 
modo fit fere infipidum , & inodorum , terra 
fciiicet bolaris , vel fimplex tartarum , cui 
grana aliquot terrei , vcl nitrofi falis permix- 
la fmt. E contrario autem, quaecunque inter 
bulliendum male olet, turbida, vel opaca e- 
vadit ; dcnique fedimentum nigrum , acre , 
aufterum, graveolens, vel alio quovis modo 
fenfibus ingratum , multaque copia deponit , 
hancmalam, & potandoinfalubrem aquam re- 
putato , quippe quas vel nimiam terram , vel 
impurum fulphur, vel noxios fales , vel hxc 
omnia fimul , citra congruam temperiem fibi 
admixta fuiffe fignificat, quaeque in homlnum 
viicera fine magna noxa infundi non pollunt . 

C A P U T VIII. 

Recenfentur fpecies aquarim dulcium , qua plus 
mirtus Rom<s a falubritate commendantur ; & 
primo agitur de aquis fponte nafcentibus , qua 
omnium maxime laudantur . 

1N Urbe Roma quatuor funt genera aquarum 
dulcium , de quibus in praefenti fermo 
eft. 

II. Primum fponte nafcentium; fecundum 
influentium per aquaeduflus ; tertium fluvia- 
lium ; poftremum pluvialium . Atque haec qui- 
dem lympha» leftiirimse fere omnesaRomanis 
falubriter bibuntur . 

III. Quje fponte intra Urbem fcaturiunt, 
bifariam dividuntur; aliz enim funtfontanae , 
alias putcales ; utrsque autcm natura fua , tan- 
quam optima:, nihil habent , unde Romani 
cceli falubritas non confirmetur. 

IV. Porro quatuor hic proftant (quantum 
nobis innotefcit ) laudati fontes nafcentium 
aquarum, quae nec deficiunt unquam , nec 
turbidx cvadunt : quae tamctfi paucae videri 
pofTmt, bonitate tamen raultis aliis , quaefca- 
turiunt in locis palam faluberrimis creditis, 
minime cedunt ; non enim noftra modo , fed 
prilca item aetate in potum utiliter adhibeban- 
tur . Unde Frontinus (^) iftorum fontium 
(quibus forte noftrates etiam acidulas accen- 
fuit) memoriam ab Urbe condita cum fan8i- 
tate cuitam fuiffe refert; falubritatem namque 
vel ipfis aegris corporibiis afferre credeban- 
tur. 

V. Ad hoc accedit non leve bonitatis aqua- 
rum argumentum, quod experientia comper- 
tum fit, aquas iis ex fontibus hauftas, atque 
illico vitreis in vafis hermetice claufas diu 
maritiinis etiam navigationibus incorruptas 
fervari . 



DE AQUA GRILLI DICTA . 

VI. Primus fons ad radicem Quirinalis in- 
ter ortum hybernum, & meridiem dulci , le- 
vique manataqua, quae mutuato cognomine a 
Pafatii, ubi reconditur, polVeflbrc , vuigoap- j„ loctm 
pellatur ^cqua del Grillo , cujus tantus eft apud a^uxNi*- 
noftros aegros ufus , ut multi illam in Nucc- cer/an^ 
rinae locum paflim , utiliterquc fubftituant . ^"0"^/"^- 

DE AQUA B. FELICIS. 

VII. Alter eft fons in clivo paritcr Quiri- 
nali , adverfa ad occafum fronte , ubi olim 
Coenobium erat FF. Cappuccinorum , unde 
aquailla apnellata eft jBe^?/fc//<r/j, quaeutiquc., 
bomtate vix cedit priori jam memorata; . Ete->,^^^ _ 
nim utriufque fi non una , eademque, ccrte non n habet 
admodum diverfa vena exiftimatur ; & fane ouginem. 
amicus nofterLucas Antonius Portius vir pla- 

nc celeberrimus {b) arbitratur , utrumque 
fontcm ex duclibus aquarum ex Qiiirinali per- 
colatarum erumpere. 

DE AQUA AD RIPAM TIBERIS. 

VIII. Tertius fons proftat rivuli forma , '^plfribut 
qui pluribus adhuc latentibus venis fua pau- '"'"l"^'", 
pertate contentus riuit , exitque ad Tiberis ri-^„;<r. 
pam , quie fub Janiculo Hetruriam terminat . 

Hinc ad aeftivum Solis ortum excurrit, lapi- 
dis ja6lu a templo S. Spiritus in Saxia , cujus 
cum laude meminit laudatus alias Petronius 
(O- 

DE AQUA SANCTI DAMASI AD VA- 

TICANUM . 

IX. Poftremus ex Vaticano colle , fparfis o- 
lim de venis a S. Damafo (^) colleftus, nunc 
intra Pontificias xdes ex Urbani VIII. qui mar- 
moreum addidit ornamentum , munificentia 
fluit, cujus profefto bonitas, vel ipfis exte- 
ris fequenti appofito fub infculptis apibus 
epigrammaie demonftratur. 

Quid miraris apem y qua mel de fioribus haurit ^ 
Si tibi mellitam gutture fundtt aquam ? 



Fons hic ad Solis ortum jugi , ac laudabili ma- 
natlatice, qui Principis auls non iuflficit mo- 
do, fed fuperfluit. 

X. Ejufmodi vero aquas lymphis bonitate 
non cedere , quse vel ex Tiberi , vel deriva- 
tis per aqujedu£tus, vel defoflis puteis , ac ci- 
fternis hauriuntur, evidenter demonftrai fre- 
quentia populi , qui earundem falubritate al- 
le£tus ad eas undequaque folct confluere . Ne- 
que alterum ab analyfi deiumptum probitatis 
argumentum iis in fontibus defiderari , infc' 
rius oftendemus. 



In uft<m 
Tamilia 
Pontificin 
adhibitur , 



Nul/is a- 
liisRoma- 
nis aquis 
falubritatt 
ctnceduat . 



CAPUT 

E«l De aquasdufl. Rom. in princ. [6] De milit. in caftr. fanit. tuenda part 1. cap. 6. pag. 155. 
c] Lib. 2. de vi(5t. Roman. cap. 4. quem adeat, qui hujus aquae cupit elogium. [d'] Vide carraen jf. 
S. Damafi de font. Vatic. cum notij Sarazanii . 



7i 



De Nativis Romani 



C A P U T IX. 

Puteahs quoque aquas in Urbe Jalutares e[fe , 

PUteales vulgo etiam , quod iis paflim abf- 
que uUo valetudinis incommodo utimur , 
optimas effe cognovimus. Cum enim ipfe a 
Tiberi leftifTimam aquam ducente , majori ex 
lnnoxia parte transcolentur (femper enim cum ipfo 
/''"'• flumine librari folent) nonnifi tenues, atque 
innoxis effe pofTunt . 

II. Quod autera puceiRomae putidas alicu- 

bi aquas contineant ; malum hoc acceptum re- 

ferendum eft non lympharum venulis , quae 

purilTimJe fere in univerfum funt , fed modo 

Quibtaex coi-poribus facile putrefcentibus , quas in pu- 

'^ J""p . '^eosipfos praecipitata funt j modo nimiaequie- 

ti.-lcsa- ti earundcm patealium aquarum ; nam cum 

qutetiam- minus agitantur jufto craffiores evadunt ; mo- 

pentm. ^^ tantem (quod frequenter accidit) aliquo- 

rum imperitinj Archite£torum , qui puteos 

cavant juxta latrinas , aut cloacas , quarum 

^ fepulta lues puras aquas contemerat ; quam 

profefto caufam idem quoque accufat in Ro- 

mano viftu exercitatiiTimus AlexanderPetro- 

nius ((?). Sed ejufmodi putealium lympharum 

vitium ab holpitibus facillime vitari poteft, 

cum vicinorum putei , & ubique per Urbem 

publici , faluberrimique fontes delicate , ac 

moliiter viventibus fcle offerant. 

C A P U T X. 

De aquis per aquieduBiis Romam adveBis , ex 
quibiis fons Trtvii prtefertur . 



Q 



Uod vero attinet ad aquas , quaehucper 

canales advehuntur , modo ipfa; nuf- 

quam fubfiftant , fed ad Tiberim con- 

tinenter ttuant , falutares effe tota docuit anti- 

G / nut S^iii^^s , ac praefertim Galenus ( ^ ) , qui falTus 

Romttno- eft : Romie prieter alia imlta (quse vocat eximia) 

Tumfon- fo:itiim elegantiam , ac mttltttiidinem ejfe admi- 

tium 41' rabilem , eorum nullam focttdam aquam , aut me- 

ijviascom- ^-^^f^.^ ^ ^f. turbidam , aut afperam , crudamque 

*"'" " ' efff.ndere . Sed & aquas Romae noftro xvo fu- 

perftites pluribus commendarunt Andreas Bac- 

cius (c), & Alexander Petronius {d). 

DE AQUA SALONIA, SEU TRIVII. 

II. Porro has inter , quae de Salonia vena 

_. f. uberrime in Trivium fluit , omnium maxime 

fe.itJntil- celebranda fuccurrit ; quippe quae ufu adeo com- 

ftmus . mendatur, ut praeter publicos fontes , huc il- 

luc per UrbemaTrivio derivatos , nuUa fere 

nobilium familia nunc inveniatur , cujus do- 

mus in Urbis planicie locata, eandem ad po- 

tus ufum magno etiam fumptu non deducat: 

hzc enim nullo tartaro fuos canales obftruit ■■, 

dulcis , levis , facile permeabilis , & , ut lo- 

quitur CafTiodorus (e) acrem ferenum purif- 

fime labens mentitur. 



DE AQUA FELICI AD DIOCLETLA- 

NI THERMAS. 

III. Aqua, quam in altas Exquilias, Qui- 
rinalem , & Ccelium montem deduxit Sixtus 

V. ac Felicem fuo de nomine vocari juiTit 5 li- l^quasw 
cet multum falubritate cedat Salonix , coquen-/-ao;i/)oi-- 
distamen carnibus, aliifque domefticis, rura-'^"-'- 
libufque ufibus eft admodum opportuna . Quan- 
quamilla, qux poftea magnis ex fontibus pro- 
pe Diocletiani thermas per Urbem derivatur, 
fuos quacunque fiuit tubulos, & canales pro- 
grefTu temporis tartaro obducat . 

DE AQUA SABBATINA IN SUMMO 
JANICULO . 

IV. Similiter aqua Trajana , feu Sabbati- ;;, ^„0^ 
na, qua: tam uberi copia aliis admixtafubno- '.v//;i'-.'ii'- 
minc .^qua Paulis cis Tiberim ad fummum Ja- ^^'""'* 
niculuma Paulo V. elapfo proxime feculo re- 

du£ta fuit, eodem cum moderamine venitlau- 
danda • Hsec enim , quanquam & ipfa Trivio 
fonte ignobiiior fit ( unde olim vix in alios 
ufus, quamin Naumachiae, verfandilque mo- 
lis adhibebatur ) maximum tamenemolumen- 
tum noftra aetate Tranftiberinis regionibusad 
civilia etiam opera prsbere folet : cum inte- 
rim tum innumerabiles putei , tum duo ju- 
ges , & faluberrimi fontes , alter ad ripam Ti- 
beris , alter lub Vaticano colle , de quibus egi- 
raus, delicatis ventriculis fufficiant. 

C A P U T XL 

De Aqua Tibevis in potum falubriter adhibita . 

FLuvIa deinceps Roms eft magni nominis 
Tiberina, quae per fex menfes in ciflernis S.ilubrit:T 
probe purgata a nonnullis noftra etiam aetate '>>">n>iul- 
tanquam purifTima potatur falubriter . Nec 'fP""' 
ignoramus ab Urbe condita fpatio annorum 
CCCCXil ut narrat Frontinus (/), Romanos 
omnes latice ex Tiberi potiffimum haitflo conten- 
tos fuiffe . Et quanquam pofteaintroduiSto ther- 
marum ufu , auftaque exinde doacarum illu- 
vie , Strabone tefte , utpote nimium inquina- 
ta , dimifTa fuerit ; fublata tamen thermarum 
frequentia, & aquarum du6libus dirutis cum 
fpatio feptingentorum poftea annorum ad Ti- 
berinarum potum reditum fuerit, utBaccius 
(^) advertit; nullus unquam e Scriptoribus, 
aut Medicis eas in potibus condemnavit . 
Quinimo non folum Clementem VII. ut rc- 
fert idem Baccius (^), illa ufum fuiffe legi- 
mus, fed & Paulum III. (/') hanc omnibus ■'''"'^••' 
urbanis aquis prspofuifTe , ut idcirco illam & demcun- 
Lauretum , & Bononiam , & Nica'ani iecum aispnctu'. 
jufferit afportari. Pontifex quidem , qui fum- /'^. 
mo rerum ufu , fummaque prudentia prsdi- 
tus inter gravifHmas Apoftolici minifterii cu- 
ras longam , atque incolumem feneiSlutem exe- 
git . Atque inter eos , qui nunc etiam illa paf- 
Iim utuntur, connumerandi funt Patres tum 
Excalceati S. Therefia; cis Tiberim, tumOra- 

torii 



per 



(«) Loc. cit. cap. 1. {b) \n6. de morb. vulg. com. 4. {c) Lib. 7. de Ther. cap. 4. (d) Cit lib. ferc 



" j i^oc. tii. \.<n>. 1. \u j iiiu. uc iiiuiu, vuig. com. 4. (cj L,io. 7. uc iiici. i.ap. n, ««/ ..-"<■ i'". ■•-'>. 
tot. (f) Lib.7. var. 6. (/) Loc. fup. cit. dc aqu. dufl. (5) Lib. i.de ther.cap. J». (^) Loc.mox.«it. 
'■) Apud Pcrron. de Vid. Rom. lib. 2. cap. 5. 



C O E L I 



Q.U 

x6m S. Phllippi Ncrii , quibus poftremis curan. 
dis olim incumbebamus . Porro Tibcrina in 
aqua condimenti locumobtincnt tot fortilia, 
quz in luium ejus confluunt , ut refte ad- 
vertit Baccius(tf) ; quofit, ut aqua Tiberis 
defecata integrum feculum incorrupta ferve. 
tur, quemadmodum afferuit Matthiolus, at- 
que etiam Cardanus. 

II. De aqua deniquc Crabra , quam Maria- 
uarn appellant , fcribere fuperfedemus , cum 
per loca adhuc inculta, atque inhofpita plus 
nocens, quam utilis ( pra:terquam vcrfandis 
jnolis , & irrigandis hortis ) tacite ad flu- 
jnen excurrat , 

C A P U T XII. 

VeCtJitrttammaqtiis, & cur Romte ttonfmt ad- 
modum in ufu . 



ALITATIBUS. 



7i 



C A P U T XIII. 



^ttal/Jis ad tgiicm fa&a , uua ctim refpeSfua gra- 
vttatc Romanarum aquarum. 

SEd , ne defit Le£\oribus novautilitatis, 
aut curiofitatis materia, fubne6lcmus hic 
nonnulla experimenta , quae ad fmgularum 
Urbis aquarum lum crafes , tum ponder.i. deprc- 
hendenda tentavimus; itaenim bibentiumfc- 
curitati , & nimi»quorundam diligenticE con- 
fultum fore fperamus : quanquam nos minime 
lateat multa a recentioribus proponi expcri- 
menta ad aquarum naturam , & falubrita- 
tem explorandam , fcilicet mixtionem , aut 
fimplicem infufioneni(quaE tenuiffimarum par- 
tiumadmixtio eft) diverforum corporumcum 
explorandis aquis ; quamobrem eas vel colo- 
rem, velcraflitiem mutant, undc etiamcoF- 
Uperefl: , ut aliquid ctiam dicamus de a- pufcula , qui prius cum aqueis particuUs crant 
quispluvialibus.Quanquam vero hasHip- aequilibrja , ad vafis fundum prsccipitant i qua 
pocratcs(^), modo nonfint procellofaE, dere plura tentarainaproponuntur in(/) Actis 
puando- {t6. ab aethere cum tonitru aeftatecadant (c) , Lipfienfibus.Nos tamenqui Medicum hic age 
ttam , & horaeas propterea diftas , reliquis prstulifTe vi- 
^a ratio- ^^^ ^^j. . ^^^^ 5^1 fimpliciorcs , minufque graves 
"pluvmi'' aquae particulas furllim urgeat , ac nitrofis fa- 
libus immifceat, eaque ratione Vitruvius (<^) 
pluvialem aquam cateris antepofuerit : atta- 
men hujufmodi cifternarum latices Roms non 
funt admodum in ufu , & prjBter PP. Jefuitas 
apud S. Andreai in Quirinali, aliofque Cce- 
nobitas eodem in colle hofpitantes , paucos 
C«r M- Jnvenies qui eifdem utantur ; cujus ratio non 
"^r"! alia , meo quidem judicio , eiTe poteft , quam 
quod magna hic leftiiTimorum fontium , puteo' 



s 



tateris 

nendJt 

ceifuerit 

Hipp. 



tum 

apnd 
Tnanos 



infre^uens rumque copia ubique fuppetit , atque redun- 
dat . Accedit etiam , quod ingens , atque afli- 
duum ftudium impendendum eft , ut pluviales 



re conftituimus , breviorem , tutioremque 
viam ad aquarum in potiim adhibendarum m- 
dolem inveftigandarn iniri decrevimus . 

II. Verum antequam , qux in unoquoque ji^^^-ic„, 
latice aniraadverfa funt , oftendam, Aictnium. dumpro 
eft nequaquam omnia tentamina ( quae in fin- -c<»r;fM/#, 
gulis multa fuerunt) ad eandem oranino ra-9'""'"" 
tionem adamuflim rediilTe . Etenim i-'nan^^,>'7/pfl 
eandemque , exempli caufa , Felicem aquam tendis iir» 
non variis modo tempeftatibus , fed eadem cidere fa\ 
quoque hebdoraade hauftam , eodemque ignis ^"* 
gradu iterum , & fspius exploratam fcre iem- 
per aliquanto diverfam lapore , & colore 
quantitatcm, qualitatemque fedimenti depo- 
luiiie obfervavimus . Quod nimirum, CMmrc- 



aquae ab iis vindicentur fordibus, quaenonmo- fidentia ipfi aquarum elemento nonfint, fed 

do peregrinorum falium, & impuri fulphuris 

inftar occurrunt , fed ovuia quoque funt infe- 

ftorum, & vegetabilium a tectis , terraqueim- 

bribus abrepta , tunc demum animanda , cum 

humido leniuntur . Nec lane homines , prgter- 

2uam neceflitate addu6ti , iongo» labores , ac 
iuturna ftudia fubire conlueverunt . Legen- 
(dus Lucas Antonius Portius quem onoris cau- 
fa nomino (e) , qui fub puteorum nomine 
ciftemas etiam intelligit , modumque tradit , 
<juo apud Venetos pluvia per arenam rite 
percoktur . 

II. Sed hjEC , quae de Romanis aquis in 
univerfum diximus, experientia ipfaab om- 
nibus tum incolis , tum advenis clare pof- 
funt comprobari \ ut illud jure magis magiique 
nuremur, nonnullos coelum hoc vel proptcr 
JHfalubrec aquas calumniari. 



lancifii Oper, Tom. I. 



aiiunde vel ex terrse du£tibus , & meatibus , 
velalveis, atqueetiamab aere , ventis, igne- 
que admixta veniant ; profe6Io illorum vel 
mules, velnatura, & conditio longe diverfa 
pro temporum , locorum , modique experlun- 
di dilcrimine poteft incurrere , quae defcri- 
ptam diverfitatem efficiat j quamcerte nemo 
in una , eademque microcofmi aqua dilin- 
£tis diebus haufta mirabitur , qui diligcnter 
advertcrit unum eundemque per microcofmi 
vaia fluentem fanguincm , etiamfi una ea- 
demque hora in plures cyathos eflTundaiur, 
multa tamen dilTimilitudine plerumque va- 
riari ; ita ut vix una portio mole , pondere , 
colore , & craflTitie grumi , aut quantitate , 
colore , & fapore ferofitatis alteri penitus fimi- 
lis occurrat . 

III. Quoniam vero infiniti propcmodum , Tradun- 
ac fupervacui operis eflet fingulos difcriminis ""■ '^'f^'- 
gradus deicribere , ac referre , quos noftris '^l""^!'} 
jnconatibus animadvertimus ; eas tanturamo-/rfj«M. 
do obicrvationcs dabimus , quae in Romanis 'iores de^ 
aquis conftantiores , ac frequentiores nobis ?,"'""/' 
obtigerunt , qusque ad earum indolem , rc '' 

G falu- 



(a) Loc.fup.cit.cap.io.pag, 18. f *) Dcaer.loc.&3qu.n.i6.(c) 4.in6.epid«n(<0Lib.8. Archit.cap.t. 
/(«) DeMiUt.inC»ft.fanit.tucn. par.z.cap. 6.pag. ijo.(/') Anno i6pp. pag. 541, 



74 



De NATIVtS ROMAKI 



falubritatem definiendam , & confirmandam 
fufficiunt ; tum curjofis aquarum exploratori- 
bus non injucundas futuras effe confidimus . 

IV. Utnihilautcm inanalyticis hifce tenta- 
minibus inobfervatum fupereflet , certam aqua- 
rum fmgularum raenfuram vitreis cucurbitis 
feorfim exceptam per arenx , ut ajunt , bal- 
neum ad eundem ignis gradum leniter com- 
moveri potius , quam ebullire curavimus ; ita 
enim tria prjecipue explorata funt . I. quem o- 
dorem inter evaporandum eflflaret . II. an ean- 
dem perfpicuitatem , ac colorem rerineret . 
Trla po- III- cujus plus , niinus naturse , & c[ua propor- 
tijjiniu»! tione depofitum in vitro corpus lubfideret : 
pcr Mna- qyod fane cum nemo ignoret mixtionem effe 
'''u^rum elementaris terrx , tartari , ac diverforum l"a- 
txploiaia iium, &quandoque etiam fulphuris, fatispu- 
jtDit. tavimus, fi Lma cum IUuftrilTimo Francilco 
Blanchino , ab honore Pontificii Cubiculi , ac 
dilicentilTirao naturx inveftigatore non lingua 
folura , fed oculis microfcopio etiam armatis , 
tandemque variis , qua acidis , qua alchalicis 
lalibus interius fcrutarepiur . Piguit enim nos 
inutilis plane laboris , qui fingulis elixivian- 
dis nofi:rarum aquarum fedimentis , ut fin- 
guli fales feparentur , impendi debet . Nam 
cuni aquae hujufmodi dulces , acpotabilesfint , 
non vciO metallics i adeo exiguam falium mo- 
lem fecum ferunt , ut magnam fedimentorum 
copiam habere deheamus , unde modicum falis 
poflimus elicere , quos cajteroqui non fimpli- 
ces, J^c primordiales extrahendos , fedaggre- 
gatos , ac veluri androgynos , immo ab igne 
deformatos arbitramur. Fa£to itaque initio ab 
jiquis in Urbe nafcentibus, exhibetur 



ANALYSIS 

Aquce Fontis , feu rivuU fluentis cid ripam Tiberis '■ 

Ofiio ix. V. Hauftas, ac decantaias lib, xii. hujus 
jierioitnd, ^^^^ menfe Augufto inclufimus cucurbits , & 
lento igne in vaporem folvi curavjmus . Vix 
tertia pars abfque ullo odoris fenfu in auras ef- 
fluxerat, cum albefcentem membranulam in 
ejufdem fuperficie adglutinatam confpeximus. 
Hxc oleofs quafi naturx , poftquam univer- 
fumfluidumabfamptumfuit, cum reliquo fe- 
dimento cucurbita: parietibus adhaefit , Color 
vero aqujE prope finem evaporationis ad dilu- 
tiorem alborem accedebatj & lapor quandam 
laftis fuaviratem reddere videbatur . Terra 
autemColeoris quippe , volatilibufque aliquoi: 
particulis implicita) illico nonnihil odorisful- 
phurei retineba: , olfaftum leniter , nec infiia- 
viter titiUantis; fed ulteriori exiccatione pe- 
nitus inodora evafit . Fa:x autem vitro adhuc 
ha^rens ( hacferat autem tenaciter ) referebat 
orbiculares lamellas tartari defaeciatioris : fpa- 
thula vero diligenter abraia, & microfcopio 
fubjefla cineream maffam extenfs farinacesE 
fubftantlae perfimilem exhibuit . Pondus hu- 
jus tartari fuit circiter granorum xxx. qui lin- 
guae admotus fenfum occultje acrimonis ad 
amaritiem vcrgcntis Inrulit , quique affufis 
guttulis fpiriuis fulphuris lenem fermentatioi» 



nemftatim concepit , clatis bullulis ad unum 
circitcr temporis minutum perdurantibus. Sed 
non propterea fpirirus de fua aciditate quid- 
quamremifit. NuUa interim efren,'efcentia in 
alia ejufdem fedimenti parfe per admixtionem 
olei tartari indufta eft. 

VI. Hsc porro tentamina oos aperte docent 

fummam aquse falubritatem . Nam , cum nul- DuSun* 

lumingratum odoreminter evaporandumred- ""^^'"^^"" 
j " III-- 1- ^ . ,. mentum 

dat, atque alchaljnis ahqiiot particuhs, ^^i^ falubma- 

fixis, quamvolatilibus, & quidem moderate /j.r . 

referta appareat ; jure quodam corapofitionis 

ftomacho gratifTima efTe debet , qui lenibus al- 

chalicis, ac fubamaris particulis gauderefolet. 

Nequeinterim abalchalina ejusviuUa timen- 

da videtur concoquentis cibos in nobis aci- 

di enervatio ; quoniam experimento inno- 

tuit, fpiritumfulphuris fubfidentium horunce 

corporura admixtione nequaquam dulcefcere. 

Denique adeo exigua eft fedir.ienti copia ad 

aqus molem comparata , ut certo affirmarfc 

poffimus , aquam hanc multis vacuitatibus 

praeditam effe , atqueidcirco alimentorum di& 

folutioni opportunifTimam efTe , "^ 

IL 
ANALYSIS 

Ai^ua Fontis , -uulgo nuncupati Marchionis Grilli , 

VII. Duodecim pariter libras iftius aquK in -^^^^^;,^^ 
cucurbitam conjecimus, quae primum nuUum 
odoremexpiravit ; poft mediuni vero evapo- 
rationis, ut fubalbido pulvere quafi afpergi, 
itaquibufdamex noftris exiguum fulphurei ha- 

litus reddere vifa eft ; ab isne tamen remota 
omni penitusodore deftituebatur . 

VIII. Subfedit autem fa;x plus minus grano- saboribus 
rumxxx. quasleni acrimonia, fepulta etiam,;„/„„j yj, 
utvidebatur, amaritie guftus organum nohls dendumt 
affecit . Verum ipfis faporibus minus fidcn- 

dum arbitramur, cum faspe iidem extraneiiai 
les, quibus linguas papiUz in variis hominio 
bus feriuntur , diverfimode affici , ac Tnodifi" 
cari valeant cum multigepis particulis , quae 
in illius organi glanduUs , porifquc fubfiftunt', 
quamobrera diverfa apud diverfos papillarum , 
& preffionis , 5c irritationis ratio fuccedit : 
qucmadmodum in fcbricitantibus paflim bb- 
fervamus. 

IX.SedimcntiformaorbicuIarium, exilium- nuicloU' 
que lameUarum apparuit, qua» cumsgrea vi-y^^,^,^^ 
tri parietibus abraderentur , adhibito microfco- infedi- 
pio, fpongiofam mafTam referebant falinae fi- '»*'"«» 
mul , atque alchalinx terrs , quae inftillato fpi- 
ritu f lilphuris Icves bullulas excitavit ; & con- 
tra plane iramobilis permanfit , cum tartari 
oleum fuifTet infufum . 

X. Eadem, qua inprimo experimento pro» ^^ ^^^_ 
bationis methodo procedentes affeverare non tum faiu. 
dubitamus hanc etiam aquara potui falubrem ef- britatis, 
fe : etenim , cum eadera nec impuro fulphure , 
nccacidis, erodentibufque falibus, fed alcha- 
lino tartaro , eoque non quidem niraio , fed 
modico imbuta fit , fierinon poteft, quinven- 
triculo, ac vifceribusgratiffimaevadat. 

III; 



C O E L I QjJ A 1. I T A T 1 B U i>. 



75 



Qutd 
4ininied- 
verJUm in 
tv.ipora- 
titne. 



Jhdicium 

Jaluhma- 
tis. 



III. 

ANALYSIS 

Aqu£ Beati Felicis . 

XI. Similiter totidem libra: aqus , quje vul- 
goBeati Felicis nominatur, eidem arenasbal- 
neo ad evaporandum admotse nuUum princi- 
pio de fe odorem j poftea vero fuavem quen- 
damhalitum fubobfcuri, gratique fulphuris e- 
mittebant . Deinde quo minor lymphs mo- 
les ab evaporatione fuperfuit , eo magis albo , 
raroque pulvcre , perinde quafi tartaro volati^ 
li, extimaejufdem fuperficies obfideri videba- 
tur ; donec fedimentum fere candidum , & 
vitro vix adhaerefcens ( fponte enim quaflato 
vafe concidebat) apparuit, & quidem concre- 
tum iamellis pellucidis , confperfis paffim bul- 
lulis minutioribus fpumsglobos asmulantibus , 
nitidaque fuperficie praeditis , non fecus ac fi 
vcrnice fuifTent illitae . Illius autem fuit gra- 
jnorum circiter xxxv. fapor vero fuavis alchali- 
nsterrae. Csterum lenis, brevifqueineodem 
fermentatio per afFufionem fpiritus fulphuris 
excitata eft; nuUus vero inftillato oleo tarta- 
ri motus eft animadverlus . 

XII. Hanc Beati Felicis aquam, forte quis 
falubriorem lympha forore fua , qux ex Gril- 
li fonte manat , judicabit , fi nimirum adver- 
tat hujufmodi aquam niinori tenacitate atque 
lentore , propterea quod a vitro facilius abfter- 
gitur, praBditam efTe : quamobrem corporis nO' 
uxi vafapromptius lubire poterit , 

IV. 

ANALYSIS 

Aqu£ g Fonte Vaticano. 

XIII. iEqualis etiam iftius aquse copiaigni 
admota , poftquam magna ex parte in vapo- 

Ordo ex- rem dilapfa eft, olfaftum afFecit aliquo , ac 

I /"""»*«"• plane inf^nfili fulphuris odore : fubfedit tan- 

dem exiccata terra fubalba , & friabilis , fci- 

licet qux a phialjE fundo facile , ac fuapte na- 

tura levi fuccufTionc cecidit , faporemque 

reddidit alchalinum fuaviter attemperatum. 

Pependit in lance grana xxxiv. ejufque figura 

apparuit minutorum, fed irregularium ,globu- 

lorum, qui microfcopio fuppofiti videbantur 

conftare lamellis majoribus , quibus minores 

• laminaE , easque pellucidas erant impofitae , qua- 

rum nonnuUs confperfx globulis , & ftriis lon- 

gioribus , zliz vero globulis deftitutaE vifeban- 

tur . Admixto fpiritu fulphuris lenem fermen- 

tationcm, nuUam e contrario ab infperfione 

olei tartari fedimentum iftud prodidit . 

Pttando ^IV- Ex iis , quae in Vaticana lympha ex- 

falulrif perti fumus , ejufdem bonicas non obfcure de- 

ejl . ducitur . Pura enim , fubtilis , & alchalica cum 

fit , ftomacho jucunda , vifceribufque , & fan- 

guini accepta efTe debet . 



Lantijii Ope;: Tom. L 



ANALYSIS 
Aqiiie Fontis Trivii 

XV. Haec lympha xquali mole in cucurbi- n,,;/»,^ 
tam conjecta, nullo pnmum, moxfuavi , ai- jetyJerit 
xerim, odorc narcs permulfit . Sub fine autcm '" J<^di- 
evaporationis ad alboris fimilitudinem acce- '"-""'• 
debat. Acdemum fedimentum , quod xxix. 

grana pependit , pellucidum , cum vitro adhuc 
hiereret , apparuit , ac diligenter obferva- 
tum referebat opus phrygium , palmis vc- 
luti , & globulis elegancifTi mc diftinctum ; aegre 
deinde abraf um , & microfcopio f ubjeftum , pri- 
ftinam figuram amittere viium eft, integris dun- 
taxat permanentibus nonnullis lamellis . Sapor 
ejus aliquibus vixfenfilis fuit, aliquibus vero 
occultam acrimoniam prgtuljc . NuUam fer- 
mentationem cum oleo tartari , adeo vero exi- 
puam cum fpiricu fulphuris inivit , ut , horolo- 
giiope explorata, vixad dimidium minutum 
primi horarii perduravcrit . ., 

XVI. De liac pariter Triyia aqua nemo du- Salttbri- 
bitabit , quin optima ad bibendum fit , cum '''■' ""^*- 
ea nullis pravitatis , ommbus vero bomcatis 

fignis , qu^ ab analyfi deduci pofTunt , infignia- 
tur. 

VL 

A N A L Y S I S 

Aqueo ad Tbermas Diocletiam . 

XVII. Parilis hujus aquae quantitas in are- ^„,;i,jj 
nj balneo ggrius , quam recenfitarum ulla eva- quam j'u- 
porabat , & majores in bullas , forte au£lo ignis penores , 
gradu , intumefcere obfervabatur : nulla ta- '^''?<"''»- 
men fenfili graveolentia , fed nec fuaveolentia 

nares afTecit . In extremo limine evaporationis 
colores quafi iridis in eadem fpe£labantur , gra- 
datim imbuentes pritmata cryftallina faliuni 
contentorum in fedimcnto , quod fuit ponderis 
circiter granorum XL. fpeciemque exhibuit 
prifmatum oblongiorum, qu? avitro diflicul- 
ter abrafa occurrerunt fub microicopio multis 
cum grumis terreis , ipforum prifmatum fila- 
mentis in reftas lineas difpofitis , atque inter-. 
jeftis. 

XVIII. Terra hf c fubobfcuri coloris , obtu- 

fo quodam fenfu linguam affecit , & in fer- •^'^^"Wf»- 

• j -1 L ^X"' obtu- 

mentationem adeo exilem , ac brevem cum r r^^r 
fpiritu fulphuris venit , ut ex horologiiindica- Hnguam 
tione vix ad fextum fecundum temporis , five "ffecit . 
decimam partemunius minuti horarii pcrtige- 
rit.Nullum plane motum excitavit infulum in 
eaoleum tartari. 

XIX. Ejufmodi tentamina , ut aquam hanc Minut 
reliquis ha£lenus cxploratis craffiorem , ica mi- ''""^'"^•'' 
nus alchalinam , fed nitro potiffimum ( ut prif- 

mtta monent ) tartaro , ac terra admixtis , re- 
fertam efle demonftrant . Quinimo, cumCap. 
X. oftenderimus tubos , per quos aqua ifta ab 
Exquiliis in humiles Urbis regiones decurrit, 
tartaro refertifTimos inveniri , dubium efTe non 
poteft , quin , cum magis terrea fit , pro deli» 
catis vcniriculis minusfit laudanda. 

G 2 VII. 



76 



A N 



D E 

Vll. 
A L Y 



N A T I V l R O M A N I 



S I S 



Ai-.iig Fontis i» Janiculo , qute a lacit potijp.nntm 
Sabbatino , feu Bracchianenfi ^erivatur . 



Fjfir eva- 
forantis 
graxeo- 
tenui; , 



XX. Hanc quoque ad libras xii. calenti- 
bus cineribus, ut evaporaret , admofam , in 
buUulas pariter grandiores , cum gradus vel mi 
jiimus ionis augeretur, attolli vidimus '^^^- 



dosRomanos incolas habemus prxtcr hic ip- 
fa , quae de Tiberina aqua tentavimus , & mo- 
nuiraus^ cum pateorum lympha: ab eodem Ti- 
beri per terrz meatus plerunque ^eriventur . 

De compayata inter fe gravitate Romanarum 
Aquarum , 



Jil/UJ ,!- 

Kuis j:ui:- 
ciunt . 



XXV. Ut fxperimenta non fecreto, fcd pa- 
Odore lamfierent, advect^ funt perlcript£e inferius 



quodammoleftbnaresaffecitjqu^lanegraveo- aqujein ffidesliiuftrifnmi Pra:lulis de Augufti 

lentia inftar murisab ipfa fasce , qus alioqui nis, viarum Prxfe^ti , ubi nos coram multis 

difficulter exiccabatur , retentaeft. Color ejus eruditis viris, una cum Illuftriffim.oBlanchino 

fubfufcus. qui admotis prunis in nigrum con- paratumad explorandam fluidorum gravitatem 

vertebatur. Subftantia vero microlcopii ope inftrumentum(phialam fcilicet aere plenam, 

velut opaca tartari malTa cum lolidis angulis colloque in anguftiffimum apicem hermetice , 

aoparuit ; cujus faporem admodum ingratum, utajunt , claufum defmente ) intra fingulas 

falfum , atque muriaticum offi:ndimus . FjEcis aquas paulatim immerlimus , repetito duobus 

pondus fuit granorum circiterxxix. Admixto diverfisdiebus periculo, & quidem hoc ordi' 

fpiritu fulphuris levis excitata eft fermentatio , ne . Scilicet . 
non quidem propter alchalicas , qux pauciffiima; 



lijir»' 
mentum 
ad aqf.a^ 
rtim gra- 
■vitatem 
exploran- 
dani. 



Caterii 
injaln- 



funt, fed lalinas partes illic admixtas. Ab oleo 
tartari nu'llus motus induftus fuit . 

XXI. Hinc liquidum videtur, hanc exRo 
manis aquis minime effie falubrem , cum ingra^ 
to quodam fulphure , falibulque terreis , ac 



PieV. Septembri MDCCIX. Pondus Aqttie 
ad ripam Tiberis . 

XXVI. Pondus phiala;ita accommodatum, 
moderatumque fuit , ut adamuffiim penderet 



nihil pene levigatis , referta fit , Et quanquam uncias quinque . Hoc vero fervavit squili- 
ob modicam ta;cis copiam , & admixtum ful- brium cum aqua fontis , feu rivuli ad ripam 
phurlevior appareat, tamen propter idemim- Tiberis, quod fane pondus reda6lum in qua- 

"^ '^ ' ' drantes grani( ut comparatio, & differentia 

diverfarumaquarum evidentius conftet ) afcen- 



TLxpcri- 
meati fe- 
ries . 



purum fulphur caeteris cft infalubrior . 

VIII, 

A N A L Y S I S 

Aqnte Tiberinie , 

XXII. Aquam , ut purior effiet , e medio 
Tiberi hauftam , diuturnaque fex menfmm per- 
colatione , ac mora in cifternis PP. Oratorii 
S. Philippi Neriiperpurgatam, ad libras xii. 
intra cucurbitam in arenaf balneo collocavi- 
mus . Heec facile in auras abire , nec illum 
pravum, fed oraninogratum odorem proderc 
vifa eft . Mediam circiter evaporationem al- 
bo , ac tenuiffiimo quafi pulvere in fuperficie qua inter fe a^quilibres funt 



I I 520. 



dit ad pondus quadrantum 

Pondus Aqute Tiberinte , 

XXVII. Idem pondus unciarum quinque mi- 
nucndum erat quadrante grani , ut libraretur 
cumaqua Tiberinapridiea flumine haufta om- 
nium leviffiima 11 519. 

Poiwlus Aquie Beati Felicis , & Marchionis Grilli . 

XXVIII. Idem pondus augendum eratfupra 
unciasquinque quadrante grani , ut libraretur 
cum aqua B. Felicis , & cum aqua del Grtllo , 

11521. 



^7* 



Teflimo- 
n.wnbuni. 
taiif . 



Idem ejlo 
tk pute.t- 



contegi ccepit . Reli(Stum fedimentum leni , 
ialfoque amaro fapore linguam affecit & in- 
fpe£lum , velut arenola , ipongiofique maffia 
particulis diverfs figurx , aliis obfcuns , aliis 
candidis referta , apparuit . Microfcopia infpe- 
fta prsfetulit intermixta prifmata longiufcula , 
identidem divila , & polygona figura praedita . 
Ejus autem pondus fuit granorum circitcr 
XXXV. Maxima , & diuturna , affufo fpiritu 
fulphuris , obfervata eft ebullitio , qus per 
quatuordecim minuta horariain automato hoi 
rologio indicata perfeveravit . 

XXIII. Porro facilis cvaporatio , nullus in- Novumexperimentum PonderisAqua FonttsTrivit. 
de pravus odor , exiguum fedimentum , & XXXI. Repetito experimento cum aqpa Tri- 
fubamarum tcftimonium prsbet bonitatis hu- viipondus erat unciarum quinqj au£lum -1 gra- 
juslymphae, quippe qus alchalicis falibus mo- ni 11 522, 
derate imbuta , faluberrimum fui ufum polli- . 

cetur , ut expcrimento compertumeft apud Pondus Aquteexlacu Sabbattno . 

eos., qui noftro ctiam aevo ea paffiim utun- XXXII. Idem pondus unciarum quinquc 

tur . minuendum erat o6tava parte grani , ut 

XXIV. De putealibus autem aquis ijeque libraretur cum aqua addufta ex lacu Sabba- 
tentandum aliquid habuimus , neque moncn- tincj in fummum Janiculum , qus propterea 

levior 



Pondas Aquts Fontis Trivit. 

XXIX. Idem augebatur dimidio granofupra 
uncias quinque , ut libram fei-varet cumaqua 
Fontis Trivii 11 522. 

Poitdus Aqute adThermas Diacletiani. 

XXX. Idem augebaturf grani f^prauncia» 
quinque , ut libraretur cum aqua ad thermas 
Diocletiani, vulgo diTermini 11 523. 

Die VII. Septembris ejufdem anni MDCCIX. 



C O E L I Q_U A 

levior efl; reperta , quam Romanoriim fon- 



tium 



ulla 



11519- 5 



Talh 



Pondus Aqua: ad rtpam Tiberts , & Aqua S. 
Damajt in Vaticano . 

XXXIII. Idem pondus unciarum quinque 
libratum cum aqua iontis ad ripam Tiberis 
nihil variatur ; libratur etiam cum aqua S. 
Damafi , fcaturiente ad aream fubdialcm Pa- 
iatiiVaticaniy qux propterea eft ejufdcm om- 
nino ponderis cum aqua fontis^ ad ripam Ti- 
beris. 11 520. 

C A P U T XVI. 

Solum Romanumfmplicibus theriacalibus refertum 
omniumque rerumferax , Cieli falubritatem con- 
firmat. Ob/e&a refelluntur . 

QUoniam , fecundum Theophrafti (<») 
axioma, talis eftaqua, qualis terra , 
per quam ipfa percolatur , certe , cum 
dis tena' puriflimos in Urbe latices , & nafci , & infiuere 
jo- quam proxime demonftratum fit , vel hoc unico ar- 
fercoia- gumcnto falubritateni Romani ioli evincere 
"""• poffemus, nifi alia luccurrerent teftimonia , 

quibus noftrs claritas hypothefeos magis adhuc 
eluceicet , 

II. Porro cum Latium, quod nos ipfi cal- 
<it:t ter- ^^^^^ gj- colimus , Strabonis etiam auftori- 
ra fevacil- ' . ^ ' r >• ■ cc 

fmiH, tate ommum irugum , ac rerum lit leracim- 

mum , necefTe eft proculdubio , ut regio , ubi 
Romacondita fuit , muko fulphure , faleque 
volatili redundet , atque idcirco copiola in 
aerememittat effluvia, quse Romanorum in- 
tra corpora jugiter admiifa , coniervands, 
producendxque vitae aptiffima fint, 

IIL Hoc autem iuculenter etiam deduci- 
Simpiieia tur ex fimplicibusamaris, & aromaticis ( thc- 
xheriaca- fiacalibus propterea apud Medicos appella- 
hatbidem ^jg^^ q^gg ^^^ cJEteris regionibus Romana de 
Caieno ^^ ^erra ipfius Galeni teftimonio nafcuntur opti- 
ma . Is enim peculiari libro de Antidotis 
( ^ ) : Et chamtepityn , & camedryn , & thlafpin , 
& centauream , & hypericon , & polium , & id 
genus herbas alias fe Romx vidiffe narrat ; at- 
que multo plus redolemes hic ortas , quatn Creta 
adveSlas^modo conttmis imbribus obrutce non fue- 
rint ) deprehendiffe , ut abfynthium , & mentam 
iilentio prxteream, quae nufquam magis effi- 
cacia, quam Romjeinveniuntur . Adeo dubi- 
tare non licet , quin ex Romano iolo particulas 
non tantum humanse naturae minime infeftx , 
fed omnmo ialubres , atque etiam alexiteriz 
perpetuo in ambientem aerem attollantur . 
riElti! ex IV. Quid } quod eadem terra , quas tot 
Romana alendis antidotis, frugibus , fruftibus atque 
b-rrtmus animalibus eft opportuna , domeftica quafi 
ubertate ialutarem holpitibus viilum luppe- 
ditat ? Haec enim , quae ad Romanorum ulum 
in Latio , atque ipla in Urbe nalcuntur, & 
pafcunt, fuavitate , ac lalubritate aliis , quae 
lub clementiffimo cxlo adoleicunt , fortajfe 
non cedunt. 

Lancijii Oper. Tom. L 
(«) Decauf.pIant.Jib.6.cap.5, ii)Qiip.V.ScXlV. ( 



L I T A T I B U S. 77 

V. Enimvero, ut primum omnium de pa- 
ne dicamus, quippe qui communiffimus , ac 
multis certe iolus eft cibus; ubinam melior 
occurrit velqualitate frumenti , vcl panificio, 
quam Romae ? Etenim in Urbc non ibium , 

qui filigineus, nempe candidus, & leviffimus p^^y^^^y- 
Pontificias familix in Vaticanoparatur , ikno-quamme- 
bilium, ac divitum fere omnium iaturandis ''<"'. 
domibus iufficit ■■, ied etiam quilquis alius publi- 
cecoquitur, optimuseft; immo vel lecunda- 
rius , ac domefticus in paupcrum ufum lalu- 
berrimusreputatur. 

VI. Animalium dcinde carnes fapida» ha- C<rw/ 
bentur, ac ialuberrimae , ut iunt bubula,, & i,„„, gpti. 
vitulina , praeiertim illorum vitulorum , qui la- tna . 
ftentes vulgo a rrtungendis tantummodo ma- 

trum uberibus Mo)»^(r«e dicuntur, omnium ad 
Urbem confluentium luffragio commendatae , 
Romanis paicuis praecipuam celebritatem im- yolati- 
pertiuntur. Carnes etiam generis Qallinacei , ''"^" "" 
& volatilium laudatiffima: . Caleus quoque ma- ,,' 
gnopere a Galeno extollitur . QLunimo ova cea. 
ipfa mirum in modum jucunda , &, fi recen- 
tiafuerint, atque in Urbe nata( quippe quae 
exgallinis probe altis) tantum fere nutriunt , 
quantum ponderant. Fru£tus dulces , & ole- t-^^jj^^, 
ra guftui grata . Unde qui Romam Neapoli 
veniunt , ultro fatentur hjec , quanquam ibi 
citius , ac ikpius per annum nalcuntur , Ro- '^" *"'' 
manatamen ex terra prodeuntia, fapida ma- 
qisinveniri. 

VII. Herbarum quoque Romanarumuber- „ 

j ,' ' T, •• , , f Frocopit 

tatem commendat locus rrocopii (c) , ^^^^' lo^us infi- 

citatemque Ibli confirmat , ubi obfeffam i-gnis. 

Gothis Urbem , & annonae caritate laboran- 

tem ab herbis vi£tumfibiqua»fiiTe narrat.- qtia- 

les , inquit , intra mccma fua paffim fponte nafcun- 

tur : <& h(ec quidem in agro Romano non hyeme , nec 

alio quDvts tempore dejunt , fed affiduo floreut , ac 

de fe germinant , & eacoptafunt , ut velequosob- 

fejfi hts alerent . 

VJII. De vinis autem iuperfluum plane eft yina lau- 
fermonem inftituere , cum colles Albani , Ari- datijfma. 
cini , Lavinii , Tulculani , Tiburtini , aliique 
finitimi magnam copiam feleftorum , pariter- 
que odoriferorum vinorum , quz priici etiara 
Scriptores laudibus extulerunt , in Urbem tranl- 
mittant . 

IX. Mirari itaque fatis non poffum , non- 

nullos noftra alimenta hebetiora , parumque 

nutrientia, (cumleviora, & concofta facilio- 

ra dicenda fint ) putavilfe . Certiffimum enim 

eftjRomae faluberrimum , ii moderate lumatur , 

bonique lucci viftum omni anni tempeftate a 

cujulvis lortis hominibus feligi poire , ii ve- 

lint ; pifcesquidemex flumine, atqueexpro- puavis 

ximo mari ; cxteras vero copiofa tellure fruges , anni tem- 

frumenta , fructiferas arbores, Ia6^ifera , &t- j-eflate-ji- 

que ovipara animalia, quovis tempore , pir- ^"^ Jf^"' 
^ ■ ^ ■ i-*rL-^n. . br: s abtii;- 

vo etiam pretio, largiter lubnumitrante ; '^t <^^,-_ 
nemo dubitare poffit , quin Roma terram ip- 
iam, quatenus optima, copiolaque iuggerit 
alimenta , lalutarem obtinuerit . ^. 

X. Verum duo argumenta Romanz ter- ^^^ ,-^i^^ 
rs bonitatem impugnare viaencur , alterum pe- bm^Jtcm 

G 3 titum Romarut 

c) Lib. z.debcilo Gotlior. n. J.pa£.409. 



7« 



De Nativis Romani 



teUuris 
srgumen- 
ta . 

Alterum 
a fodinis 
minerit' 
lium . 
Alterum » 
ptricul» 
iiormicn- 
lium in /o- 
eis quibiif. 
dam Ro- 
r/iani /'tl^i. 
Mineralia 
nihil uffi- 
citiiil fatu- 
bril.i:i , 
niji fta. 
finantibus 
itcjuis cor- 

tU»)f.1)l. 

lut. 



titiimadiverfis foflilium venis , qua; per Lati- oblectct grata lucis reflexione, cjuam jucun- 

num agrum paflim occurrunt , alterura ab de efflorelbentem colorem appellamus . 
experientia ,qua: crebro nos admonet infalu- III. Secus vero nihil magis, ac priusadve- 

bria , ac lethifera cfle nonnulla loca , in quibus nas commonet , ccelum alicubi eflTe inclemens , 

fi quis Urbanorum hominum fumma xftate , vel quam iubtumida incolarum fpecies, quae fla- 

autumno fomnumcapiat, cito in malignasfe- vo , aut viridi colore pene exanguis occur- 

bres incidit , & plerunque occidit . rat , ut apud paludum , noftrique prcinde li- 

XI. At nequc foflllia nobis obfunt , ncque toris accolas paflim evenire obiervamus , qui- 

loca iis referta infamem aerem contrahere per bus apte congruet vulgatum illud Stratonici 

fe poflunt , nifi ftagnantibus inter xftivos ca- ( «' ) Citharcedi di£lerium in Caunios oivTtp 

lores aquis fermententur , & Iqualeant , quo ^-j^l^ui' yiPuP, too/ S^i x^ uyS^f^av. Tale quidem gc- Letidi<m 

vitium , fi quod terrse ineft , atmofphaeram mseji hominum, qmle efl foliorum ; aut illud Strasonici 

inficiat . Unde quidquid vulgus foflilium ve- ejufdem , quo Caunios excepit molefte feren- diBum m 

nis attribuit , nos in paluftres aquas fodina- tes, atque indig ""■" ■■"' "" 



indignantes, propnam urbem eo 



rumfalibus magis depravatas, ratione adftipu- celcbri Homeri verfu tanquam infalubrem 

lante , rejicimus; cumexperientia compertum damnari,ye, inquiens, motqnam aufurum , ur- 

fit, multa loca, vel intra Urbem , quseolini beiii infalubremvocaye , in qua mortui ambulent ^ 

propter haircntes aquas damnati prorfus ae- perinde quafi ex pravo Civium colore argui 

ris cenfebantur , fola exiccatione c-vafiiTe fa- poiTct cadavera , non homines per vias illas 

lubria. Sed hirc aliaque objecla fufius agita- inr.edere. Atqui per femitas Urbis , nifiquis Advena- 

bimus, ubi dc adventitiis(rt) hujus cceliqua- ex palude veniat, aut ex Noibcomio , pleri- ^■"" i'"^'"' 

litatibusagemus. que omnes grata fpecie jucundiflimi; occur- v^^y^"^"'* 



runt . 



C A P U T XV. 



Qui color 
Hippocra- 
ti m.ixime 
commen- 
datus . 



IV. Nequidquam vero Plinii(e) verba quis 
objecerit : Salubritas loci >io>i femper nicolarum 
Ex florido colore Civium Romarti cceli clementia colore detegitur , quoniam ajfueti ettarii mpeflilen- 
deducitur . tialibus durant .'E^temm , ututnonnulli ex iis , 

qui regiones inclemcntis ccjsli habitant , bono 

C"i Radum nunc faciamus ad ea , qux , li- colore frui poilint , in univerfum tamen ma- 
J cet ex laudatis jam in Urbe tum iitu, lo habitu fcmper foedantur ; atque illi potif- 
& ventis , tum aquis , & Iblo proficifcun- finium formam in deteriorem commutant , 
tur , ad ejufdem tamen ialubritatem compro- qui in aerem noxium ex laudabili migrant j 
bandam iuppetias ferunt . Quorum primus quod hic minime apud advenas contingit . Con- 
eft Romanorum color , qui nec nimium ru- Itat enim , ut fupra monuimus , iuaviorem 
bicundus , Celfo fuipeftus , nec admodura pal- colorem eos in Urbe fenfim acquirere , qui 
lidus , flavus , aut tei-reus , qui cunftis damna- ex nocenti ccelo venerunt . 
tur ; fed iuavis , atque ad vifum dulcis , quem 
profe£lo Hippocrates (^) inter hominum co- 
lores prsE omnibus commendavit . Sunt enim 
eorum, quiRomam incolunt , ( tametfi um- 
bratilem, ac ieJTiIera vitara degunt, ut Mo- 
niales , & pleraeque nobilium mulierum ) for- 
ma: bene coloratx , ac florids , nifi quis mor- 
bus prohibeat . Quinimo adeo verum eft , afpe- 
ftus incolarum Urbis fuaviter temperatos ei- 
fe , ut fi quis Fvomam veniat cum oris colo- 



C A P U T 



XXI, 



Ex Romanortm ingenio , & prtidentia Urbis 
fahibritas afferifur. 

SEd a fuavi Romanorum Civium habitu 
ad fublimem , temperatamque in. iifdem 



Co/or rt,!- 
tus exitbe- 
rantem 
humorem 
indicat , 



mentis aciem tranfeamus . Ad hanc vero 
quantum ipia aeris falubritas conducat , ne- 

re parura laudabili , feorfim illum deponat , mo melius aiTequetur , quam qui probe no- 

atque in fuaviorem commutet , veri , multigenas particulas ex atmofphaEra 

II. Quanquam vero inquirere in caufas bo- fecretas, tum perpulmones oblique cura fan- 

ni, malive hominum coloris, non fitin prar- guine , tum per cranii meatus refta in ce* 

fcntia neceiTarium ; utilc tamen eft noiTe ejuf- rebrum, robur, & materiam tam pro corpo- 

dera in vultu lufflifionem humorum in cor- ris, quam pro animorum motibus fubminiftra- . 

pore exuberantium certiiTimam notam eiTe \ turas alcendere . Unde in aere craflb , & coeno- ,,^„,0 

quemadmodum aperte docuit Hippoc.(c)Bo- ib nonniii ingenia tarda, retuia , atque \iz\)&- fubmim- 

nus enim , dulcis, ac fuavis hominum color tiora; in iubtilifrimo e contrario, ac fervido i^'''?' • 

fignificat tum contenta fluida optime ioluta, nimiumacria, prompta, & fzpius inverecun- 

ac defecata , tum continentia vafa iinc ullo , da i in temperato denique , falubri , ac puro 

vel obftruclionis , vel convulfionis impedi- temperata pariter , praeclara , ac prasftantifli- 

mento conftare : nimirum liberam fieri bo- ma nafcuntur ; & iecundumcflorumdiicrimina 

norum humorum a vifceribus in cutim, &a multx quoque tum mentis , tum morumvarie- 

cutc in viicera reciprocationem , ianguinem- tates(fi iplanondefuerit educatio)adolefcunt . 

que ad minimos cutis tubulos pertingentem , ReftiiTime idcirco icripfit Hippocrates (/) : 

partim perijpirare , partim lympha admixtione fipientiam cerebro , Ji fanum fuertt , exhtbet aer . 

jtadiiui, actempcrari, Ht intuentium oculos Quod fatis oftendit , aerem non modo in- 

genia, 

(«; Part.pofter.huiusDiflertat.Cap.Vn.(i^;Lib.dealimenton.5.(c) Inliminelibridehumoribus, 
(d) ExStraboae iib.i^. (e) Lib. 18. cap. 5. (/) Demorbofacron. 17. 



Quantum 
ingenio 
prteftitt. 
riut Ro- 
riiam . 



genia , aus peperit , fed oua diu etiam com- 

plexHs elt , atque aducavit , lecundum propriam 

temperiem erigere , vel fle£lere , acuere , vel 

retundere , uno verbo , componere & contor- 

mare • Jure itaque Fulvius Urfinus ( Vir fane 

magn^ eruditionis)in epiftola nuncupatoria, 

prajfixa Notis ad fcriptores de re Ruftica di- 

gnis laudibus efferens Petrum Ciacconum , 

alioqui Hifpanum hominem , cui tamen vixiffe 

Romx plures annos contigerat , Urbis aerem 

in hanc fcntentiam commendat . Habet hoc cae- 

lum, femperque habebit ad excolenda inge- 

nia vim quandam praecipuam , atqu: aufto- 

ritatem . Huic plane conlbnat , quod P. Jo- 

vius in elog. Longalii , nimirum judicium 

fruftra alibi , quam lub Romano cajlo quaeri- 
Kornano' ' *■ ^ 

rum inge- ' 

Tiia pru- II. At vero magnam efle Romanorum inge- 
iientiicon- niorum vim cum prudentia, quod non paflim 
fntttit , invenitur, conjun6tam, res plane eft non in 
opinione dubia , fed ante oculos totius anti- 
«juitatis , & in praefentia cunftarum gentium 
expofita : ita ut pudeat , noftram ( quam fa- 
tis cognofcimus , & ultro fatemur ) tantam 
effe non rerum modo , fed verborum etiam 
inopiam, ut tali patria plane arguamur indi- 
gni . 

III. Profefto nulla ex omni hiftoria civitas 
reperitur , quje dexteriora ingenia ad huma- 
narum , & civilium rerum peritiam , atque 
ufum produxerit , quam Roma . Unde Cice- 
ro ( <? ) prsEcIare non minus , quam vere fcri- 
ptum reliquit , Romanos omnia aut inve»i[je per 
Fetufliorit fe fapientius , quam Gnecos , aut accepta ab illis 
feaffe meliora . Una enim e:c urbe tot , tanti- 
que fingulis in setatibus prodierunt , pluribus 
fimui doftrinis , atque exercitationibus pares; 
quippe qui & rem militarem , civilemque , & 
jurifprudentiam , & dicendi artem , & omni- 
genam philofophiam ad rem ufque rufticam 
complcfterentur ; qualis profefto & Scipio 
Africanus fuit , & M. Cato , & L. Craffus , 
& M. Cicero , & M. Varro , & Servius Sulpi- 
cius, &Q.Mucius, & Julius Caeiar , &Titus 
Lucretius,& Cornelius Celfusjne Principes enu- 
merem lequentium temporum , qui ad fum- 
mam Imperatoris artis fcientiam omnes hu- 
maniores literas , ac liberales artes , & juris 
infuper ftudium cum totius orbis admiratio- 
ne adjunxerunt . Romanorum infuper inge- 
nia ad regendos populos ( qujE ars artium dici- 
tur ) maxime idonea perpetuo habita lunt . 
Quo nomine lupra c^teras orbis nationes a 
Poetarum Latinorum Principe Virgilio {b) 
cxtoUuntur celebratiffmiis illis verfibus : 

Excueient alii fpirantia mollius eera , 
Credo equidem , vmos dticent de marmore 

vultus : 
Orabunt caufas tnelius , ccelique meatus 
Defcrtbent radio , & furgentia Jidera di' 

cent . 
Tu regere imperio populos , Romtme , me. 
mento ; 



Co ELl Q_U A L I T A T J B U S. 79 

Hte tibi erunt artes , pactque imponere mo- 

rem , 
Parcerc fubjeilis , & debellare fuperbos . 



memortis 
Romani 
pr^clarif' 
fimi . 



lam re 

'et . 



Ncque adeo cffoetam hanc effe tellurem quis 
opinetur, ut non proxime dederit, ac , nifi 
cultus fubtrahatur , in poftcrum non promit- 
tat Viros eximios, atque egrcgios, vetcrem 
Romani nominis laudcm, novis illuftriumo- 
perum exemplis inftauraturos . Cum duobus 
propeabhinc ieculis Columnenfesdederit , & 
Urfinos, aliofquc tum militari fcientia , tum 
rerum civilium pcritia florentiffimos . Ac fi rem £•, _ 
literariam facram , & profanam recentiorum cemtor 
temporum attingamus , quid Vallainhuma- 
nisftudiisnon promovit , atquepcrfecit , egit- 
que , ut pofteritasomnisproficeret ? quem ie- 
cuti iunt acerrimi ingenii , prsftantiiiTimaeque 
doctrina: Viri quamplurimi , quos inter Ful- 
vium Urfinum, D. Nicium Erythra:um, Fa- 
mianum Scradam , Trajanum Boccalinum , AI- 
dum Manutium Artis Typographicae in Italia 
inftauratorem , P. Zachiam inter Medicosce- 
leberrimum , aliofque numeramus . Qiiid in fa- 
cris literis , & Ecclefiaftica antiquitate illuftran- 
da non praeftitit Annalium parens Eminen- 
tiffimus Baronius , alibi quidem natus , fed 
Romas a pueritia liberalibus difciplinis infti- 
tutus ; quem dacem habuere qui deinde ejuf- 
modi in rebus laudem fibi pepererunt ? Meri- 
to propterea icriptum eft apud eundem Hippo- 
cratem ( c ) : ut plurimum formas homtnum , & 
mores , regionis naturte compares effe . 

IV. Argumentum hujufce rei in CLEMEN- .rr. D N. 
TE XI. Pontifice Maximo , & Principe O- CLE- 
ptimo luculentiffimum habemus . Sed vetat v-, ;' 

^ . . ... , . . Xl.lattUet 

eximia animi ejus moderatio , quo minus 
virtutes egregias percenleamus , quibusillum 
Romani cceli temperies , educatio , & difci- 
plina ad totius Ecclefije felicitatem , & x\\ hu- 
jus ornamentum eduxit , & informavit . Deo 
nimirum praeclarae indolis, & naturae, cujus 
ipfe Auftor eft , rudimentis obfecundante , ac 
veluti jaftis feminibus beneficiorum , gratiie- 
que ubertate feracitatem, & incrementa lar» 



giente , 



c A p u T xvn. 

Vernaculos morbos nullos Romte omnibus Ci'jium 
ordinibus communes inveniri. 

Bfoluto fermone de mirabili Romanorum Morbiqui, 
ingeniorum temperie , proximum eft ex- bujdam re- 
plicare , nullos Romx morbos omnibus gioniiut 
Civium ordinibus effe communes , quamobrem "'''"« 
vernacuU dici poUmt; cumre vera vernacuk ^,...,^^. 
non fint alii , quam familiares multis in una re- cuii. 
gione viventibus morbi ob aeris , vel aquz vi- 
tium ei regioni familiare , ut exHippocratisfen- 
tentia Galenus (^^aileruit . 

II. Et priraum continuae febres , quas cum 
catalepfi, ieu lethargise ipecie olim Aiclepia- 
des (e) frequenter Roms vidii , non lunt 

hic 



(«)Tufcu!. qusft. Jib. r. (3)£neid. lib.6. (ODcaer. loc. & aquis n. S7- U) In Lb. i. epid. 
•omra. I. inprooran. (e) ApucJCaliurnAurelian.i.acut. 



So D £ N A T I V I S R. O M A N I 

hic morbi vernaculi , fed aliquando , aut fpo- midia parte totius populi . Hi vero nullo ca- ^''u'' 

_ , radici ex peculianbus nempe Incolarum erro- piplcnio , nuUa expletione , pricerquam cum l„r/,;, 

nonnulU ■'ibus orti , aut epidemici vagantur , lub cenlu dubia iurgunt ex ccena ( quod omnibus commu- immu»^' • 

"uulgarei fcilicet febrium caftrenfium , & malignarum , neeft, etiam montanarumcivitatum habitato- 

jynerdum qux tunc ptilertim divexant, cum aquarum ribus) nulladenique virium imbecillitate labo- 

/Jow«,wo« j-m.^ jj^ Urbe neglefta paluftre alicubifolum rant; quin potius robuftiffimos , validiflimos. 



ante aeftarera induxerit . Quare marfilius Ca- 
gnatus (^), qui diu medicinam in Urbe fe- 
cit , cum fcbres , cujufmodi ab Aiclepiade de- 
fcriptas iunt , ikpe obfervaiTet : neconirii, in- 
quit , tempore , nec fntgulis annis apparent , uti 



ac lummopere promptos , atque audaces , occa- 
lione oblata, fe exhibent. Qj.iod fane genus 
hominumlegiones olim dedit orbis domicri- 
ces. 
V. Inter nobiles autem , ac divites multi 



rnorbi vernacult folent , quos Gra:ci fV^t»?''"* j & numerantur ,qui nullo propemodum , cum a 
jV/xs»/:/»» vocant , & ivhltiii! , qui vulgares di- doleverint , exercitationum genere utentes 



Spect».t 
uuivdiint 
Jcmicer- 



cuntur ETiJ^w.uiJ/i-cVoi , vel sVii^f/.ui/t»;' . Itaque A- dies permutant cum noclibus; nam, cum pri- n ■ 

iciepiades rebremhanc vulgarem quidem, ied maluce iurgere deberent , tuncquidemdecum- tra nfdem 

non vernaculamfuilTe indicavit , qusefanenul- bunt, majorem no6lis partem ludis , & co-/"#»' 

lo non tempore infeftare debuiftet . meiTationibus inlumentes . Otium vero , & cor.fiiBen' 

III. Przterea a numero vernaculorum mor- fatietas bonaj valetudini contraria funt , ut "" ' 

boruml^peciemillameximofemiterLian.-E, quam propterea fcripferit Hippocrates (e): Hotno e- 

rtan,e,etfi perpcram tcrtianam continuam per iubingrei- dens jamts^ejje non potefi , nifi etiam laboret . Ex- 

jjmiliuris-, jy^ noftrates IMedici interdum appellant ; inde fit , ut iidem recenfitis tribus malis Dle- 
curnonli: , . _ ,..',':.„' r l •• y^ • i • ^ 

attellun- ^'■^'^ emm , quanquam Roms tamilianllima runoue iint obnoxii . Cum enimplusingerant , 

daverna- GrJcno , {b) ac Petronio (c) viia iuerit , at- & potiiTimum carnium , quam concoquere , fol- 

cttU. que nobis etiam non raro obfervata , quo- vere , acdifTipare defidia pofTmt, ideo criidi- 

ticlcunque fcilicet auftrales , atque humid^ tatibus , qua: hypochondriacx afIe£lionis ma- 

conftituciones iub aeftivo pralertim iblftitio xima icaturigo funt , turpiter detinentur ; mox 

repetunt; minime tamen vernaculi morbino- etiam capitis gravitate, cum venter capiti, 

mine eft confignanda, cum non vitio nativo , & caput ventri luas invicem afTeftiones com- 

fed adventitio Romani aeris , atque apud il- municent ; denique virium languore , non 

los propterea contingat , qui vel paluftria lo- propter fuccorum inopiam, fed ob induftam 

ca inhabitant , vel in vi£lu , aliifque rebus non- ab illorum acrimonia irritationem , atque a 

naturalibus parum funt contmentcs. Quod qui- mulntudine opplecionem, non raro corripiun- 

dem febris genus ubique occiUTere aptifTime tur . Sed horum numerus vix trigefimam ci- 

oftendunt cujufvis nationis Praftici , qui fuis vium partem explet . Atque hujuiinodi asgri- 

in libris de ea fufifTime traftant . tudines non tam Romani aeris , quam vita; 

IV- Qiianquam vero Alexander Petronius generis , quod fibi elegerunt , dicendx funt , ut 

1^"°^^^°^ ( (^/ ) tres morbos , tanquam Roms vernaculos , proinde vernaculas appellari non mereantur. 

■vernncu- numerare videatur , exuberantiam nempe VI. Ad hanc etiamhominumcIafTem proxi- CwrwM»» 

los puta- fuccorum in capite , quam capiplenium , bar- me accedit Aulicorum ordo, qui nec corpore ^"Hci. 

■^^" bare quidem, fed proprie ad rem ficto nomi- femper moventur, nec animo unquam quief- 



•vcr;: 
1>J>11US 



cunt , alternis nempe timoris , ipeique pa- 
thematibus jaSlati, atque agitati: vigilant enim, 
cum dormire , ftant , aut ambulant , cum fedc'» 



^N,ire, 



ne , appellat ; ventris cruditatem , quam ex- 
pletionem dicit; & celerem, ac prsterocca- 
fionem recurrencem virium languorem ; tamen 

experientiam potius, & rationemin confilinm re , aut decumbere conduceret . Idcirco hi 

adhibere nos decet ; quam viri , etfi in arte pe- quoque nunc laffitudine , nunc expletione , 

5"f^^ /rt///- ritifTimi , au£loritatem . Nobis enim , qui ab plerunque hypochondriacis pafTionibus , ac 

tar, & jpj-^ adolelcentia publicam Roma» artem exer- proinde curarum, atque fufcepcae vitae , non 

cuimus , omni iane in re , fed in explorandis certe aeris vitio , capiplenio detinentur . 
communiter vagantibus morbis, non aliorum VII. Vernaculi igitur morbi nulli RomaE o„;^ ^lc 

teftimonio , fed propriis oculis credere datum funt , nifi fi quis vernaculos appellet , quos ci- ctv ium 

eft, quibus deprehendimusrecenfita tria mor- ves, non quidem cosli vitio , iedcrapula, deH- crapula 

borum genera noftris quidem incolis interdum , dia , ftudiis , curifque fibimetipfis iolent compa- &'&"""- 

ac feorlum accidere ; fed omnibus eorundem rare .Supereft itaque ,ut benignitatemRomani^^^' "^^ 

ordinibus non eifeparicer, sequalicerque fami- aeris nullis vernaculis civium morbis labefa- natuli. 

liaria , ac proinde vernacula iuapce natura mi- £lari agnoicamus ; atque omnibus illis falubri- 

nime appellanda . Etenim Romse degentibus tatis argumentis inftru£tam, quibus cceli cu- 

non unus idemque vits modus eft , fed varius , juicunque clemenciam conftare docuit Palladius 

acmuhiplex, immoiaepe alius alii contrarius . (/), nempe : ctira habitatoribus color fanus Jit ^ 

Plerique enim corporis exercitationibus ad- capitis firmafinceritas , inoffenjum htmen oculorum y 

di£ti tantum laborando coniumunt , quantum pv.rus auditus , fatKefque commeatum liquidtevoet» 

ingerunt comedendo ; qui fane , cum fint pe- exerceant . 
ne omnes opifices , ruftici , iervi , bajuli , ac 
xhedarii , numero non funt certe minores di- 



CA- 



(«) In com. de falub.Roman. aer. pag.37. {i>) Com.z.iu morb, pop. & de morb. tempor. cap.8. 
(r)Lil>. 4. cap.i. (d) Lib. 4. de vic. Rom. cap. i. & feq. 
{fj I. de Diita n. 2. (/) Lib. i. de re ruftica tir. j. 



O E 



L I Q^ II A L I T A T I B U S . 



8[ 



Mortali- 
Itus vitte, 
itgrotis 
vwrborum 
atr fotif- 
fimum <v;<- 
iJoreJ}. 



Tx emni- 

Lits ordiT 
Tiibus lon. 
gifvi plu- 
res Romte 
■vifuntur . 

Pontificfs 
corpore , 
tinimoqu e 
-jiilidiih- 
cet annis 
graves . 
SS. PP. 
CLE. 
MENS 
XI. rneri- 
tis ftatem. 
fr,tvertit. 



'ExCardi- 

Ttalibus 
tertia fere 
pars uttra 
oBogefi- 
mum an- 
nwn pro- 
■veBafum. 
}>iis nego- 
tiis in- 
(umbit . 



Item ex 
Prafuli. 
iuj pluri- 
Vii- 



C A P U T XVIII. 

Romanoritm longrevitas fahibrhatis aeris tejlimo- 
nium . 

CUm cx Hippocrate {a ) mortalibtis vitte , 
cegrotis vero morborr.m aer potijfmitm fit 
auBor, profefto nuUum majuserit, ac ccrtius 
bonitatis aeris argumentum, quam fi alicubi 
homines infrequentius a^grotaverint , & diu- 
tiusvixerint. Igitur, cum capite prxcedenti 
Romanum aerem a vernaculis morbis vindi- 
cavcrimus, nunc ad Urbis falubritatem pro- 
bandam maxime facit oftendere , multos hic 
efTe longaevos . Porro nihil Romx noftra azra- 
te frequentius occurrit , quam cives , non qui- 
dem fomniculofos , & ignavos , fed firmos , & 
operofosad fummam feneftutem feliciter per- 
venire ; ut rationc fmiul , & experimento 
femper uberius conftet , Romanum ccelum 
natura fua non modo innoxium efle , fed ctiam 
faluberrimum . Haec autem res , cum oninium 
oculis fit expofita , atque ab aliis pertraSlata , 
eampaucis, fed ordine percurremus. 

II. Porro nwUus incolarum ordo hic reperi- 
tur, in quo plures fenio confe£li non occur- 
rant . Atque ut ab ipfo Principe initium , & 
aufpicium ducamus , Pontifices nonnifi exa- 
fta jam aetate , diuturnoque chriftianarum, ac 
publicarum rerum ufu , atque excrcitatione 
iuba£\i , neque idcirco imbecilles , creduli , 
aut obliviofi , fed corpore , animoque vali- 
dicreari folent . Nam fingulare illud prorfus 
in noftra tempora incidit , quod Sanftiffimo 
Pontifici CLEMENTI XI. cum aetatis an- 
numquinquagefimum primumvix excefTifret , 
certantibus Cardinalium ftudiis , quamvis mi- 
ra conftantia reluftanti , delatus fuerit Apofto- 
licus Principatus . Quod nimirum diuturnis ex- 
perimentis , arduifque probata negotiis animi 
virtus fufTragium fene£tutis antevertiflet . 

III. Deinde ex Purpuratorurrj Senatu tertia 
pene pars , vel prope , vel fupra o£logefi- 
mum , immo paulo infra nonageumum annum 
conftituta, nondum statis damnafentit .Nam 
prudentiflimi hi , atque optimi Patres in pu- 
blica , privataquc munia ita veniunt , ut fen- 
tentiam validiflimo mentis robore , & memo- 
ria, quod impenfius miremur, nimquam hcE- 
rente pafllm dicere confueverint . Immo vero 
CardinalemHenricum Arquianum de laGran- 
ce,jam centenario majorem, ipfi nen fine ad- 
miratione fxpiflime vidimus , & facile , & ala- 
criter generofum, jubamquc quatieetem equ- 
um confcendere . 

IV. Ad Praefulcs quod attinet , profe£lobeT 
ne longum , fi vacaret , illorum numerum re- 
cenfere poflcmus , qui , licet decrepiti , non- 
dum tamen triftes apparent , nec ullas provefts 
aetatis animo, vel corpore fentiunt injurias. 
Sed paucos afTeram , ex quibus de caeteris judi- 
cium efto ; primum Archiepifcopum Botti- 
num , prope nonagenarium , & iemiparalyfi 
detentum , qui acuta ex febri ; alterum hoc na- 

(«)Lib.dcPIat.D. I. 



tu majorem Bernardinum Cafalium , Przcc- 
ptorem San£\iSpiritus, atquc inter Canonicos 
VaticanzBafilicas feniorem , qui exepidemico 
catarrho, hoc eodem , quo fcribimus ^nno 
1709. profperc , ac przter omnium fpemeva- 
ferunt. Adeo nimirum fub noftro ccclovigor 
in fenibus valet , ut fipe cum morte lufl:entur , 
&vincant. His accedit tcrtius pofteriori coae- 
vus, & fenior pariterBafilica: Laterancnfis Ca- 
nonicus Carduccius , qui nondum omnibus 
Ecclefias officiis fc penitus abdicavit . Nec fi- 
lcndumdeScriptore magni nominis, mihique 
amicitia conjunftiflimo Joanne Dominico Rai- 
naldo, qui licct o£logenario major fuistamen 
fingulis recurrentibus hebdomadibus Vaticano 
choro , cui utpote Canonicus eft addi£tus , fum- 
ma non minus pietate , quam diligentia prz- 
fens infervit . 

V. Praeterea noftra Religioforum , 'M.onia- Incensnw 
liumque Coenobia plena funtiis, qui fene£lu- '"""■' /'• 

r cl- ■ ■ r ■ num in 

tc contecti miram m iermone gravitatem , at- q^^^-, 
que in agendo prudentiam prxftant , quorum 
in numero primas tencnt Reverendiflimus P. 
F. Antonius Cloche, Magifter GeneralisOr- 
dinis Przdicatorrim , qui ottogenario major tot 
inter curas ea mente ha£\enus conftat , qua 
Virum fapientem decet , eaque corporis vale- 
tudine fruitur , qua fxpe juvenes carent ; & vel 
maxime Reverendiflimus P. F. Bernardinus 
Magifter Sacri Palatii Apoftolici , qui quan- 
quam nonagenarius frequenter tamen coram 
Summo Pontifice , plenoque Cardinalium , 
ac Prsfulum ccetu , ftans, & memoriter longa 
fufTragia gravibus fuper rebus mirabiliter pro- 
nunciat . P. etiam Savinus Presbyter Societatis 
Jefu , facundus Orator , & grandiloquus , o£to- 
ginta licet annos natus , ex tempore feliciter 
difTerit , & fingulis feftis diebus magna popu- 
lifrequentia pro concione facram Scripturam 
interpretatur . Reverendiffimus denique P. F. 
Philippus Maria Oliverius Minorita Conven- 
tualis, o£logenario major, vegeta adhuc\ ac 
vivida feneotute , qui triginta , & amplius ab 
hinc annis San£tifllmo noftro Pontifici a con- 
fefllonibusfuit , eaidem audire pergit. 

VI. Inter OblatasitidemTurris Speculorum 
paucos ante annos vivebat hilaris, & vegeta 
virgo, nomine Benedi£la , de praeclara Cin- 
ciorum familia , qus fua aetate unum intcgre 
expleverat feculum , duo vero tetigerat^ ; na- 
tafiquidemin fine feculixvi. diem iuumobiit 
priori circiter luftro rertentis xviii. Nec 
fingulis Urbis Monafteriis defunt annofe San- 
£timoniales , qus caetens tam puellarem , 
quam firmiorem xtatem agentibus pra:iunt , 
quaeque cum ad facra , tum ad oeconomica 
officia nec tremul^, nec delirs paffim acce- 
dunt . 

VII. Hofpitium pariter invalidorum feni- 

bus utriufque fexus refertum eft ; ibique non ^" Nofpi- 
fine publicae charitatis commendatione vi- '■" ^^"f* 
deas , tajn morbis , quam xtate confettos , yy^, 
claudos , ac decurtatos libere luperftites artus 
movere , & imperata impigre facere ; immo 
admireris feniores quoldam lumine captos , qui 

alios 



rum irrva- 

'omm . 



S: 



De Nativis Romani 



Pr'rj.7tis 
paijim in 
/amiliis , 



alios juniores per domenicos larcs fine lapfiis , mores, qui vitam ante metam folcni horai- 

aut offenfionis uUius pcriculo ducunt. nibusadimere . Undemerito vagaturndagium: 

VIII. Denique rarcE funt nobilium , divi- plures occidit giila , qiiatr) gladms . Facit fa- 

tum , do£torum , artificumque domus, quae ne huc quod legimus apud A. GelHum (^), 

avis, proayifque non regantur. Parentemip- qui animadverfum fcribit in multa hominum 



'Eiitm in 
r»»i ey^a- 



fe naiSlus fum, qui, quanquam lithiafis do^ 
loribus tortus, mente tamen femper conftan- 
ti prseditus , nonaginta vixit annos . Antonius 
item Placentius celeberrimus in Urbe Medi- 
cus nonagenario proximus e vivis paucos an- 
te menfes exceffit , diutius facile vi6lurus , fi 
minorem fpem fuis in hiredibus pofuiilet . 
Celeberrimi quoque Piclores Carolus Marat- 
ta , o£\oginta fex annorum , & Jo: Maria 
Morandius nonagenarius , adhuc pingunt x- 
ternitati . 

IX. QLiid , quod in ipfo hebraeorum ergaftu- 
, lo , infelici alioquin prope Tiberim loco pofi- 

to, miferos illos cernimus foedaetiam vivaci- 
tate confenefcere ? 

X. Qtiapropter fi Pio 11. Pontifici maximo 
in commentariis, qua: vulgo illi auicribuntur , 
cuni de trium eloquentilTimorum virorum, fci- 
licet Aurilpx , Poggii , & Jannotii fuo svo de- 
fun6lorum obitu ageret , dicere licuit : Horum 
nemo de riaturte lege conqtien potuit : feptuagefimum 
mnBiannum excejfere , & fortem vicere cammunem: 
ifjjurius ejl , qui pltisfibi debericenfet: potiori ju- 
re nobis fas eiTe arbitramur afferere , neminem, 
fiveindigenam , fiveadvenam de Romani coeli 
natura conqueri polfe , fub quo tam multi non 
feptuagefimum modo excedunt annum , verum 
etiam ad oftogefimum , & nonagefimum felici, 
vegetaquc icne6lute pcrveniunt . 

C A P U T XIX. 

1» Urbe , quemadmodum magnis omnibus in civi' 
tatibus , plerofqtie adhuc jtmenes , multos etiam 
pojl fexagefimum annura , potius vitte nondttm 
mutat£ , quam dimaSicrici anni culpa decedc- 
re. 



Q 



memoria, expertumque efle in fenioribus ple- 
rifque omnibus fexagefimum tertium vits an- 
num cum periculo , Bc clade aliqua venire ; ad- 
ducitque exemplar epiftola; , quam D. Augu- 
ftinus fuper eodem anno ad C. Nepotem fuum 
dedit, & nos tanquam prifcum hujus rci te- 
ftimonium lubnetiimus. Habet autem - IX. 
Kal. OBobrts . Ave mi Cai , tneus ocellus jucundif- 
fimus , quemfemper mediiisfiditts defidero , cum a 
me abes . Sed pracipue diebus talibus , qtttilis cfi ho- 
dternus , ocuU mei requtnint meum Cajum , quem 
ubicunque hoc die fuifli fpero latum , & benevo- 
lentem celebrajfe quartuni , & fexagefimtim natalem 
meum : nam ut vides xXifotxT» pit cornmunem fe- 
iiiorum omnium tertium , & Jexagefimttm annum 
evafimus . Deum autem oro , ttt mihi quantumcun- 
que fuper ejl temporis , id falvis vobis traducere 
liceat , in ftatu Reip. felicijfmo , Kv^pttyx^ivTui^ 
ii(idit3i Sj^Six°l^i'oif. 

II. Atque illud quoque a nobis obfervatum 
eft , fcilicet , viros optimos , qui ad 6q. annum '"^''°a'- 
leliciter pervenerunt , non raro intra Ipatium xaoefi- 
trium fequentium annorum (potius non m\x- mum an- 
tataevitae, quam clima6lerici anni culpa) ma- "'^ f^^- 
gnis cum xsritudinibus lu6lari , tandemque 1"'"^"" 

o t> . j . ■ri ^ ■ °oeant je- 

mortem lubire ; quoniam laudabilteus , x\\- nes . 
raiumque intentis exercitationibus , puta pome- CiimaSe- 
ridianis , atque ad multam noftem produ£tis "'^"■^ """ 
ftudiis , necnon frequenti ufu noxiorum cibo- "^^/^l^'^ 
rum, aliiique operibus, quibus in primofenioy^^^r. 
corpus , animumque impune adhuc macera- 
bant, temperare in fecundo neiciverunt . Na- 
tura namque terminos habet fuarum virium, 
quos , ut ipia prajteriri non finit , ita vir pru- 
dens prSnolcere debe: , ut fibi provideat . Nec 
porro dubito , quin hujufmodi virtutibus du6^a: 
exercitationes , ienibus importuni fint , & vi- 
tiis finitima: . Sunt enim qusdam virtutum , vi- 
tiorumque confinia , propter quae fxpe, ut pro a- 



Uod autem Roms noftro etiam JEvople- 
rique ante ienium, immo vero vel in varo parcum, pro maledicoliberum,itaproce- 



ipib aetatis flore decedant : hoc quidem non Ur- 
bi peculiare eft , ied faluberrimis , magnif- 
que omnibus civitatibus commune ; nec aens 
vitio tribuendum, fed potifTimum civiumin- 
temperantiae , luxui, vigiliis , rixis , animi pa- 
thematibus , & comeiTationibus , qua! , ubi plus 
Curlon^a- divitiarum regnat , ibi magis afliuunt , indeque 
iiiexiinti- minus hominum vit2 parcunt. Idcirco fertur 
^uis Ro- apud priicos multo rariores extitifte fcnes, 
quam iint apud nos ^ quod probe advertit e- 
ruditiffimus Romana; Antiquitatis Scriptor 
Raphael Fabrettus (a), qui qusftionem ex- 
citat , cur in veteri Roma (quantum ex in- 
fcriptionibus colligere cft ) rari admodum fuc- 
rint illi , qui longam ieneftutem expleverint ■" 



ni^nts 
J aiict 



rcbroib gravem, fortemque virum vulgus appel- 
lat . Non immerito proinde fcripfit Plinius ( c ) : 
atqttc ettara morbus ejl aliqutsper fapientiam mori : 
quo fane morbo ipie Plinius moniti fui imme- 
mor interiit . Hunc locum Ramazzinus (^) 
nofter jure in eos torquet , qui per fapientiam 
morbos contrahunt, indeque praepropere ad 
fene6lutem perveniunt . Uique adeo verum eft, 
tum graves , ancipiteique animi curas , tum 
vel maxime incontinentiam humanum genus 
ocyus ad iene6lutem , immo etiam ad exitium 
trahere : atque ideo raro valde fenem , quifibi 
non fuerit optimus Medicus , & raro pariter in- 
temperantem , qui fenelcat , invenimus. O- 
portet enim vitia , eorumque fceda minifte- 



I 



Non enim dubito , quin cauix ( quas prudens ria in hominibus diu fupervi6luris , tanquara 
Au6lor eo loco diflimulat) per id temporis lene6tutisimpedimenta, praemoriantur , fpon- 
fuerint , non tam frequentes bellorum ftra- teque definant noftra: voluptates ; ne ante fe- 
ges , quam folutiores in pacc , & luxuriofi nium ipfi vivere definamus . Atque hinc far^ 

£lum 

(/») Antiq. infcr. cap. 8. pag. ^6o. {[,) Noft. Aft. lib. 15. cap. 7, (c) N. Hift. lib. 7. cap. jo^ 
(«/) De morb. Attif. cap. ult. pag. 316. 



C O E L I Q_U ALITATIBUS. 8^ 

£lum eft, ut Codronchius ia) quanquamcli- ris imbccillitate , vel errorum laborumque ac- 

ma£tericorum aanorum afTertor acerrimus , ceflTionc prxvertunt . 

non dubitaverit , quin vita auxiiio artis Medi- III. Sed quoniamnativas Romanicoeliqua- 

cx propaoari, & pericuiaclimaftericorum an- litates uberius forte , quam neceffe crat , ex- 

norum vitari poftint . Contra vero infortu- pofuimus ; ideo pofterior Differtationis pars , 

niumfiquod eft anni ciima6terici faspe apud il- quantum argumentL copia patietur , brevius 

los antevertitur , qui fenium vel nativa corpo- adventitias concipiet. 



DISSERTATIONIS 

PARS POSTERIOR 

D E 
ADVENTITIIS ROMANI COELI 

Q_U ALITATIBUS. 



'Epidemkt 
morbi Ro- 
JM« inter- 
dum graf- 
fati Jioit , 



Is^JSm^jStB 



Ativamcceli hujusfalubrita- 
tem inter^dum labefaftari , 
atque inde communes , five 
epidemicos morbos profici- 
fci , tum illi norunt , & fa- 
tentur, qui medicinam in 
Urbe diu exercuerint , tum 
quotquot etiam Romano- 



..-ro 



Duplex 
eaufa ad- 
ventitia 
labis . 

L Noxi:i 
flagnan- 
tium a- 
quarum 
efflnvia , 

H. Aqul- 
lonaris in- 
tenfperies, 
fulnta,& 
vehemens. 



rum temporum monumenta verlavermt . Ete- 
nim apud Livium , Galenum , AlexandrumPe- 
tronium , Cagnatum , Donum , aliofque praecla- 
riflimos Romanarum rerum , & conftitutionum 
Scriptores , abunde conftat , populares jEgritu- 
dines per intervalla in cives longe, lateque deijE- 
viifTe , quarum fane caufas fmgillatim ex cunftis 
alimentorum potionumque vitiis in praefenti de- 
ducere fuperfedemus , ne pondere infiniti pro- 
pemodum, ac fortaflfe inutilis operis Let^tor 
opprimi fe jure conqueratur . 

II. Nobis itaque vifi fumus pofteritati eru- 
diends , & Romana falubritati alTerendae da- 
turi opera,m, fi duarum, quae ad epidemicos 
prascipue morbos pertinent , Ad-jentitiamm 
Qyalitatum traftationem inftituerimus , qua- 
rum alteraeft vitium noxiorum effluviorum, 
quae ex indu6lis prope , vqI intraUrbemRo- 
mam, ftagnis, paludibus , coenofifque locis , 
obftetricante prsfertim per aeftatem Auftro, 
egrediuntur; altera vero eft Aquilonaris, ni- 
miumque rigida intemperies , repente invadens, 
ac praeter morem , hyeme patiflTimum , aut 
vere pertinaciter durans , cui poftmodum Au- 
ftrales venti e veftigio fuccedant : illincenim 
oriuntur febres plerunque caftrenles ; hinc rheu- 
mata , acutaeque febres , cum faucium praeier- 
tim, peftorilque inflammationibus , A palu-. 
ftri igitur vitio incipiamus . 



C A P U T l. 

Ojlenditur , adventitiam labem ex aquis flagnan- 
tibus Romano ccelo in infoittiaaque, ac matu- 
ritate Imperii fuiffe familiarem , fummumque 
proptereajiudium purgandts cloacis prifcos ad- 
hibuiffe , 



s 



Ubvereor , ne Romanarum rerum ama« 
toribus ingrata accidat oratio noftra , 



qua probandum fuicipimus , coelum Ro- 
manum adventitia ftagnantium aquarum la» 
be variis olim, per iplam fcilicetReipublicz 
infantiam , atque adolefcentiam , inialubritatis 
viciffitudinibus obnoxium fuiile . Cum enima 
Scriptoribus acceperint , Romam lotius fere or- 
bisepitomen, atque hofpitium fuiiTe , capien- 
daeque infinita: propemodum civium , advena- 
rumque multitudini vix immenfa ejufdem te£ta 
fuflfeciire , moiefte fortaflfe dicentem audicnt , 
Urbem, ejulque agrum tunc etiam adventitia 
cceli inclementia laboraviflTe , fi vel populo- 
rum incuria , vel pertinaci locorum ingenio 
paluftribus aquis fuilTet inquinatus . Nos autem, yeritatis 
non Urbis potius, quam veritatis ftudiofis la-f-''"^ 
borem noftrum probare fatagentes , rationem , f"""' "''' 

. . r O , ' ' ois amato- 

oc experientiam lequemus , tacera nobis prae- f,i,us Au- 
fcrentes. Sorfcri- 

II. Porro fi fpeSlemus naturalem fitum tot ^": 
convallium coUibus intericdarum , & tantae "'"^ °' 
planitiei, ubi Romanus ager polituselt, ocu- a^uiico/- 
lis ipfis ccrnimus ad paludes, & ftagna facile ligendu, 
coUigcnda terram depreflfam, ac iubfidentem ^ «""- 
inchnarc , nifi diligcns incolarum ftudium de- J^ 7;^,,^' 
rivandis pluvialibus , fluvialibus , jugibuique 
aquis perpetuo incumba: . Qiiod , cum tot ie- 
culorum curfu ante Urbcm conditam , & a 
Rcgibus ufque ad Imperatorum tempora habi- 
tatores partimimpcricia, partim incuria , par- 
tim etiam bellis externis, civilibulque iden^ 

tidem 



(«) In con;!,^ de ann. clitnafl. part. 2. in univerfum. 



H 



D£ ADVENtfTllS RoMANf 



tidem intermifcrint , nil mirura , fi frcquenter 

paludes, Srftagna, unaque varije cceli vices 

Uif olim illatx fuerint, ut demonftrabimus, 

/iufrir Ve- HI. Conftat in primis, vel ante Urbis ini- 

iabrum. ^-^ '^n\tz CoUen'. Palatinum, Forum, & Cir- 

cum maximum,, mag.natii, illam h?fiffe palu- 

dem, quam Velabrum appcllabant , de qua 

Ovidius {a): 

tSc , tibi fiuncFoyafuttt , tnlatenueyepaludes , 
A,me reduitdatis foffa madebat aquis . 

Curtius ilte lacvs , ficcas qui fuftiiiet aras , 
Ak«c folida eft telhts , fedfuit ante lacus . 

Qua Velabra folent in Circunt du.cere fornpas , 
iV;/ prater falices , cajfaque canna fuit . 

IV. In ea autem nafcentis Urbis regionc 
ccelum tunc proculdubio noxium erat ; nam 
de Abor\oinibus , 4c quibus Dionyfms (b): 
Aborigines Romam occupant , qui primuminmon- 
tibus pajfim fine mccmbus vicatim habitaverunt , 
Solinus , (c) fcribit : eofdem aliquanda fuiffe 
prope Palanteum ( eft autem Palanteum idem, 
ac CoUis Palatinus, ut tradunt Donus (^), 
&Nardinus (e) fedpropter incommodum, nem- 
pe detrimeniura , & noxam , vicina paludis , 
quam praterfluens Ttberis fecerat , profefios Rea- 

^tmrigt' fg poflmodum reliqui{fe . Aborigines igitur ( fic 
j^" apud Gra:cos appellati, quod raontes incole- 
rent) primum quidem proculapaludibus hof- 
pitium faluberrimum , contra vero prope pa- 
ludes infeftum invenerunt , unde fuga fefe 
proripere coa£ti funt . Atque hinc faftum 
Velatrum '^^^^ 1 ut ad exiccandum Velabrum omne con- 
^uandoe-xixinm fucrit prifcorum Roraanorum ftudium 
xtccatur/2 . -ij^l cmn Urbs ipfa in fuis incunabulis verfa- 
batur. Scilicet per efTofram primo, atque ex- 
tru6lam a Tarquinio Prifco cloacam maxi- 
mam , ftygia illa , pene dixerim , aqua in Ti- 
berim dedu£la eft , & lalubritati vagientis ad- 
huc Romai opportune provifum. Qiio fpefta- 
vit Qi Fabius (/) Pi£^or loquensde Velabri 
convalle: Paludes, inquit, plures paJJlmTiberi' 
ita inundatio efficiebat , qu<e hanc aream non fatis i- 
doneam habitationi reddebant , antequam , faBts 
Vertumno facrificiis , in al-veum fuum Tiberisvevte- 
retur . Quinimo verofimile videtur locum illum , 
nectotura, ncc ftatim inducla exiccatione fa- 
iubrem evafifte , ledudum, coenofumque reli- 
ctum ab infima duntaxat plebe fuifTe habitatum . 
Nam Plautus {g) ait; in Velabrovei piftorem, 
•vel lanium , vel harufpicem , Vel qui rpfi vortant , 
•vel qui alii fubverfandas prabeant . 

V. PraetercanuIIus, nifiinRomanis antiqui- 
tatibus hofpes , nefcit cloacas non folum prope 
Velabrum, fedinimis omnibusUrbis regioni- 
bus apertas fuifle ; fcilicet ne amplius aqua- 
rum colluvies ad Tiberim proptcr humilem , 
deprefTamque locorum naturam fluere prohi- 
bita in putidas, fitidafque lacunas concede- 
ret. Livius {h) enim interopcra pacisaTar- 



quinloPrifcoinchoata recentct cloacarumfub- . . 
fltruaioncminhaec verba: cuminfima Urbis loca %^n^"ij;^ 
ctrca forum^ , aliafque interfeiJas colltbus conval- :ma ^Vrbit 
les , explanis locis haud facile cveherent aquas , ^ocfif^ 
cloacis e vefligto tn Ttberim dttfits ficcavit : quo '""'.'^. 
intelligimus paluftria olim fuiffe ima omnia Ur- '"''?"'•" 
bis loca, qu2, cum talia fuerint, poft ftudio 
falubritatis oportuit exiccare. Plinius (/) ve- 
ro eadera memorat de M. Agrippa : PT<eterea 
cloacam operum omnium diBu maximum, fuffojfxs 
montibus, atqut*Urbe penfilt , fubterque navigata 
a M. yigrippa in tedilitate poft confulatum , per 
vieatus corrtvatt feptem amnes , curfuqtie pya-cipiti 
torrentium modo rapere , atque auferre omniit 
(nempe impura etiam corpora, propter mo- 
ram aeri labem illatura) coaBt. 

VI. Frontini (^) locus non ccrte omni- £°f {"L 
bus obvius, minficc confirmat , quod probare^,,/. 
inftituimus , Romam cum fua inter initia , 
tumpofteaadventitis aeris incIementisE exfta- 
gnantibusaquis obnoxiam, iilque remotis , na- 

ixxz ftatira falubruati reftitutam fuifTe. Isau- 
tcm florentifTimis Romani Imperii , Nervz 
fcilicet, &Trajani teraporibus, diligens aquse- 
duftuum Curator fuit ; ait igitur : Ne pratc' 
reu.ites quidem aqu<e otiofts funt ; nam immundi- 
tiarum facies , & impunor fpiritus , &caufagra' 
•vioris cceli, quibus apud veteres Urbis infamis 
aer fuit , funt remotie . 

VII. Hinc Romanus Populus fuperftitio» 
num , Deorumque olim ftudioftfTimus , que- 
madraodura febrem , quo placatiorem fibi facc- 
ret templis coluit , ita Deabus Cloacinae , & 
Mephiti ad ea potifTimum arcenda mala, quae 
tunc etiam teraporis ob putidos , ac graveolen- 
tes aquas identidera recurrebant , fallente qui- 
dem, bonatamencura fpelitare confueverat. 

VIII. Quod de fola Urbe ha6ienus confir- 
mamus , de univerfo Latio definit Strabo ( / ) , 
geographorum fui aevi diligentiffimus , qui, 
iicet fub Tiberio Gaelare fcripferit, quo tem- 
pore Romanus ager innumerabili populo fre- 
quentabatur , ita tamen Latii clementiam com- 
mendavit, utiis duntaxat locis falubre appel- ■•. 
laverit , in qulbus aquae non hsrerent ; con- 

tra vero morbofum juxtapaludes dixerit; quo 
fane luculenter doccmur , non ipfam folum t^ ■■/■ ■ 
Romam , ejufque fuburbia , fed pleraque eti- lubmat 
am Latii loca , vel inter maximam populo- «;«»; y?».' 
rum multitudinem , & florentis imperii opu- "fftetm- 
lentiam , ideo falubri ccelo frui confuevifre , ^'!rV'"*' 
quod a lacunis , & ftagnis erant vindicata ; xiccatofo.., 
cura Ardeatinus ager , & finitimas humilio- /o co»/fr-- d 
ris foli regiones, qu^ tunc, ne maximaiEdi- vatacji^ " 
lium cura exiccarentur , repugnarunt , & ob- 
ftiterunt , propterea mali aens infamia jure | 

mcrito palam damnabantur. " 

IX. Neque certe aliud extitifTc cenfendum 
eftmorbi genus, quodfpatio ducentorum {m) 
annorum , nempe a ccxc. ad ufque ccccxc. 
(quo poftremo icmpore Confulatum gerebat 

Gn. 



(.a) <5.Fa(lorum. (b) Lib. i. Antiqu.Rom.inprtnc. {c) De orig. Urb. cap. 2. 

(d) Derefl. faiub.agr.Rom. p. ^6. (e) In fua Roma antiq. 

(/) Ubi Capitol. & Talatin. defcribit. (g) In Curcul. af^. 4. fcen. i. {h) Decad. i. lib. i. cap, 16, 

(;') Lib. :;6. cap. 15. {k) Com.dcaqua:dui3. pag. 11 j. (/) Vide tex.cit.parte prioricap.i. 

(w) VidMirfil.Cagnat. quideRom.aer. falub. pag.^. hancfuminam fummoftudiocxLJv.colIegir, 



PejUlerf 
tif , quat 
Livmt 
Tntmtrsr , 
expalHJlri 
f«l» trtte 
Jmnt, 



■x> 



C O E L f Q^U A L 

Gn.Cornelius Scipio, &C. Duillius) vicics, 
& bis Urbem afflixit ; nift epidemicas con- 
ftitudoncs, gravcfquc annos cx hujufmodi ad- 
ventitia cceli labc fubortos. Quas quidcm c- 
pidemias verz peftis nomine minime dignas 
ruifte dare docct, tum quod plcrunque ma- 
la haec Urbem tantummodo, non vicinaeti- 
am loca vexavcrint ; tum vel maximc quod nar« 
ratur ( a ) , Romanorum hoftes armatos fspe 
in Laiium incurriftc , grafifante per Urbem 
morbo , qutm peftilentiam dicehant . Si autem 
nuda Romanz p^ftis fufpicio fuiftet pervul- 

Sata, certc finitims gentes de bello inferen- 
o inimme cogitaflTent , ne contagione hoftium 
fibi cladcm confcifcercnt . Tantoquc explora- 
cius «ft zgritudines , quas Livius peftilentes 
Vacac> genuinas peftes non fuifte, fed febres 
Vcre epidemicas exindu£lis paludibus, quan- 
to darius idem Livius (^) rcfert, anno, quo 
frequenter fterent ludi Apollinares , gravem 
peftilentiam in Urbem , agrofque incidifTe , 
qttte magii in longoi morboi , quam in pernicia- 
Its tvtffit. At nunquam pcftis non eft perni- 
cialis, & plerunque ipfa, quae ex paludibus 
inducuntur mala, in diuturna concedunt. 

X. Huc accedit , quod apud eundem (r) 
legimus: cum magnns ejfet metus vajlitatis in 
Urbe , C!f agrii , Diilatorem creatum,, & Fide- 
nai captai fuiffe ; ut credi nequeat , graftante 
pefte, quas contaftu tam facile ferpit, tantas 
rcs pernci potuilTe . Unde conjiccre licet , ex 
variis in viftu peccatis, ac pracipue ex indu6lis 
ccenofis aquis olim Romx, ut n-iftris quoquc 
temporibus evenit , graves annos interdum 
fequutos . 

XL Tandem Dionyfii (</) teftlmonio con- 
ftat quanta fuerit magnitudo erogatorum fum- 
tuum cloacis perpurgandis , aliquandiu indili- 
genter habitis , cujus verba hic adfcribimus : 
C Aquilius affirmat , negleSai aliquando cloacas , 
& non tranfmittentes aquas, Cenforei mille ta- 
lentis purgattdas locaviffe ; quam fane fum- 
jnam square fexcenta aureorum noftrorum 
millia cenfet Nardinus. Ita nullis parcendum 
fumptibus Populus Romanus fapientifllme pu- 
xabat , ut nativam coeli fui falubritatem ab 
haerentibus aquis redimeret, atque impenden- 
sem ab iis perniciem averteret , & propulfaret . 

C A P U T IL 

De Arte, qua olimy deduBis in Itbertatem a» 
quii , Romana falubritas fervabatur , & de 
Legibus eam in vem conditis , 

J^tid Ro- ^^Uanquam duae hx voces , Roma , atque 

Uriis ip' ^^ 

fellatione 

intelUga' 

tur. 



S}tt»r>ta 

impenja 
^lirnpuT» 
giitx dott' 



Urbs , unum , idemque fignificare videan- 
tur; funt tamen inter le diverfa, qus 
pereafdcm indicare voluerunt Antiqui , utno- 
viflime advertit Raphael Fabrettus (e), qui 
nomine Urbis quidquid moenibus continetur, 
& aratro, five urbo definitumeft, cumPora- 
Lancifii Oper. Tom. /. 



IT AT IB US. 85 

ponio comprehcndit ; nomen vero Romte con" 
tinentia quoque sdificia comple£^itur ; quod 
confirmatur a Paulo [/"] J.C. hisverbis: Vrbis 
appellatio muris , Remte autem continentibus ttdifi' 
ciisfinitur , quod latiuipatet : quorum fincs adeo 
laxat Lipfius [g^, ut urbes , atquc oppida 
circumpofita, Oftiam, Ariciara, Ocriculum, 
aliaquc jnclufcrit. 

II. Scdquoufqut fc extenderit, fuifque fu- 
burbiis procurrcrit Roma, non cft nunc no- 
ftrum inquirere ; cum nec olim rem hanc om- 
nino definitam fuifte , cx iis , qu2 Dionyfius 
tradit , facile intelligi poflTe videatur : Ade» 
[ inquit HalicarnalTcus ] fuburbana ipft Urbi ad» 
hterent , & con/unSia funt : ut fpectem immenfa: 
cujufdam lortgitudinii fpeSiantibus exhibeant . No« 
bisautem fatiserit, fiomni, utputamus, du- 
bitatione careat , Romam prifcis tcmporibus 
propter multitudinem civium rufticorum , 
fcrvorum , libertorum , atque advenarum , qua 
Urbem cum fuburbiis , qua vicos cum taber- Ouatenuj 
nis , qua villas cum diverforiis frequentan- patucnt 
tium, per univcrfumfere Latium, praefertim oiim Urbs 
maritimum, produftam quafi fuiffc , ut prx """//** 
aliis ex Plinio [^] juniori coUigere cft, qui ""^ "'* 
ad villam in Lauretino pofitam amicum invi- 

tans, his verbis alloquitur: Litui ornant varie* 
tate gratiffima nune continua , nunc internuffa te- 
(la villarum, qute prttfiant muharum urbium fa- 
ciem , five ipfo mari , five ipfo Ittare utare . Qu» 
quidem villa felici eciam nunc fiderc dominum 
mutavit , non mores ; nam benignitate , acquc 
munificencia veteres non aeiTiuIatur tantum , ve- 
rum etiam antecellit nobilis Sacchettorum fa- 
milia, ad quamipfa pervenit. Ejustamenlo- 
ci aer variavit indolem , quippe qui locus no- 
ftra aetace , praecerquamquod in vaftiffima fo- 
litudine pofitus eft , damnatis clrcumquaquc , 
putidifquc inquinatur aquis, quasvillsE jucun- 
ditatem ajftatc penitusadimunt , hyemefolum 
reftituunt ; cum olim , eodem Plinio tefte , con- 
trarium accideret : jucunditai , inquit , ejus 
hyeme minor , major aflate : quo quidem iem« 
porc illuc dormiturus fe conferre non dubita- 
bat ; quemadmodum ex epiftola 4. lib. 7. a- 
pertc colligitur. 

III. Haec porro monui/Te oportebat , uc 
nemo non intelligerec , innumerabllem pene 
gentem in tot urbanas , rufticafque Trlbus 
divifam, diligentcr incumbere potuifte corri- Multituda 
vandis libere in cloacas , in fcrobes , in am- 'p^oUrum 
ncs atque ipfum mare aquis, quominus xcV" ^^'""^ 

J- • TT L- I ^ ^ 1 temtue- 

mundiciam Urbis, vel agrorum cultum 0013-,^, O 
tunique impedirent , ac propcerea fedulo pro^hi- quare. 
buiflc , ne aer ex marccfcenti^bvis lymphis for- 
didus, acquc infalubris rcdderetur. Multitu- 
dine fcilicet incolarum , & cceli falubritace , 
mutuam inter fefe opem ferentibus, cum II- 
lorum frequentia deducendis aquis idonea , 
falubritatem tueretur , & falubritas frequen- 
tiam alliceret, atque foverct. 

IV. Quale autem , quantumque fucrit ftu- Antiqu». 

H dium , 



(*) Apud Livium praefertim dec. i. lib. 5. cap. j. ubi defcribit irruptionem faflam ab iEquis. & Volfcis 
in agrum Rom. peftilentia afHiflum. {b) Dec.j. lib.7. cap.ij'. {c) Dec. i. lib. 4. {d) Lib. J. p^g- '44. 
(O De aquis, & aquaedufl.pag.is^.n.ipz. (f) Leg.s.ff.dcverb. fignif. (g) DeMagn. Rom. iib.j.cap.j. 
(^) Lib. 2. cpift. 17. 



86 



De Adventitiis Romani 



^utntufM ^Jm„ jc folicitudo prifcorum Romanorum , 

dti lordi- ' r - - 

. ■' . .,» «„„™ ,,,rv. tonta 



tam in 



Huifuf 
rint Hy 
diolhyli;' 
CCJ, 



iui ab- "^ aqua; tum lontanaj, tum pluviae 

iutndisi<D- Urbc , quam in agro fuos per duftus folute 

*j«/'/y/r;, fluerenr, omnemqueviarum, locorumque im- 

vandis. njundiciam toUerent , is probc cognofcerc , ac 

metiri poterit, qui advertat ducendis , deri- 

vandifque laticibus, non folum publicos .Edi- 

les (rf), & Curatores conftitutos fuiflTe , fed 

minores etiamMagiftratus, integrafque fami- 

lias, unam quidem publicam CCXL. homi- 

num ; alteram Caefaris diftam CCCCLX. qui- 

bus tutela duftuum , tam intra, quam extra 

Urbem , ad fubitos praefertim cafus concredita 

erat, ut legereeftapud Frontinum. {b) 

V. Hisvero familiis eos adfcriptos fuifle ar- 
bitramur , qui Hydrophylaces (<:), five A- 
quarii appellabantur , quique cuftodesomnium 
aquiduftuum hujus Regis Urbis defignati 
fingulis manibus , Imperiali imprejfo tiomine , /i- 
gnabantur, ttt hujufmodi adnotatione manifejlief- 
fent omnibus , »ec a Procuratortbus domorum , 
vel quolibet (tlio (xd ufus ftlios (ivellerentur , an- 
gariarum , vel operarum nomine tenerentur . Eum 
autem, qul in defunfti Aquarii locimifubro- 
gabatur, eodem figno notatum effe volcbant , 
ut militia quodammodo cum caeteris fociatus , 
excubiis (tqute cuflodiende inceffanter fnhareret , 
nec muneribus aliis occuparetur , 

VI. Sed quoniam publicjc qujeque fes non- 
nifi legum , poenarumque feveritate cuftodiri , 
& coniervari queunt , idcirco ratis , firmifque 
'""' .^'"5" decretis prirao vetitum erat, ne aurum {d) 
j)ro i ero -^ honorarii Confulatus adeptione folutum , & 
reficiendis duntaxat aquaedu^tibus deftinatum, 
ad alttruin quodlibet opus extruendum, vel 
curandum converteretur ; & fi quis (e) coit- 
tra fe.ifeT , de fuis facultatibus eandem fummam 
aqweauV.iiS titulo repenfare cogeretur . 

VIL Deinde qui aquam haErere , & olcrc 
finerent, graviter mulftabantur , Lex prsci- 
pua fuit: 



yelerum 

RonianO' 



eqttarurn 
furju . 



1/1 eos aut 

eoii uitipi 
Jinexent , 



NE QUIS AQUAM OLETATO DO- 
LO MALO, UBI PUBLICE SALIT. SI 
QUIS OLETARIT SEXTERTIORUM X. 
MILLIUM MULCTA ESTO, 

Ouid fit VIII. Ne cui autemverbum oletare obfcu- 
<•}«,»»> o/e«rum eiVet, appofite fubdidit Frontinus (/): 
;'"?. oletato , videtur effe , olidam facito , cujus rei 
caufa Aediles curules jubebantur pervicosftngulos 
ex tis , qtti in unoquoque vico habitarent , pra- 
/iiave haberent , binos prxficere , quorum arbitra- 
tu aqua in publicum faliret . 

IX. Tum jura (g) quoque vetuerant , ne 
ulla vis fieret, aut impedimentum objicere- 
tur iis, quipublicos, privatofque rivos, vel 
cloacas purgabant , aut reficiebant . Edi£lum 
propofitum erat a Prxtorc in hsc verba: 



QUOMINUS ILLI CLOACAM, QUiE 
EX iEDIBUS EJUS IN TUAS RETINET, 
QUA DE RE AGITUR, PURGARERE- 
FICERE LICEAT, VIMFIERI, VETO, 
DAMNI INFECTI , QUOD OPERIS VI- 
TIO FACTUM SIT, CAVERI JUBEO, 

X. Hoc atttem Ediftum explicaturus UI- 
pianus (^) rationes adducit , propter quas 
cloacjE purgands , ac reficiendaj funt , fcihcet 
quia utrumque & ad falubritatem Civitatum , & 
ad tutelam pertinet . t^am ^D" coelum peflilens , & 
ruinas minantur immundicie cloacarum. 

XI. Jure jgitur merito fi quis olim rivos, 
'vel cloacas voluiftet reficere , aut purgare, 
novi operis nuntiatio prohibebatur ; ewn hoc pu- 
blicie falutis , & fecuritatis interfit , & cloacas, 
& rivos purgari (»). Plura occurrunt apud 
Cujacium Ck) de cura publics falutis , addito 
etiam iis favore, qui reficiendis, purgandif- 
que cloacis operam dabant. 

XII. Acerrirae itidem intercedebatur in 

Urbe , ne quis caducam ex caftellis aquam ^'""^ 
privatas in aedes cum publicsialubntatisdam- o„,„;f^. 
no fubdole deduceret . Scilicet prifci probe ducam ex 
noverant , eos latices , qui ex receptaculis af- '^fl'll'^ 
fidue, abundanterquecfnuebant, trifariam fa- -^*^ "^ 
lubritati aeris infervire potuiiTe . Primo quidem puartx 
prohibendo, ne fuperncies aquarum in feptis 
conclufarum fenfim haereret, atque herbefce- 
ret ; unde impuri haliius expirarent . Secundo 
circumfufum aerem seftate praefertim agitan- 
do , ac temperando , RomsE potiflimum , ubi 
faepe per id temporis filent venti , aeftufque vc» 
hementer foUicitant . Tandem inhibendo , quo 
minus immundiciaein viis , atque cloacis (ju- 
gibus quafi fcopis deftitutae) confifterent, at- 
que corrumperentur . Publicum vero Manda» 
tum erat hujufmodi. 

CADUCAM NEMINEM VOLO DU- 
CERE , NISI QUI MEO BENEFICIO , 
AUT PRIORUM PRINCIPUM H ABENT . 
NAM NECESSE EST EX CASTELLIS A- 
LIQUAM PARTEM AQUiE * AFFLUE- 
RE. CUM HOC PERTINEAT NON SO- */''•" 
LUM ADURBIS NOSTR^ SALUBRITA- pLUF 
TEM SED ETIAM AD UTILITATEM re. 
CLOACARUM ABLUENDARUM. 

Vide locumLivii (/) inquo narratur , Cen» 
fores aquam publicam in privatum aedificium 
autaorum fluentem ademiiTey ncc nondeter- 
gendas qua opus eiTet cloacas , & qua nondum 
erant farciendas locaviflTe . 

XIII. Hoc vero decretum fummopcre fa- 
lutare in Urbe fuiflfe , apparet ex iis , quae fu- 
periori capitia Frontino accepta jnferuimus, 

vide- 



{/»] Vide munus Edilis late expofit. a Plantin. lib. 2. de opt. Cive, quem refert. Bobadilla de la Politic. 
]ib. ^. cap. 6. [i] Comm. de aquid. pag, ii8. &iip. [c]Inl.Decernimus, §. univerfos autem, Cod. de a- 
quid. lib. 1. [d] L. cemini ad tublimem Cod. de Conlul. lib. u. & ex 1. feq. [»] L. Hac lege Iib. 2. 
Cod. tit. de aqua^duft. [/] Ubi fupra pag. 117. [^l Inl.i.ff.de cloacis. [h] tib.71.ad Ediflum. [»] L. 
de Pupillo, §. z. ff. de novi operis nunciat. quod haoetur ctiam in 1. Servius autem, §. fi quis rivum, fi. 
de rivis, & in I. i. §. fi quis purganti, ff. de cloacis. [K] In Paratl. ad lib. 50. fub tit. dc doacis. 

J[/] Decad. 4, lib. p. 



C O E L I Q_V ALITATIBUS. 



87 



fmgandt 
foli furii- 
mum fln- 
dium apud 
fintiqtioi. 



vldelicct pcrcuntes (nempe ex caftcUis de- 
cidentes) aquas, otioias tunc temporis non 
fuiflc , quippe qux per vias Jibere efflucntes «w- 
raniidkiarum factetn , impurum fpiritum , & cau- 
ftsgravioris cocli ab Urbe remaverent . Sed uti- 
nam.ejufmodi leges noftro aevo fuos ad ufus 
revocarentur ; ( quemadmodum nunc Augu- 
iix Taurinorum lervari judio , ubi flumcn Du- 
via in rivos divifum per Urbis illius lemitas fa- 
iubriter devolvitur ) certe a Ilagnantibus aquis , 
a ccenofis viis, cloacifquc non adeo frequen- 
t?r nobis metueremus . 

XIV. Mirari fimilitcrfubit maturum confi- 
liuni , quo viri illi gravinimi folebant una ea- 
demque legc pluribus fimul Urbis commodis 
profpicere ; nimirum & colendis agris , & 
purgando, tucndoque Romano aeri provilum 
eiTe fludcntes . Etcnim volcbant , aquarum pof- 
fejfores , per quorumfines formarum tneatus tran- 
firent , ab extraordinariis aneribus ejfe imrau^ 
nes , ut eorum opera aquarum dufius fordibus op- 
pleti nmndarentur ; nec ad altud fuperindifite rei 
cnus iifdem pojfeffbnbus attinendis , ne circa res 
itlias occupati , repurgtum formarttm facere uon 
curarent , Quod fi neglexiffent , amiffwiie poffef- 
ftanum multtabantur j nam fifcus (^a) prcedium 
ejiis obtinebaty cujus negligentia perniciem for' 
rnce congeffxffet . 

XV. Sed quoniam nonnullx regiones (A- 
ger nempc Ardeatinus, & loca Pontina) per 
eaquoque tempora nihilo fublimiorcs erant , 
aggefto nimium litore maris , hserentes aquas 
in pelagus omuino exonerare non poterant , 
neque ulla proinde legum , aut Magiftratuum , 
aut Incolarum cura , folertiaque infalubritatis 
notam vitare valuerunt . 

C A P U T iir. 

'Quo Komanorum Pontificumfeculo ex paluflribus 
aquis huic calo adventitia labes accefferit. 

QUo ftudio , qua fedulitate , quibus legi- 
bus florcntc Romana re falubritatem 
coeli fui a paluftri folo , & ftagnantibus aquis 
vindicaverint Majorcs noftri , jam fatis , opi- 
nor , fuperiori capite ex incorruptis vetuftatis 
monumentis erulmus. Nunc ea tempora per- 
curramus , quae dominam gentium Romam , da- 
tam barbaris praedam, extremaque omniaper- 
peffam ingemuerunt. Ex quibus alii quidem 
imperii detrimenta , vicefquc ; alii vero Ecclc- 
iix , facrifque rebus illatas clades y nos pro in- 
ftituti noftri ratione vaftitatcm faluberrima; 
lEx aquis rcgionis, aerc ex putrefcentibus aquis infe- 
putrefcen- £lo , colligemus . Quam fanc labem omnium 
f;6w«i- teterrimam, & orbitate civium , & folitudine 
'illatum ' ^grorum , & malorum diuturnitatc cenfemus : 
quanquam Scriptores plerique omnes ea folum 
tradiderint, qux hoftium vi , & copiis ir- 
irumpentibus edita funt; minime fortafTe in- 
Lancijii Oper, Tom. I. 



Loca Pon, 
tina, •& 
ager Ar- 
deatinus 
nuila cura 
infalubri- 
iatem vi- 
tarepotue- 
U<nt. 



tclligentcs , nulla incurfionc gravjori afHigi ur- 
bes poftc , quam cum ad carum exitium cle- 
menta ipfa conjuraverint , tunc enim omnia 
contabelcere , & funditus interire neccfTccft, 
lcnto confumpta duetlo . Primi omnium Toti- _, .. ^ 
la, & Vitiges ad Romanumcxcidium his ar- ^,™/ 
mis ufi flint. Etenim fxvifTimie bicnnaii oh- eamferni- 
fidioni, qua fub illis Gothorum DucibusRo- <^"'»y"''*''' 
ma cuni fuis vicis, villis, acfinitimisoppidis """^'^ 
vcxata cft, illud maximc nativz falubriiati 
hujusacris dctrimentum accefTit , quod excifis 
aqua;du£libus (^) tunc primumRomanumin 
agrum effufie aqus inundaverunt , & in ftagna 
paffim confluxcre . Narrat hoc Procopius ( c ) , 
cujus fidem quantum fcrt poefcos natura , ubi- 
que fequitur elegantiffimis verfibus Triffinus 
{d) Italus Poeta, non ad commune palatum 
factus . 

II. Neque porro ambigendum eft , quin 
bcllicum artificium diffringendi aquaeduSlus 
ambientis aeris pernicicm tandem inferat , 
prsefertim cura iifdcm locis autumnali , aefti- 
voque tempore militum caftra confiftunt . E- 
tcnim latices tum cx mora , tum cx foeditatc 
paulatim humilibus , fmuofiique tsrris putre- 
icunt. QLiamobrcmvitiatis hauftibus, & cor- 
rupto aere , ut Vegetius ( e ) advertit : perni- 
ciojiffunus etiam in mtlitibus nafcitur raorbus , 
qui prohtbert non poteji ahter , ;;//? [ ut Romanus 
Conful in Carthaginenu obfidione tentare coa- 

6lus fuit ] frequenti mut.itione caflrorttm , qu2 A^juisfla- 
fane cum poft aquasduclus excifos mo\eve no- ^""nrf 
luiffet Lotreccus [/], Gallici exercitus Im-y^j^^ „,„, 
perator, in obfidione Neapolis anno ik^zZ. tanda, 
legiones fuas confecit , & pcrdidit . Nimirum 
ob diuturnam alicubi multarum lympharum 
ftationem, ac putrorem, ccelum Icinper no- 
xium evadit . 

III. Allatis vero a Gothorum fiEvitie uni- 

verlb pene Latio cladibus, quot , & quales ^^'^'/"- 

ttL 1 • i-nr^- lanulates 

intra Urbcm calamitates adjun£tjE fuennt ^fubTonla, 
qua; non vaftitatem folum, fed fimul eciam 
aquarum moram , fbrdiumquc congericm ne- 
ccffario folent accerfere , nemo hiftoriis eo- 
rum tcmporuminitiatuspoteritignorare . To- 
tilas eninr capta Roma , cjuldem moenia plu- 
ribuslocis folo SEquavit, ad tertiam pene am- 
bitus murorum partem, ut narrat [g], Ur- 
bemque fere omnem , cum iterato in fcrvi- 
tutem redegiiret , flammis damnavit . 

IV. Non me prjEteritUrbem Romamquin- 
to feculo a Gothis fub Alarico primum ob- 
feffam , ac direptam fuiffe . Undc fortaffe quis 
ante Totilam , & Vitigem hanc cceli incle- 
mcntiam iUatam fuiffe deducat . Scd nemo non 
novit , Alaricum Romanas depopulatum opes, 
Templis tamen , & aquaeduStibus abftinuif- 
fe , cui cum poftea ex eadem gente Princeps Theodori- 
excelfi omnino animi fucccffiilet Theodori- "*^. *■ -^ 
cus , hic non folum damna a Gothico milite "pf^r.^sts . 
Roraanis terris illata rependit ; verum. ea etiam, 

H 2 qua: 



(/?) Ut in 1. aquarum ponciT. tit. de aquasdufl. lib. 2. Codicls. {b) De numsro aqusdufluum Rom. vid. 
controvcr. erudite diremptamaRaph. Fabretto in fua de Aquiduc.dirsert. j.n.i^j. & feq. (e) De bello Goth.. 
lib. 5. n. 16. pag. 55^. & lib. :. n.j. pag. jpp. {d) Lib. ij. Ital. liber. pag. 75. {e) Dj Reb. Milit. lib. 
5. cap. 2. (/) Apud Summomium lib. 7. cap. s. dsirHiil. delia Citta, eRegna di Napolip.^g. ci. {g) In 
Hift. dec. I. lib. 6. pag. 80. 



74 



D 



AdVENTITIIS ROMANI 



Cladts a 
J^ongobar, 
dis illata. 



Tiberit 

iniindJtlo 
ntfmoran- 
4a, 



Tumfejli- 

/t/itia , 



quae tcmpomm injuria, atque propter civium 
indiligentiam ipfi aeri ex ftagnantibus (<?) a- 
quis indu£\a fuerant, emendavit. 

V. Gothis deinde non multos pofl: annos 
■ ad Latii defolationcm, Scythica feritate fero- 
'cior, gens fucceffit Longobardorum , qui li- 
cet Roma nunquam potiti fuerint , ejus ta- 
men agrum ita igne , ferroque vaftarunt , ut 
dirutis villis, fugatifque colonis, aquae nulla 
penitus arte fuas per fcrobcs, & canales, ut 
oportebat , derivari amplius potuerint . 

VL Miferandum totius Romani agri ftatum 
Divus Gregorius (^), qui RomaE temporibus 
illis vivebat , & mox univcrlbs prsfuit Eccle- 
fiaj, flevit per hxc verba : Ubique lu3iis af- 
plcimus , ubique gemttus audimus . DeJlruStie nr- 
i>es, everfa fum cajlra y depopidati agri , iitfoli- 
ttidi-4e>r> terra redaBa eji : nullus in agris tncola, pe- 
»e nullus in urbibus habitator remanfit: & inferius : 
ipfa autem , qit£ altquando mundi domina ejfe vide- 
batur , qualis remanferit , confpicimus . Immenjis 
doloribus multipHciter attrita defolatione civium , 
impreffwne hojlium , frequentia ruinarum j itaut 
in ea completum effe videamus , quod contra urbem 
Samariam per hunc ettndem Prophetam E^chie- 
lem longe fuperius dicitur ; in qua certe rerum 
ruina aquas fuos extra du£tus , & fcrobes paffim 
dejeftas, acftagnantes gravem putorem qua- 
quaverfum concepifTe unufquifque intelligit . 
Vn. His accedit , quod per ea tempora 
prster hoftilem rabiem inaudita propemodum 
Tiberis contigit inundatio . Etenim , ut nar- 
rat Joannes Diaconus (c), alveum luum e- 
greflus tantum excrevit , ut fuper muros Ur- 
bis influeret , atque in ea regioncs maximas 
occuparet ; qus cum ita fuennt , certum efl: 
cloacas , amnes , atque torrentcs omnes , qui 
per inferiorem Latii partem in Tiberim a- 
quas fuas exonerant , a libero curfu fuifTe pro- 
hibitos, ac fubinde difperfas lymphas latius, 
diutiufquc in Romano agro computruirTe . 
Unde vermium , ferpentumque multitudo orta 
fuit, ac denique immanis, & diuturna pefti- 
lentia, qua: Pelagium etiam Papam extinxit, 
atqueita inreliquum vulgus delasviit, ut fub- 
tratlis habitatoribus Urbcm pene in folitudi- 
nem redegerit . 

Vin. Sed quoniameft multo fiicilius vafta- 
rc regiones , quam reftituere : & lola, diu- 
turnaque pax, ac praefentia magnorum Prin- 
cipum co iterum deducere colonias poteft, 
unde abdu£1:2 , fugatasque fuerunt ; idcirco mi- 
rum videri non delbet , fi multorum decurfu fe- 
culorum infelix Latium, priftina majeftate or- 
batum, miram vaftitatem , atque fqualorcm 
fuerit cxpertum , qui tunc fupra modum creve- 
ratauftore Dono (<^): cum Jjlulphus , impitts 
ille Longobardorum Rex Stephano III. Papa , ac 
Populo Romano infenfus , contra ea, qu£ Pipi- 
no Francorum Regi , femel ab eo viBus , promife- 



rat , Urbem Romam itertim vexare quam acerbif- 
Jime cccpit , eamquc circtmquaque obfidere , quo 
tempore nec facris , necprofanis <fdificiis pepercit , 
quin obvia quaque , rabic quadam efferatus di- 
rueret , incenderet , ac peffundaret . 

IX. iErumnas dcinceps, ac depopulationes 
a Lengobardis illatas, fere ad integram de- 
folationem ix. feculo auxerunt Francorum 
copis, gens olim ad Apoftolicje Sedis tute- •^*'"'"*. 
lam accurrens, qusaScrgio U. Romanoque ^^ow^^;/ 
Populo arcefTita, omni officiorum genere ex- /«/?«/«. 
cepta, & amice primum apud eos hospita- 

ta, mox militari infolentia, tanquam in ho- 
ftico omnia circum acdificia barbarorum in mo- 
rem populata eft . 

X. Deinde infatiabilem crudelitatem exer- 
cuerunt noftro in agro Saraceni , qui propter ^'"^'"'"''' 
incolarumimbccilhtatem, Latinorumfinesin- manita}, 
grefTi, pleraque maritima oppida miferandum 

in modum diripuerunt : quocirca , ut ideni fub- 
dit Donus (e): Romani agri cultores partim in 
captivitatem abduRi , partim occifi , partim aff\- 
duarum populattonum metu , reliilis patriis terris 
in tutiora , ac maxime montana loca concefferunt 
ibique hiefertint . 

XI. Neque fane fuit ha:c unius diei a Sa- 
racenisinfliftaftrages; etenim, fcribente Lco- 
ne Oftienfi (/), per quadraginta ferme annos 
innumera circumquaque mala gefferunt , multum' 
que Chrifltcolarum fanguinem effuderunt . 

XII. Hinc porro facile deduci pofTe cen- 
ferem, curS. Petrus Damiani {g) xi. feculo '-*'"'" 
fcribens ad Nicolaum II. de caufis , ob quas f'cZ'^\'g 
Epifcopatus fe abdicare cupiebat, Komd.n\xm pterld'-"' 
etiam aerem, utpote diuturnarum febriumfe- 'uemitiam 
raciflimum, producat, & fequenti tetrafticho '»*'""""- 
criminetur . probabit' 

fur„ 

Roma vorax homintm domat ardtia colU 

virorum , 
Roma ferax febrium necis eji uberrtma fru- 

gum , 
Romante febres Jlabili funt jtire fideles , 
Quem femel invadunt , vix a vivente rec9* 

dunt. 

Nam nuUus eft pertinacium febrium parens 
magis prolificus , quam aer paluftris , cui tunc 
temporisRoma propter adventitiam labemob- 
noxia erat . 

XIII. Similiter nemo mlrabitur Innocen-^«^ i„„o, 
tium III. (^) qui xi i. inter, & xiii. fccu- cemio 111. 
lum Ecclefia: tenuit gubernacula , fcripfifTe ^!'*"" ^''« 
paucos Rom,e fuo tempore ad annos quadragin- "J"'"' 
ta , pauctffmos ad fexaginta perveniffe . Univer- 

iam etenim pra»cocis adeo mortis caufam fa- 
piens leftor facilc rcjiciet in adventitiam Roma- 
ni ccelilabem, tunctemporis ex Latiiruinis, 
pigras aquas reddentibus , indu6lam . Neque 
id profe6to inficiari poterit , qui advertat. 

Pon- 



(a) Vide teflim. dc pontinarum palud. exiccat.pcrTheodoric.abfolutaapud Cafliodor. lib.2.var. j2.Volater- 
lan. lib. 6. fua: Geograph. pag. 165. Donuni de Reft. Sal. Ag. Romani pag. i j6. & Corrad. Vet. Lat. lib. s, cap. 16. 
{b) Homelia 18. m Ezcchicl. (c) In vita S. Gregor. lib, i. cap. 34. & feq. 
(d) Loc. cit. pag. 68. (e ) Loc. cit. pag. 70. 
(/") In Chronic. cap. 45. pag. 181. {g ) Lib. i. epift. 9. 
(^) Lib. de contcmp. raund. cap. <>. pag, 248. 



C O E L I Q_U A 1, I T A T I T. U S. 



89 



Pontificem hunc fcripfifre poft maximas illa- ctiam .-Etatc ocpcrimur , acccptarcfcreiida cft. 
tas Romse cladcs , tum fupra recenfitas , tum XVIII. Quarc virj clariftimi Jo. Eaptifta 
temporibus ipfi proprioribus ab Arnaldo (^) Donus {(!)-, ScFcrdinandus Nuptius Archic 



Adventi- 
tia inc/e- 
mentiic 
Romaiii 
aeris tefli- 
Tr.omum . 



Brixienfi , qui poftquam Eugcnius III. Roma 
difceffit , contra univcrlam cjus faftionem , 
converfa in furorem plebe , uique ad domo- 
Tuni , templorumqiie excidium crudcliftlme 
defaeviit . Hinc reccns Urbi vaftitas acceflit , 
& , hxrentibus quaquaverium aquis , circa cam 
loca paluftria , ac penc lcthifera evaferunt . 

XIV. Omnium luculentiffime Otho (/>) 
■ Frifingenfis , defcribens adventum ad Urbem 
Friderici I. paulo ante viventis, adventitiam 
hanc coeli inclementiam exponit per haec ver- 
ba : Jam tempus imminebat , quo Canis ad mor- 
bidum pedem Orionis mtcans , exurgere deberet : 
ex vicinis flagnis , cavernofifque nnnofis circa 
Urbem locis , trifltbus erumpcnttbus , & exhalan- 
tibtis nebulis , totus vicinus crajfatur aer , ad 
hauriendum mortaltbus letbifer , ac pcflilens . Ur- 
gebatur hoc incommodo in Urbe civis , hoc tem- 



pilcopus Nicxnus (e) e celfiori Pra:luiumor- 
dine , lalubritati Romani agri , ejuldemque 
culturs, & colonorum frequeniationi diligcn- 
tiftime ftudentes , paluftria hxc loca nrmifljmis 
rationibus cxiccanda penitus admonucrunt . 

C A P U T IV. 

Recenfentur tempora , qttibus Roma Pontificumcu- 
raexiccato jolo ad prtflinam falubritatem revo^ 
cata efl ; qutc a Pio V. ufque ad noflram ata- 
tem auBa oflenditur . 



lllfflifr. 
Nujtius 
taiu'.atui . 



Q 



Pontificia 
Sede Ave- 
nionetn 
translata 
•vaflitas a 
gri Roma- 
•ni auge- 
fiir. 



Uanquam non fit pcrfpicuum, quo prx- 
cipue tempore vaftata Urbs cam cceli 
inclementiam , quam tot feculorum fluxu pro- 
pter hxrentes aquas contraxerat , deponere 
cceperit ; illud tamen exPontificum A£lis con- 
jicere generatim polTumus , Romam jamdiu 

pore ad montana confuetus fugere ■, incaflris miles fqualentem , atque uliginofam multo poftquam 

tanta defuetiis aerts intemperie . Nec dubiumefl, iacer ex Gallia Princcps huc remigravit , pri- 

quin civis ad obedientiam Ponttfici , ad deditio- ftinam clementiam alicubi refumpfifte . Ete- 

nem Principi ftio veniffet , fl miles extra tantum nim liquet hiftoriarum fidc , Gregorium XI. 

incommodum pati potuiffet . Verum innumeris hac (/) ( eum fcilicct Pontificem, qui divino per- 

cxli corruptione in morbos gravijfimos incidenti- motus Numine anno MCCCLXXVI. Apo- 

bus y Princeps dokns , ac nolens , fuifque tantum ftolicam Sedem Avenione in Urbem reduxit) 

morern gerens , ad vicina montana transferre co- privata , & publica asdificia penitus labefa£ta- 

gitur tabernacula , ubi , accepto prudentum co;t- ta reperifle , gentemque Romanam tunc tem- 

fllio , corruptum , quem btberant aerem , phar- poris adeo imminutam , ut incolarum , & 

macis propellcndum , exercitum, qtianttm potuit civium capita vix xxxi 1 1. millia cenfita fue- 

recreavit . rint . Quinimo, cum poft Gregorii obitum 

XV. Neque fane hunc in Friderico anilem gravis oratio nomine totius Romani Populi 
metum fuiire apertiflimc evincunt ea , quse apud Sacrum Cardinalium CoIIegium habita 
prjEcedenti capite {c) de praelio habitoRoma- fuiflet , in ea quidem illud potlmmum urge- 
nos inter , & Friderici milites per hxc ver- batur, ne talis eligeretur Pontifex , qui Se- 
ba narrantur : ur.o tantum ex noflris ( mirum dem ultra montes rurfus transferret , quod Mo. 
diftu) occifo , uno capto . Plus enim noftros in- nafleria , aliaque ftcr.itiffima Martyrutn loca ^ 
temperies coili , quam Romanornm Ixdere poterant corruentibiis cum teBo partetibus , brutis etiam ani- 
arma . malibus patuerint . 

XVI. Defertus tandem, ac pene ad foli- II. Itaque , cum per ea tempora tumUni- 
tudmem reda£tus eft Romanus ager poftquam verfalis Ecclefia diverfis fchifmatibus , tum La- 

_ feculo XIV. Clemens Papa V. fedcni fixit tium variis inteftinis bellis, crudeliter vexa- 

Avenione . Etenim fcptuaginta fpatio anno- rentur , fufpicamur tam juges , quam pluvias a- 

.rum, Roma plus forte vaftitatis ex iacriPon- aquas, totruinarum obicibus ,aggeribul'que in- 

- tificis ablentia , quam ex barbarorum praslen- terceptas, negleftaque publica cura , ufque ad fi- 

■ tia, atque incurfionibus pertulit . Ingenia quip- nem leculixv. & principium xvi.ubique fere lo- 

pe, & artes, cum femel fuerint opprelTa , ni- corum pertinaciter intraUrbemfubftitifte , at- 

u prasienti Principis beneficentia recreentur , que computruille . Etfi enim multi vere Maxi- 

mifere tandem exarefcunt. Quid ? quod diffi- mi iis temporibus prasfuerintPontifices, Mar- 

diaRomanosinterProceresorta, vicos, & op- tinus fcilicet V. Pius II. Sixtus IV. Alexan- 

pida Roms proxima afHixerunt, ut tam ex- der VI. & Julius II. qui reftituendis prifcis 

terna , quani inteftina bella pulcherrimam hanc xdificiis , novifque excitandis fedulum ftu- 

orbis partem foedam , miferamque reddide- dium impenderunt ; his tamen brevis aut pax , 

rint. aut vita obftitit , quominus grandia vel me- 

XVII. Lacunisigitur ,ftagnis, acpaludibus, ditata folum , vel inchoata jam opcra aggre- 
qus poft recenfitas Latii clades , partimhomi- derentur , atque perficerent. 
numincuria, partimdefertionc terrarum, cul- III. Evetto autem ad Pontificatum Leone 
torumque penuria fuerunt indufta, atque ad- X. poft primam decadem feculi xvi. ipfa Ro- 
huc alicubi perfeverant, illa coeli noxa , quam ma e priftinis fuis miieriis caput eflerre , na- 
plerifque humilibus Romani agri locis noftra tivamque aeris clementiam iterum recipe- 

Lancifii Oper. Tom. I. H 3 rc 

(») Ex Othon. Frifinoen. de rebus Frider. lib. 2.cap. 20. pag. 252. (6) Loc. cit. cap. 22. &23t 

(c) Ejufd. lib. Otho Frifing. ( d) Loc. cit. pag. pS. & pp.' 

( <? ) In DifTcrrat. Vern. de Cultura , & freqiient, Agri Roni. pag. 14, 

(/) Ex CiaccoB. in ejirs vita . 



PjKcitas 
Rom.7'io- 
runi i/icc- 
larurn fut/ 
Creporia 



Ad finem 
ufquffec!'.- 
//XV.«.;.v,r 
putrefcen- 
tes Rcma- 
>iur/i as- 
rem iitqu:- 
naverunt . 



Sub Leone 

X.falubri- 
tas refli- 
tui ccepit. 



^nitice , gloriofeque fufcepta ^^^^^^ 
in Urbe fuerunt , qus ab hiftoriis repetenda {Jthi int- 
lunt . Ea tamen particulatim percenleamus ,/^Ww"»». 



90 De Adventitiis Romani 

re Mfa efl:. Erenim , cum magnus hic Pon- verbo , exiccato lolo, ipfa , inquam , Romx 
tiiex peregrtnos immumtate jnultarum renm ( ut ad prifcam, nativamque Cfeli clemcntiam in 
Jovius {a) fcripfit) undtqtte ad incolenuam , au- dics magis magifque contendit , atque aiTurgit . 
genclamque Urbem invitajfet , ingens multitu^o VII. Studium brevitatis nos admonet, ut 
ai> Infubribus , atque Cacnomanis , Circumpa^a- multa prstereamus , qus a Paulo , & Julio, Qui Pon- 
nifqtiefopulis fortunasfuas Romam avichjfimetran- horum nominum Teriiis , itemque a Paulo , "■'^''"-/*'' 

Jlulit, itaut ad Campuni Martium extruflis &; Pio IV. magnifi-- -i----r._..- r.r. li*taTem 

aedibus peramplamColoniam condcre vidcre- 
tur . Cun6^i enim aedificando , ornandoque 

domos, & villas (quodcerte fine locorum e- quxaPio, &Sixto V, ufque ad noftra tempo- 
xiccatione fieri nequit ) Romans Urbis falu- ra , ita inRomanx civitatiscommodum,atque 
britaii non minus , quam elegantis ftudebant j iplendorem excitata fuerunt , ut fimul plerif- 
unde populus , inufitata aeris clementia gau- que intra moenia locis opportun.a accefferit e- 
dens citiflime adauftuscft, Cenlebanturliqui- xiccatio, atque falubritas, quibus, ut patres 
dem eo tempore civium , & inquilinorun; noftri mifere deftituebantur , itanos feliciter 
oftogintaquinque millia , gaudemus, 

l^tlla IV. Hic illud liceat obiter monere , vulgus VIII. Porro campum Vaticanum , qui vel 

-''^'""''•'!''' noftra xtate turpiter decipi, cum putatMan- Tacito (c) tefte , publica olim infamis nota 
'eoPoJifl- Ji^nam villam , fecundum Tiberim quinto ab propter aquas ibidem ftagnantes damnabatur , 
ff^,;/;;;;,»- Urbe lapide in via Portuenfi pofitam , viven- quanquam fuperioribus aetatibus , utcunque 
//" rfrt/V f- tcLeone X. non fuiife , quemadmodum nunc tolerabilem efficeret ignis fornacum proxi- 
*"'• eft, damnati aeris, quod Pontifex hic vena- rtie ardentium, quippe qui calcem , lateres , 

tionum caufa jllam maxinie omnium fre- aliaque ficlilia coniinenter prxcoquens , u- 
quentaret; erat enim per ea quoque tempo^ dum illum aerem quoquo modo exiccabat; 
raManliana: coelumomnino jnclemens; cujus Pius tamen , & Sixtus V. alter quidem a fun- 
rei oculatum teftem habemuseundem Joviurn damentis JEdes , & Carceres S, Inquifitionis , C<7;wfa/ 
(^), qui Leonem idcirco improbare videtur, alter veroTempIum Divi Petri magnificentius ^'"'^'""'•' 
quod villam banc , proximi ftagni balitu , & ca^ erigentes, aliquanto magis incolumem reddi- 1,?"' J*'' 
liginoft aeris intemperie prope toto annt tempore derunt j quem ab antiqua cenfura penitus vin- ^„jy-^/„. 
infamem habitaret . Ubi tandem vel ipfis Ka- dicarunt , idemSixtus recentiPontificaliuma:- ^w rf</. 
lendis Decembris febri , quse ei iuprema ex- dium extru£tione , qusaCIemente VIII. sh-ditts- 
titit , correptus fuit , HincLeclor intelligat, folutae, & ornats nunc aPontificibus inhabi- 
plerafque fuburbanas villas, quas in prseientia tantur; mox Paulus V. lupplemento , acfron» 
noxii cceli experimur , fuperioribus etiam Pon- tiipicio ejufdem Bafilicz, denique Alexander 
tificuma;tatibus , ob vicinas nimirum haerentes VII. vaftifTimo illo , mirabilique columnari 
aquas , perniciofi itidem aeris fuifTe . circa plateam ornamento , quo priicorum ae- 

V. Sed cum in politicis , atque ceconomicis dificia non emulatus eft folum , ied fplen- 
frequenter ulu veniat , quod in rebus natu- dore , & magnitudine vincere vifus eft. Qiio 
ralibus paftim contingit \ icilicet nonnifi lon- fit , ut noftro aevo locus hic arefafto folo , pur- 
go tempore , nec amplius morbo recurren- gatilque fedulo Hadrianae molis fofla , finiti- 
le , quae diu extenuata fuerint, corpora refi- milque pratorum fcrobibus, necnon cloacis, 
ci poire ; nil mirum , fi Urbs Roma , multo- & puteis , non tantum fan6litate praecellai , 
rum decurfu ferulorum vaftata, atque in foli- fed , exceptis coUibus, cum aliisUrbislocisa- 
tudinem ferre converia , etiamfi munificentii- deo de falubritate contendat , ut digniffima , 
fimus Leo incomparabili magnanimitate il- ac tutifllma tam Comitiorum eligendi Ponti- 
lam decennio circiter recreaverit , duris ta- ficis, quam elefti fedes merito conftituatur. 
men, miferiique paulo poft iuccedentibus Cle- Exinde Romae pluresfortediutius vivunt exiis, 

^ ,r~i mentis VII. temporibus , in antiquum deio- qui eam regionem, verfus meridiem, quam , 

n;e7/^r//, lationis morbum ocvflinie reverfa fuerit; un- qui alias incolunt , quos inter unum , quem 

i/i frij)i,ia lic idemjovius, qui iub utroque Pontifice vi- honoris caufa nomino , hic commemorare juvat 

'"commo- xit , gravem hanc fortuna; viciiTitudinem non Cardinalem Albizium , qui , cum maximam 

'*'' V' ^ iniqua aeftimatione deflet , cum paucorum an- vita iuse partem in Leonina regione optima 

norum laplu , ab oftogintaquinque adtrigin-' femper valetudine fruens tranfegiflet , non a- 

taduo miHia capittm multitudinem civium re- genarius decefllt . Accedit etiam Prsful Cafa» 

da8:am fuilfe narrat . lius Praeceptor emeritusNofocomiiS. Spiritus, 

VI. Denique , cum Deus Opt. Max, poft qui nonagenario major vivit adhuc , eoufque 
tot , tantaique temporum , in deterius fem- vegetus , ut vifitandis fuis xgrotis quotidie 
per cadentiumvices, diuturniorem Ecclefise , poflit incumbere , 

atque Urbi tranquillitatem largitus fuerit , IX. Sed hxc eadem regio admodum facile 

ipla Roma ab anno MDXXXIV. quo Cle- ad antiquam aeris infamiam redire poteft , fi 



Poji Cle- 



yll. novif mens VII, deceflit, ad noftram ulque aetatem , ftudium purgandarum lacunarum, & foflarum 
femjerja- lcilicet duorum ferc feculorum decurlu novis omittatur, quem fane calum nos ipfi fuperio. 
^"^ "'"""■'' fenfim extruttis aedificiis, fuftbfris cloacis , aper 



ffiejtdiis 
jnjhuSla 



noribus annis vidimus, &deflevimus. 
tifque, & conftratis viis, & compitis , uno X. Campum fimiliter Martium {d) olirn 

her- 

(a) InVita LeonisX.iib. 4, pag. 8j, {b) Ubifupra. (c) Hift.ljb.2. num,pj. 
{d) Hunc non omnino f alubrenn prcpe Tiberjm ccnkbat Donus loc. cit, p, 9. 



Quorum 



cumfludio 

Martiuj 
injutubri- 
tati ere- 
ptus. 



S^uid SS. 
D. N. 
CLE. 
MENS 
XI. pra^ 
jliterit. 



Vjll!s\hor* 
10'um a 
quibus 
exiccata , 
O-purga. 



tinocenttut 
X.plateam 
Agonalem 
Jalubritati 
rejlituit , 



Regiones 
circa ther- 
mas DiO' 
cletiani fa- 
iubritatem 
Fiomde- 
hent. 



CoELI Q_IIALITATIBUS. 91 

herbofum, quem Leo X, frequentandum cu- chronicis potifTimum morbis evafurl tutinimc 

ravit , innoxium reddiderunt tum Paulus V. tranfeunt . 

fub quo prope Tiberim ampliflimx a:desBur- XIV. Item declive illud Quirinalis latus , ^"<' ^"'- 

ghefiorum familijE adificatJE lunt , tum noftro quod in Meridiem , & Exquilias vcrgit , quan- ^^y^' ^^ 

zvoInnocentiusXII, qui finitimo in folo ma- quam lufpeftje olim indolis (e) haberetur : abincle' 

gnam Curiam excjtavic , quibufdam exiccatis cum tamen anie aliquot annos, variis excit^- mffia 

hortis, qui ex publicjE Vills ruderibus fimul tis aedibus, alicubi arcfieri coeperit , iis qui- '"'"'^"^''' 

aggeftis in collemCitorium( rt ) vulgo diflum , dem in locis lalubritati oppofiti lateris, quod ""' ' 

excreverant j ac tandem CLEMENS XI, Trivjum refpicit , jequiparari poteft, brevi , 

qui , etiamfi Rempublicam Chriftianam ifia- ut fperamus , undique fuperaturum , cum ex- 

ximis nunc turbinibus, fluflibufque jaftatam cavata cloaca iibero curfu in Tibcrim deriva- 

jnoerens gubernet , grandi tamen animo mul- ta fuerit multitudo pluvialium aquarum , quae 

ta femper agitat, qua: ad aeris falubritatem , haftenus per declives Sixti, & S. Vitalisvias 

atque ad prifca reftituenda monumenta con- in proximum hortum confluentes perniciofe 

ducant ; proinde navium ftationem in ripa reftagnabant , cujus operis utilitarem maxi- 

Tiberis ad tumulum Ca;farum immundifti- mam , cum ipfe Sanfliffimo Patri fupplex ex- rr /j »t 

mam , & valde inclementem juflit Tiburti- pofuilTem, confeftim fuffodiendam ma.nd3.\'n , jifndtudo 

no ex lapide , non minus decori , quam la- quo exiccata univerfs illius vallis humus,do- a^/ «««»- 

lubritati confulens , nobiliori arcificio refti- mibus aedificandis , atque procrahendae fenum '*''"" "■ 

I- j j • vium va- 

tui, prailertim vita» admodum ent opportuna, ^^- i.i„ji„ 

XI. Vallem paricer horcorum ( /> ) , feu radi- poce qua: a Sepcencrionalibus ventis tuta eft. 
cemMontis Pjncii , cujus Sepcencrionale latus Utinara aliquando via plane Pontificia ab ea 
Gregorius XIII. fundaco Grscorum Colle- Quirinalium sdium janua , qua» brumalem or- 
gio , &Templo, primus forfican arefieri juf- tum fpe6lac , verfus Laceranenfem Bafilicam 
fit, Urbanus potiflimum VIII. ad innoxium aperiacur: nam iis locis decor, & nobiluas, 
aerem propemodum revocavic , longe majo- immo vero falubritas major ob liberos quaaua- 
ri ad meridiem excrufto Collegio de Propa- verfus vencorum mocus , proculdubio accedet . 
gandaFtde nuncupaco , derivarifque per cloa- przfercim cum RegioCEeliMoncana poft effof- 
casiisaquis, qux fparfim ex Trivio hic , arque fam a Clemenc. VIII. cloacam anciquae aeris 
illic fubfiftebant . Denique privaca aedificia clemencis refticuca fic. 

eodem in excremo monce adjefta lunc , quas XV. Cscerum incer alias Urbis parces , 

modo ob infignem , falubremque cceli tempe- quae propcer humile , udumque folum impuri 

riem cercatim conducuntur , aeris , dum vel iple in adolefcencia verfabar , 

XII, Agonalem placeam falubrioris aeris fe-r cenlebantur , ea certe potifTima erat , quas lo- 
cit Innocentius X, cum novis apertis viis, cata eft trans Tiberim circaEccIefiami". f r;?»- ^f^'""'^' 
aedificatis Templo Divje Agnecis , & conci- cifci ad Ripam nuncupatam ; univerfa quippe , f \ 
nentibus palaciis , ere6loque obelifco planiciem propter hortorum culturam paluftris evafe- Yrancifci ' 
illam exiccavic, cui nunc minirae officic de- rac . Sed hic ficus, cum a Clemencis X, tcm- ad Ripam, 
rivaca illuc exTrivio, quia nimirum jugis eft , pore , excruftis undequaque a;dibus , nunc ma-y^'"'^"-'" 
copiofifCma lympha . gna ex parce arefaftus fit , non amplius inia-^^^ '' 

\rTTT n • • I T-\^ !• "i-n- ^ir i ^uorum 

XliLRegionesvero circa thermasDiocletia- lubns exiitimatur . Quod lane commodum po^^/X^;,^ 

ni, acque emifTarium aqua: Felicis (quaequi- non modice auxit Innocencius XII. qui Hol- opera. 

dem ideo minus cucae(c:) iuperioribus a;cati- picium San6li Michaelis ad porcum Tiberis in 

bus repucabantur , quod vines , acque horti ampliorem formam redegic, cui tandem loco , 

circumquaque locati , aquas mulcas cohibentes aecerna plane cum fui nominis glona , pul- 

udam terram efficiebanc ) falubritaci refticu- cherrimam faciem praebuic SanftifTiraus CLE- CLE- 

vx. funt , poftquam Pius IV. amplam illam MENS XI. maxima icilicet utrinque fafta •'^'^^'^■f^ 

viam aperuit , quje a Quirinali ad Nomentanam aedificiorum accefTione ad lacus quidem Me- ^ " , 

Portamducit, & quamSixcusV. (<i)aPalacio ridionale ejus domus , quae a corrigendis im- 

Poncificio ufque ad Eccl?fiam S. Sufannae xqua- probae indolis pueris vulgo dicicur Cafa della 

vit , folidavicque ; cum enim mulca ibidem corre^^^/O/je ; ad Boreale vero recencis , longeque 

Templa, & Coenobia fuccedencium quoque majoris hofpicii , quod ab alendis pauperibus 

Pontificum aevo extrufta fuerint , idcirco qui invalidis nomen mutuatur . Ita iane contin- 

modo hanc regionem incolunt , ccelo , qiiod git , ut Tranftiberina regio non amplius ja- 

nuUi ex editioribus Urbis locis clementia ce- ceat fceda vafticace , fed fplendidas aedes, de- 

dit , perfruuncur , Cujus profe6lo rei cercif- terlb fitu , au6las , acque nitentes oftencet . 
fimam fidem faciunc Religiofi viri , quiinC?- XVI. Porro, quilquisvidecin coc damnacis -Rf.ioniad 

nobiis illis toco anno percommoda valetudine antea locis ab una relluris exiccacione rtdw- Crrcum 

gaudent . Itaque qui ex humiliori ad hanc cem falubricacem , faceri non dubicabit, Cir- Maximam 

editiorem regionem valetudinarii commi- cumMaximum, ficum nempe , qui noftra for- '""'j''-/?f' 

granc , fra6las corporis vires refticuunc . Ica pai- fitan ^jetate adhuc in Urbe iupereft infamis ae- ^iubrha^. 

fim Carmelicse ex monafterio trans Tiberim , ris , clco evafurum opcimum , ac falubrem , fi 

vernaculo idiomace della fcala appellaco , vel nimirum a paluftribus aquis liberatus incolarum 

media aeftate ad Ccenobium della Vhtoria , a frequencia inhabicecur. 



xvu. 



(a) UtputatDonusubifupra. (^) Damnat utinfalubrem Alex.Petr.de Vic.Rom.Iib.i.cap.i.&j. 

("<•) ApudDoiiumloc.cit.pag.S.C^/jBull.Roman. tom,2.BuU.66.SixtiV.§. 2,(f) Ex eod, Dono ibidem , 



r« 



92 
XVII. 



De Adventitiis Romani 

cxtra Ur- 
atque il 



C A P U T V. 



„ - -V . j.^. Sed multa niinc quoque 

lcca infa- °^™^ ^^^ ^^'^^ F'^^'^ kthitera hic , 

luhtia lic in agro Romano , non concefferim modo , 

mii/tafunt {ed etiam contendenm. Hxc autem lunt il- Occurylturiis ,quitnjolamincolarumiiifrequentiam 

rejiciunt adventitiam Roniaiii aeris injahibrha- 

tcm. 



cb hteren- 
tcs aquai . 



UT folent plerunque vulgarcs opiniones 
hominum ingenia , C3!teroqui non indo- 
£torum , occupare ] non deiunt ex iis 



la omnia, qu;E fitu humiliaaquas, velinfta- 

gnis cohibent, vel ita imbibnnt , ut coenofa 

adhuc , & uda inter a:ft:ivos calores remaneant ; 

qujE quidem multo deteriora fuerint , fi vcn- 

tis libere non everrantur, vel fi Auftralibus 

duntaxat , qui humidas , acrefque particulas 

fecumadvehunt, afperguntur .Namque circum- forcaffe , qui aeris Romani falubritatem ficubi 

fufus aer inftar ftagnantis aquKcraffus, den- &olim, &nuncfuerit, non \indicatoa palu- 

fus, atque olidus het. dibus lolo, fed maxime omnium deberi con- 

Curdomus XVIII. Eft hic loci ut animadvertamus , tendant multitudini incolarum ; atque ideo a- 
memoria cur fuperiori a»tace , fcilicet cum aqus ad pud prilcos clementiam aeris perLatium muito 
patrum ' " " ' " ' ' ' ' . . — - _ . _ 

Meridio- 



Popul: 
Dinltimdi- 



meridiem prope Urbem refidcrent, Archite- majorem, longiufque dihufam fuifTe , quara yie c,::ffum 



naiem 
frofpe- 
tluni "ji- 
tirsnt , 



fti ceteroqui pericifTimi ftuduerint , ne sdium 
cubicula apertis feneftris Auftro objicerent , 
unde paluftria effiuvia advehebantur : cur 
etiarn , fi ob necefTuatem eo vertere con- 
clavia coafti fuilfent , feneftras parvas , an- 
guftas , raras , atqae in lummis cubiculis , 



mod 



ofit 



aeian Jot' 
vi . 



it , quia per ea tempora immenfo popu 
lofrequentabatur, quo craflbs aer folvi , & in- 
quinatus purgari validifTime poterat . 

II. Sed vitium, quo potifTimum perverfa lu vulgi 
vulgi judicia laborare confueverunt , in hac ^"'J'.'''' 
reftitucxlalubritatisrationeeminetpiunmum: '"'„11"'^"' 
(quod a Cagnato (^)maxime damnatur)ape- Cum enim ad cfte£Ium quempiam pleraque • 
rirent; malebant enim folaribusradiissedesor- adjungantur, alia quidem ut caufas , alia ut 
bari , quam cum iifdem aeris perniciem admit- propriecates , alia denique ut ab ipfo ena- 
tere : qua noxa ob exiccatas paludesfublaca, lcentia ; eorumque omnium ides fimul cum 
mccuque abafto , recentiores maxime iatagunt, efteftus idea cogitanti animo occurrant , qui 
ut ad meridionalem plagam domorum cubi- philoiophica fubtilitace , & difcernendis re- 
^ ^ cula fpeflent. rum ideis minime fuba£l:i limt , paflim aliis 

loea^lu- XIX. Si quis igitur normam cupiat , qua alias fubftituunt , & vel efieftum , vcl qua; 
briatiOin- pofTit diftinguere , quae loca intra , vel ex- eftecl;um ipfum comitantur , aut iublequun- 
faif.hnbus v:i Urbem lalubria lint, vel infalubria , prae- tur, ulurpant pro caufa, 

^'A''"""'" di£las diligenter advertat conditiones, etenim III. Proculdubio ad tuendam abarefa£Iofo- ^/(/^ fow- 

fi qua regio deiidibus aquis noncareat, nec lo ialubritatem , valde conducit multitudo ./"'" /f' ^*- 
in vicinia paluftrefolumhabeat, multoque ma- incolarum , qui accenlis perpetuo ignibus , '""" 



titi 



multitudo 



gis ii eadem fttu fublimis libere perfletur a conlitis adverlus perniciales ventos arbori- incolaruw. 



ventis 



Pnrtam 



Qu'id pol. 
lioeatur 



proculdubio vel inter asftus falubris bus, excitatis sdificiis, conftratis viis , voci- 
habenda erit. Contravero, fi locus humilis , feratione , atque halitibus partim purum ier- 
cavus , udus , ac coenolus fuerit , hunc omni- vant aerem , ne aliunde inquinetur , parcim 
no inclementem dicito . Sed nemo tam cercus motu lolvunt , ac purgant , parcim denique be- 
effepoceft, locumaliquem eandem, quam ie- nignoiale voIatiIiimpIent,acvegetant .Sed ha;c 
melinduit, perpetuo fervare clementiam, vel omnia partam jam , reparatam^que ab exicca' fam anira 
inclementiam , ut non facile decipi pofTit ; bre- ta tcllure cceli clementiam iequuntur , ei- falubrita- 
vienim, fi aftagnantibus aquis liberetur, vel que retinencla: , aut etiam augendae iubler- '"" "*'• 
opprimatur , priftinam conditionem amit- viunt. jeive 

IV. Addent alii rainime inter fe eacoha- 

rcre pofle , quz in fuperioribus ditla iunt . 

Scilicet juftam multitudinem corrivandis, atque 



tet 



XX. Habemus tamen , quo animos noftros in 
fpem erigamus , fore , uc C L E M E N S XI. 
rmignttu- Q^^Q^^i ab inftituto reftituendi ad priftinam 
S':. D. N culturam ( ^ ) Romanum aorum revocarunt 



abftergendis humoribus parem aens perni- 
ciem arcere , & rurlus , propulfa labe , cce- 
C LE- graviora Reipublicx , & Religionis negotia , lum cvadere fovends multitudini idoneum . E- 
A/fA/ ni" rebus tandem compofitis , & tranquillitatc tcnim , fi non aliter, quam ipfius midtitudi- 
^^' revocata , magnum hoc opns felicius abibl- nisopera, ftudioque reftituenda fit lalubritas, 

vat. Unde Roma ad veterem incolumitatem, cerce mulcitudinilocus efTe deberet , antequam 



atque ad prilgam magnificentiam omnino va- coelo falubritasreftituatur , 



leat afpirare . 



J^o paElo 



, frigidis vero ,-/or7x.„- 

igltur falubribus 



V. At loca paluftria calidis tempeftatibus 
funt calidifTima , & nocentia 
tcpentia , & innoxia . Cum primum 
homines eadem loca frequentare incipiunt , primum 
non quidem id faciunt xftuofis , leu dubiis , <:oalefcere 
ac periculofis temporibus (quibus fi hoc ten- '""ff*,„^„ 
laverint , plerique omnes , & cito , & gra- 
viter agrotarent ) fed armenta fecuti , al- 



gidis 



(«) De Salub. Roman. Aer. pag. 29. 

\b) Advertatur Conlf. XVI. B. Pii V. Bull. nov. in qua expreire dicitur ex aflidua agror cult. & pa- 
luftiium locorum e.^ciccatione Romanum aerem tutiorem , ac falubriorcm cvafifTc . 



COELI Q_UAL 

gidis(<T) duntaxat , ac falubribus tcmpcfla- 
tibus, nempe cum propriae vita: (ecuritafe , 
illuc fcruntur ; ubi totius decurfu hyemis 
( paucinimi namque ccejiofo ftatim acri alTuc- 
fcunt ) paluftres aquas, ut monct Cato(^), 
ab agro depcUerc , atque alio dcrivarc de- 
bgnt, fi fegetcm curare , ac tutam , faluta- 
remque iis in rcgionibus fedcm fid venturas , 
atque inclementei tempejlates fibi parare vclint . 
Nihil enim falutarc eft, ut inquit Plinius(c), 
nijl quod toto anm falubre efl : & ubi cum orco 
poncnda fic ratio , ibi non modo pcrceptio- 
nem fruftuum, fed & vitam Colonorum ef. 
fe dubiam, vel potius mortemqujpftucertio- 
rcm, re£leadvertitConumella(<^). 
■^ "'^" VI Ab exiccato autem folo , hoc eft remo- 
'ducJntar ^^ caufa putidi , craflique aeris ( cxemplum 
initiafa- ponimus agrum Romanum ) ea fenfim dccurfu 
Jubritgtis, toxms anni falubritas producitur, quaeacon- 
venarum cura , paluftres aquas fubmoycntium , 
habuit initium . Neque vero frequcntiflima» 
urbes in ipfis ftatim primordiis civium mul- 
titudine ccIebrataE funt, fed palilatim adole- 
verunt, quod nafcentis Roma: (e) initia do- 
cent. Priorum fcilicet diligentia, operaque , 
fubolefcenti multitudini przeunt ad falubri- 
tatcm aeris partim fervandam , partim 
etiam amplificandam . Et quoniam rerum 
interitus ipfas faepe originis caufas ape- 
rit ; cum fciamus civitates incolis abun- 
dantes , propter folos negleftos paluftres 
latices ad fummam infrcquentiam efTe reda- 
£las, quam folitudincm le cum fletu vidifle 
narrat Luaduni Batavorum clariflimus Fran- 
cifcus dc le Boe Sylvius (/), & nos ipfi in« 
terdum tum Romje , tum alibi , ut in noftro 
de Noxiis Paludum Effluviis libro late demon- 
ftrabimus i nerao non videt , ab exiccatis aquis 
ducendaeire& falubritatis, & frequentis ini- 

C A P U T VL 

Trequentes BalneaSy & Naumachias nihil Roma- 
no aeri obfuijfe . Agitur de ftudio conJlrtiSlio- 
nis , & cura purgationis earundem . 



Aquis de* 
duBis Ro- 



VErum audire mihi videorrcclamantes, 



iat 



falubritatem Romano aeri reftitutam, 
ria vetut falfo tribui paludum exiccationi , cum 

redunda. Roma tunc maxime aquis ubique fcateret , 
cum majori populo frequentaretur . Impera- 
torum namque actatibus nuUum occurrebac 
palatium, nulla domus, nuUum denique pu- 
blicum, aut privatum aedificium, quod non 
thermis , lavacris , naumachiis , ftagnis , pifci- 
nis , vel fontibus circumflueret . Non igitur 
aqua conclufa impuri, ac delctcrii aeris ori- 
so venit accufanda , fi ea civitas , qux olim 
iupra casteras urbes abundabat hominibus , plus 
ctiam conclufis aquis inquinabatur . 



I T A T I B U S. 95 

II. At nos non influentcs, & copiofas , fed „'"'"'' 

, , n fiucn:iunt 

haerentcs damnamus , ac itagnantcs aquas . ^ouarum 
Aquae vcro thcrmarum, naumachiarum, pi'Copia,feJ 
fcinarum , aliarumquc id gcnus non crant palu- heTennum 
ftrcs, fcdjugcs, vel fakcmrccens induftx , 3c ^r'"'"^"''''' 
brcvi renovandae : unde nullam aeri labem affer- 
re , quin potius nimium ejufdem fcrvorem 
aeftivis mcnfibus falubriter tcmperare poterant . 
Atquc idco operi , cui nunc incumbimus , 
plurimum conferrc arbitramur, fi quale fue- 
ritRomanorumftudium, quo minus thermae, 
& naumachiae immundas aquas rctincrent , 
paucis demonftraverimusi hoc enim maxime 
orrurium a Medico , quem reftam lavandorum 
jEgrorum inftitutioncm novifleoportet, igno* 
rari turpiflimum cft . 

III. Thermarum cura niunus publicum c- 
rat , atque aedilitium . Scilicct , ut aqua , 

3uemadmodum par erat , claracflet, ac tepi- 
a. Unde Scneca {g) hanc prifcorum feduli- 
tatem laudatjhis vcrbis : quam juvabat intrare iU 
la bahiea , qiue fcires Catortem tibi teditem , aut 
Fabtum Max. aut ex Cornelti altquem maun 
fua temperaffel Nam hoc quoque tiobilijfimi ^di- 
les fitngebantitr offlcio intrandi ea loca , qu£po- 
pulum receptabant , exigendique niunditiam , & 
utilem, ac falubrem temperaturam . 

IV. Pavimcntum thermis erat folidum , & rf^"> >,. 
calce ferruminatum ( ut apud noftras bal- yj^^'^ '^j. 
neas paflim vidcmus)quo minusaqua \ e\ bre- v-men- 
viflimo illo lempore ex nuda tellure aliquid """• 
extranei poflct imbibere : immo exquifita ni- 

mis lautitia , atque elcgantia M. Agrippam 
eo duxit , ut fuas thermas vitreas faBurus el- 
fet , Jt prius inventum id fuiffet , ut narrat Pli- 
nius ih). 

V. Multa funt notatione digna , qus doce- Ouanta 
re nos pofl"unt , quanta fuerit diligentia , qua munditi» 
prudentiflimi Romanx Reipublicac Modcrato- '" "'"'.■ 
res ad naumachiarum munditiam inducen- '""^*"'' ' 
dam , conferv^ndamque utebantur . Imprimis 
fummum crat ftudium inferend^ aqua: per 
euripos , ac refercnds per cloacas , quo vide- 

re erat , naumachias uno hauftu tantam aqua- 
rum vim recipcre , & finito navali fpetacu- 
lo , e veftigio excluderc . Unde Martialis 
(«)advenae excitat admirationem celebri epi- 
qrammate : 

.$■/ quis ades longis ferus fpeElator ab orisy 
Cui lux prima facri muneris ifla fuit .• 
Ne te decipiat rattbus navalis Enj/o, 

Et par unda fretis i hic modo terra fuit . 
Non credis ? fpeSes , dum laxent a:quora 
Martem , 
( Parva mora efl ) dices , hic modo pontus 
frat, 

VI. Itaquc fpecies illa tranquilliflimi maris , 
eoufque laticibus non confurgebat immotis, 
atque impuris, utalterne remigum, navium- 

que 



;-» ] Eic Talubri in gravcm locuni primahyeme migrare tutum ctCe docuit Celfus lib. i . c. j. [ ^ ] De rc ruflici n. K j 



Lib. i8. Nat. Hift. cap. y 
InAppend.VII. [g( 
Hib.de fpcftac.epig. 26, 



[«/] Lib.i.dereruft.cap.j. [? ] Apud Liv.dec.i. lib.i.cap. j. & feq. 
[^(Epillola8<J. [^]N.H.Iib.56.c3p.is. 



94- 



De Adventitiis Romani 



De nau- 
Kjachia- 
fum jun- 
do. 



TCon po- 
tuijf: illis 
Jviuoj eJTe 
pa iifjire . 



Chryfocl- 
la. 



que iclibus flu£\uaret , fingulilbuc gymnicis (lcm chryfocollam Nardinus (?) credidit c(le 

diebus occulte, fubitoque inducerentur aqua: , fpeciem floris ajris. Apud eundem ctiam le- 

atque educerentur , oii-nus , pavimentum Circi a Caracalla minio 

VII. De fundo autem , feu pavimento nau- fuifTe coopcrium . Sed quid conjefturis cona- 

machiarumfemper ip(e, neclevibusargumen- mur oftendere, quod oculorum ipibrum tefti- 

tis duclus exiflimavi , non ex nuda , laxaque monio fatis fuperque compertum «ft ? Vix e- 

terra, in lutum facile ceflfura , fed ex mate- nim hxc pauca perfcripferam , cum refcivi 

ria , quae tempore ioliditatem nancifceretur , transTiberimante aliquot annos aitefuffofla. 

conftruclum fuifte \ quare accolis nihii mali terra , & novarum aedium fundamenta jace- 

cxccenoib unquam folo timendum elTet . Ete- rentur, in via qua itur ad D. Francifci Tem- 

pim unum idemque theatrum tot , tantiique plum , cui vidgo nomen ad vipam , eo ipfo 

inter fe contrariis, & fccpe invicem ie confe- inioco ubiolimcelcberrima Augufti fuit Nati- 

ftim excipientibus ludorum generibusinfervi- machia, inventum fuifTe folidum pavimentum 

ic minime potuiifet , nifi pavimentum fir- operemufivo, elegantiffimis figuris exornato , 

inum , ac folidum lumma arte , ac diligentia quod fane omnes antiquitatis exploratores haud 

confe6lum fuiifet. Qi-iem enimfugit eodemin quidquam dubitarunt, quin ejufdem Nauma- 

Circo maximo terrs , maris , ac fluminuai fpe- chise folum fuiffet : Hujus vero Icon a diligen- 

clacula celebrari folita , videlicet primo ludos tiftimo Viro J. C. Bartholi in aes inciia fuit . 
Circenfcs (^) ; fecundo ludicra certamma ; XI.Et cum Veteres[/e ] Amphitheatra , Cir- ^'"'.^''■/"'■* 

tertio faltantium pompam ; quarto yenationes \ cos , & qua:cunque alia loca ad pugnae uium ^^ 'J^^^^ 

quinto ludos (Z») Trojanos a pueris nobilibus fternere confueverint rafura lapidis albi, \z\ afpergs- 

lurmatim difcurrentibus ; fexto ludos pugna- fimplici arena ; ne fcilicet in tamcrebra {d.n-^^>"olim 

torum tam equeftres , quam pedeftres ; fepti- guinis efllifione lubrico ftatini vel lapide, vel f "."""'' 

mo navalia pr.Blia ; oftavo ludos fcenicos ; ruderato pavimento nulla eflet ratio ftandi ,-(./'""^"" 

nono oftenfionem (f) hippopotami , & cro- atque certandi, hanc fane confuetudinem in- tf?»;;^- 

codillorum ; tandem cadaverum (<^) combu- duaam fuilTe putat Panvinius [/] tum ad o^.theatri, 

ftiones ' natum , tum , ut poft naumachiam , emifla in 

VIII. Verum ad conje£luram adeo clara Tiberim aqua , nullo limo impediente , reli- 
meis argumentis accedunt magnorum Aufto- qua ludicra facilius celebrarentur . 

rum teftimonia, ut certiflime pofllm affirma- XII. Quinimo tanto diligentiuscredendum 

re , nauraachias conftraro fundo donatas fuii- eft prifcos ib geiriflfe , ut aquas paluftres a •^""^""» 

fe ; itaut neque cum aquis plenx , neque cum ftagnis , naumachiis , & amphitheatris peni- '"^ ^iofl""^ 

vacua eifent , paluftre tundum habuerint . tus arcerent , quanto ipfi cautius agebant , therma-y 

IX. Porro(ut de Livio (c) taceamus, qui cum primum ele£luri eflent locaconftruendis •«»». 
fcribit ex S. C. decretura fuifle Lacus fiernen- thcatris idonea ; de quibus fcribit Vitruvius 

^ox iiZ/f/We) Cornelium Tacitum ( f ) hac de re (»0» omne ftudium adhibendum cffe , uc 

expendere juvat, qui Augufti Tranftiberinam quam ialuberrima fint , ac prafertim quam 

naumachiam defcripturus , his verbis utitur : longiflime a paludibus abfint , rationemque 

StriiBo cis Ttberim fiagno : ftruere vero eft ib- adjungit , quia homines per ludos uiia cum conju- 

lide compingere , non fimpliciter cavare . gibus , & liheris peifedentes , dele^ationibus de- 

Contraverointelligendum efle videtur de alia tinentur , & corpora propter voluptatem immota 

ejufdem Czfaris naumachia, iuum juxta mau- patentes habent venas , in quas incidum aurarum 

foleumceleriterinducfa, cujus meminitSueto- fiatus , qui , fi a regtombus palufiribus , aut 

jiius (^), inquiens : Navale prtelium circa Ti- altis vitiofis adveniant , mcentes fpirttus corpo- 

berim cavato folo : qus cum ( forfitan pro- ribus infundunt . Profefto Cclfus inter Lati- 

ptcr areara ccenofam redditam ) acrem cir- nos elegantiiTiraus Medicins Scriptor , hanc 

cumcirca inquinaverit , paulo poft in nemus propliylaxeos partem tra6lare meliusnonpo- 

converla fuic ; ficut multx alix nauma- tuiiTet . 

chis cx S. C. terra injcSla , ob eandem XIII. Supervacuam autem operam fcrutan- 

cauliim impletx fuerunt , ut au6\or eft Pan- dis Veterum monumentis impendimus , cum 

vinius. noftros etiam nunc ob oculos obverletur qua:- j^^^""^^' 

X. Nequc aliunde arceiTendum nobis vide- dam non injucunda fpccies naumachiae m A- p/.!ie,r A^ 
tur , quod de Vaticano campo Tacitus tradit , gonali platea , in quam per sftivos avdoies goiali . 
illum infami aere fuifle infeftum , quam Dominicis diebusaqua infunditur, exquanul- 

quod Neronis naumachia ibi iociparata, cce- laaccolis noxa infertur ; propterea quod ftra- 

noib , hoc eft non conftrato lolo iuiiret . Sed to filicibus pavimento , recens aqua excipia- 

longc clarior Phnii (A) locus,. ubi exponit , tur . Cui tamen ab immunditiis purgando , 

Ncroncm jufTilfe , arenam Circi chryfcoUa in- tumantequamlatexaffundatur, tum poftquam 

fpergi , ci'.m ipje concotori panno aurigaturus effet . cgeftus cft, sdiles fedulo incumbunt .• nam 

ChryibcoUa vero, ut idem tradit Plinius , eft lupcnoribu.s annis interdum accidiffe novi- 

humor , qui in fodinis per venas auri de- mus, ut , Iblo nec antea, nec poftea munda- 

?i\xix.,& craifefcente humore ,rigoribufqi'.e hybernis to , fordes per noftemaquis macerata» compu- 

tifque ad puriiiCis duritiem folidatur , quam qui- truerint , labemque circumfulb aeri intulermt. 

CA- 

(•0 Vide Panv. de lud. Ciic.lib.i. (^)Inventum Ausufl.exSuet.in Augiiflumn.54. (c ) Plin. lib.S.cap.z^* 
(rf)ApudFe(f. (c)XIl.Annal.n.56. (/) Decad.^.lib.p. (^^lnAuguft. (/^)N. H.lib. jj. cap. ^. (O L. 
^.RoniJcAnticjuac. 2. (^)Lipfiusde Ampli.c.j. (/)Delud.Circ.l.i.c. 5. [?«]L. j. fuae Archite(fl. c. j. 



< ••■ 



COELI Q_UALITATIBUS 



95 



C A P U T VIL 

P^enas vitrioU , fulphuris , aliorumque fojjilium , 
quie Romano ttt agro patettt , ejufdem aeri aon 
obeffe , nifi Jlagnatttihus aquis corvumpantur . 



ribus cohobati praedicti falcs computrefcant , 
ut hb. T . de Nox. Pal, Effluv. oflcndcmus . Non 
enim fulphur , vitriolum , nitrum , atque hu- 
jusgeneris fofTilia luaptenaturafuntvenefica, 
vcluti mercurialia , vel arfcnicalia , quorum 
nullum ex Latii fodinis eruitur; immo vcro yitrlolum, 
DtfputaturdeTemperamentisfalubrioribus(efia' fulphur, vitriolum , & nitrum, quibus ^rx' <y nitrum 
tis, atque hyemts , quce in Urbe citra excef- cipue terra noftra redundat , ut campos {^x- P^*^'"^^'" 
furn ftnt oportet . tilifTimos reddere folent , fimiliter & ipfos ci- ^^^■'^/^/^ 

ves robuftiffimos faciunt , & colonos quoquc ftaman li- 

PRsterea non deerunt, qui contra alTertas femper, & ubique fcrvarent incolumes, nifi bi*"cor. 
a nobis caufas viciffitudiQumRomaniae- alicubi laticibus, fordibufque permixta (imul """/'"»- 
ris opponent , univerfum pcne Romanum a- corrumperentur .- hinc enimnoxia, acpenc vc- "'* 
grum fcatcre vertis vitrioli , nitri , fulphuris , nenata mixtio fuboritur ; quae in atmofphEEram 
atque aluniinis ; unde aer , etiamfi nullis pa- folet affurgcre . 
^ • j / • ludibus inquinctur , tamen adhuc nocens fit V. Nec porro deeft hic oculatus teftis ma- „ ... 
cere fo- oportcat aftatc , atque autumno , quia us gnusluaaetatc Fhilolophus, rerumque natura- yg^,„„^„. 
leant et- temporibus propter vim folis uberrima fit liumexcuItifnmusMichael Mercatus(<r), qui ro venefi- 
iamMedi- gxpiratio eorum fofTilium, quse jn noftra at- in fua Metallotheca MS. irridet afTerentes , ex cnonele- 
"' mofphajra marini falis halitibus conjun^la , fty- vitrioli fodinis veneficas auras excitari , Cujus ^''"*''* 

giam quafi auram componunt , qus in corpo- haec verba funt , ubi agit de calcanthi venis 
ra incolarum illabens , minimo negocio, tem- in agro Romano : Fodttur terra cakanthi in- 
petiem fanguinis perturbando , ac folvendo , ca- terdum fubterraneis fpecubus , vel montium ca- 
ftrenfes febres progignit : itaut fomnumin pro- vitatibus , interdum aperto undique coelo , puteo- 
ximis vineis carpere mortiferum fit , atque rum inflar , non quod peflilentes , (y lethales ex- 
omnino , experientia ^dflipulante , vitandum . halationes emittat , vel potius conclufas habeat 
Hsec porro aifficultas eo ftudiofius videturex- {utmale /ibi perfuaferunt nonmilli)fed quod alt- 
pendenda , quo magis non per vulgi folum quando cuniculos in quibufdam locis ejfodientes a- 
ora vagatur , fed plerunque noftrorum Medi- gere nequeant ; tantum enim abeji , quod in fub- 
corum mentibus alte folet infidere . terraneis fpeluncts noxium vaporem eruBet , jficut 

IL Cum vero argumentum duabus parti- quotidiana docet experientia , ut potius eorumfa- 



Cl. 



Pifariar» 
^iviJitur 
/ergumen- 



bus contineatur , altera a.Terente , Latinum 



Venas nif 

;raies,& 
tx illis ha' 



\ 



Httati conducat , 
ccelumabexcitatisper aeftatem, atque autum- VI. Huc accedit , quod hujufmodi fofTiliuni 

num exotiris falibus inquinarii altera decer- eff^uvia pcr continuatam diu aquali gradu 

nente, periculo plenum tumincolis, tumad- vim Solis in fublimem aeris partem urgentur, 

venis , vel breviffimum fomnum per eadem atque a ventisdifTipantar , noftramque proin- 

tempora captum in fuburbanis , urbanifque dc infpirationem protinus effugiunt . Contra Q.'*^"^^ 

vineis; nunc priorem partem ad examenre- vero tunc fublimatae particulz iftorum falium ?'"''^'^'!i"/ 

n • r • • fi • 1 • ■ c 1 ■ • n liu"! ettiu- 

vocemus, poueriorem tequenti capite pentri- evadunt pernicioix, cum a pluviis per aefta- .„;j remt' 

fturi. tem , ac principium autumni cadentibus ^cwfaeva^ 

IIL Uljro admittimus , diftas fuperius ve- rurfumin terramprjecipitesferuntur ,facileque '^'*"^' 

iierales,& ^^^ Latinis campis ineffe ; nec inficiamur ex propter opum tenuitatem,velincuriamcoIono- 

*iitus'in^aJ- fio'^1^1'^ fuperficieC quae paflim fcatet, tumru- rum, cum aliis impuris corporibus coalefcunt. 

r«w /«^''»- bra terra , quam pulverem/»«*eo/dr»M>wvocant, Quo fane fit , ut alias oftendimus , eo de- 

tos per La- t\im aquis acidulis ) particulas aliquot propter teriores evadere paludes, quo magis hetero- 

tium tnfi- energiam folaris ignis , calidis potifTimum genea ad illarum produftionem concurrit mix- 

'J^bet ' " teraporibus , folvi , atque in fublime ferri . tio vegetabilium , animalium , ac foflilium , 

Quamobrem audiendus minime videtur ftri- quje putrcfcentibus lymphis immiicentur. 
^^'' "J^^^y dulus ille chymiafter , qui, nihil a fixis falibus VII. Validum praeterea hujufce rei argu- 

ytjicitur, virtute folis in auras abire pofTe contendit ; mentum inde ducitur , quod fi fales vitrioli , rJ°a^Ju. 

quippe qui ignorare videtur, a Sole ignem nitri, aliorumque fimilium per zftatem x^oyixz mento ef. 

Kibtiliflimum , volatilemquc cum ztherc in ter- emitterent effluvia , proculdubio quo calidior , fluvia mi- 

raqueum orbem copiofifTime urgeri : propterea & ficcior fuifTct aeftas , eo conflitutio aerisin "•'""^'Ij"'* 

facili negotio, quemadmodum vulgaris ignis Latio futura elTet deterior \ led contrarium "°^n'* 

in Chymicorum officinis fal marinum, vitrio- paffimcontingit ; nimirumnullosfere rufticos, ,„r. 

lum, aliofque hujus generis fales admixtis crc- licet Solis radiis maxime omnium verbera- 

taceis folvit primum, deinde pellitin aerem ; tos, in malignas febres incurrere, cumviget 

itafolarisignisLatinaextellure, vigenteaeftu, aftas aequalis ( ^) , & aliquanto calidior ; 

acido-fixos , quos cum terra permixtos ofTcn- quod tum Donus fua astate , lum nos etiam no- 

dit, fales aliqua ex parte folvere , atqueinau- itra experti fumus; modo tamen icmpeftivaE 

ras poteft attoUere. pluviae circa Canis exortum immodicas ficci- 

IV. Sed nihil inde Romanae falubritati ti- tates ( quae ubique locorum quum excedunt mo- 

inendumeft,nifiaccedatfluidumaqueum, quo dum damnari folent ) prohibeant increbreice- 

fufi , fimulque cum aliis heterogcneis corpo» rc . Secus vero nofbdochia a rufticis tunc Cur^Ist- 

potiffi- 

(a) Armar.4. cap.a. (^)VideCornel.Celf. fcriptoremalioquiRotnanutn, quilib.a.cap.i, advertit ex tetnpe- 

flatib.opiraaszqualcseflefivefrigida:fint, fivc calidipefnmas, qu2variantma.\ime. 



9« 



De AdVENTITIIS R.OMANI 



•jHs tflivo 
tempore 
Ttpetenti- 
ius tuflici 
plurimum 
a^ottnt . 



Jolvltur 
srgumefl' 
fum du. 
£ium ex 
Petrenio , 



Extret»* 
iahoTtnt 
ftiTjper ift' 
eluctmt , 



ptiflimum rcpleri ccrnimus , cumpluvia: iden- 
tidcm zftivo tcmpore in^cminant , quippe 
quz difperfsi in fublime diftorum jam fofli- 
lium femina rurfum in terram detrudunt, & 
lacunis tum no^^^s coUigendis, tum antiquis 
refermcniandis caufam pra:bent . Paludes ita- 
quc , ccenofaque tcUus , non vero nudum , fic- 
cumquc vitriolum , nitrum, 5c fulphur (qui- 
bus alia quoqUc laluberrima loca fcatent , & 
unde manvia eliciuntur pharmaca ) Latii coe- 
lum faciunt infalubre . 

VIII. Ncque vero noftra: fententia de cle- 
mentiori Romano ccelo , cum aeftas calidior 
eft, ac ficcior , quam cum viciflim humida 
fucrit , & frigida , quidquam adverlatur Ale- 
xander Pctronius (<»), quifcribit: illosexnif 
daopinioue, ac fine ulla experientia loqui , qufpu- 
tant, tejiatem natura caltJiJfimai» , byeimm frt- 
gidijjlmam ejfe debere ; cum ia quampltmmts ter- 
rte locis , ubi tum tejlat , tum hyems moderatefe 
habent , homines & diutius , &falubrius -vivaiit . 
Etenim Pctronius intelligcndus eft tum de 
fupremo calore , acfrigore, qua: , ut cxtrema , 
laborcm femper inducunt, tum de locisuni- 
verfc , ac promifcue in Europa fitis , quibus 
exceffus utriufque qualitatis obclTe folet . Non 
enim ignoro , jeftatem plus jufto fervidam , 
Romanis civibus, qui meridiana negotiafuis 
pedibus accelerant , fummopere importunam , 
roxiamque evaderc . Ad quod fpeftat illud Vc- 
nufini(A), cumaftivo temporc forenfem Ro« 
mc operam periculi plenam cxaggerat; 
* 

.... Dum ficus prima , calorque 
Defignatorem decorat HBoribns atris ; 
Dumpueris omnispater , & m<7terculapallst , 
Offlcioftque fedtUitas , & opella forenfis 
Adducit febvcs , & tcftamenta refignat . 



nim , ut ab Aquilonari , nimiumque algida hye« 
me oriuntur Romz etiam cpidemici pcfto- 
ris morbi , cujufmodi , dum hxc fcribimus 
menle Februario anni 1706. in pauperes , at- 
que in incautos praefertim graviter, infolen- 
lerque graflati funt ; ita maximo ab zftu , ac 
ficcitate , fi diu per zftatem perfevercnt , no- 
ftris indilcriminatim tum civibus , tum rufti- 
cis, colonifquc timenduiTi efl:; quacnimfunt 
extrema , funt etiam periculi plena . Idcirco 
legimUs apud hWmml d) : pefiilentiam olimor- 
tam futffe a ficcitate j & alibi ( e ) : natamftmili- 
ttr peftilentiam in agro Romano exficcitate, & calo- 
ribus nimiis . Etcnim ob defeftum humoris , 
tum folida nimium rigefcunt , tum fales fluido- 
rum noftri corpons pnter modum acuuntur , 
& effervefcunt ; unde communis morbus ali- 
quando produftus eft, quem fuo more Livius 
peftilcntiam appellavit . 

XI. Non aliunde autem zftarem calidam, 
& ficcam Romas falubrem , humidam contra , 
& frigidam noxiam experimur , quam quod 
humilia haec loca , -tum ob regii fluminis vi- 
ciniam , tum ob aquarum qua nafcentium , 
qua adduftarum ubertatem , fuapte natura 
raulto humore , quo unice sftus nimius mi- 
telcere potcft , redundent ; c contrario autem 
aftas humi^a, humidam alioqui terram, cg- 
nofam reddat, & inclementcm. 

C A P U T VIII. 

Timorem pernoBandi in fuburbiis Romanis ati- 
cubi prudentem , attcubi vero anilem effe ; ft^pius 
tamen vitte periculum ctvibus non ab aeris la* 
be , fed peccatis in fex rebus nonnaturalibus , 
qui occafione rujiicandi committuntur , tmminem 
re. 



Cur exni-i 
VI ia /ieci- 
tate, <S- 

calore orttCk 

peflilen- 

tite. 



Calitia,& 
/iccnaftas 
Rcmanit 
cur falw 
brit. 



CMr nimi- 

us calor 
piagis 
Hunc no- 
ceat ,quam 
elim Ro- 
inar.ii . 



Laxi:as 

vittKUttt 

etiam olim 

:» fifpi- 
cionem V9- 
cata tnve- 
titcinfalti 
Aritatis , 
O" ^uare. 



JX. Hoc porro ex nimio calore infortunium A Ltera dcinde pars allatai difficultatis fpe- 

multo facilius in rccenti , quam in antiqua /A ciem refert experimenti, ut magni proin- 

Roma accidere nonnulli , nec quidem fine dc ex vulgi opinione aeftimanda videa- 

caufae , funt arbitrati . Quantum namque via- tur.Sed vulgaria ingenia laborem dividendi con- 

rum latitudo , ac direftio pulchritudini , ac fufa, & fcrutandi abdita fzpe fugiunt , ac re- 

decori Urbis adjecit , tantundem lalubritati formidant. Cum enim nonnuUi viderint , mul« 

acris detraxifle videtur, nunc enim nimis li- tos Cives in vitz difcrimen venifle , poft- Jndicis 

ber , atque cxpeditus patet aditus folis , ventif- quam fomno aliqua in villa fe dederint , ftatim i'"/m<»'^ 

que per iemuas, atque areas civitatis. nihil aut utum loci , aut ventorum idolem , ^^^^.^^^ . 

X. Porro non eft nova hujufmodi dc Ur- aut pravum asgrorum apparatum , vel inge- 

be querela , nam fuccurrit Taciti (c) locus niumpenfitantesgeneraliter definiunt, univer- 

quo oftenditur, Ramam propter viarumam- fum Latii aerera multitudine minime 
plitudinem in fufpicionem infalubritatis ve- 
niflei cum enim Urbs a Neronspriusincen- 
fa, mox, recens zdificata fuiflet : Erant, in- 
quit Hiftoricus, qui crederent , veterem tllam 
formam falubritati tnagis canduxtffe : quoniam an- 



aoita- 
tum, intra , vel cxtra orbem a folftitio aefti- 



QuitLatiif 



vo per totum pene autumnum omnino efle le- 

thiferum. At cnim cum veritatem, ubi ipfa 

iatet , ibi quzrendam eflc arbitremur , ultro Tegiones 
j j o .. . concedimus omnes Latii regiones, quz pro- Cb- ^xWo 

gufiite itinerum, & altttudo tefiortm nonperinde pter foli humilitatem vcl ipfa paluftres , vel "b palu- 
Solis vapore perrumperentur ; at nunc patulamla- paludibus finitimae funt, aeftivo , ^tque autu-^^^'^ y^^^ 
titudinem, & nidta umbra defeyifam , graviore mnali tempore , praefertim fi nulliflatus, vel y,;^,-,;^,;, 
ttfiu ardefcere . Atque ideo apud nos in vulgare fi auftrales , atque africi duntaxat fpiraverint , tiamn*n->._ 
proverbium abiit , currum Romz quinti ele- indementia coeli laborare ; cujus generis no- '• ' 
menti locum tcnere i enimvero pedeftre icer ftro etiam xvo offendimus vicos , villas, acvi- 
fumma tamhyeme, quamaeftate, urbanosvi- ncas fere omnes , fitas extra portam Ccelimon- 
xos frequcnter in vitae difcrimcn adducit . Ete- tanam , Latinam , Capenam , & Oftienfera ■■, ni- 

mi- 



[a] DcVi61.Roman.lib.i.cap.4. [b] Horat.epift.lib.i.epift.y. 
4.cap. 16, [e] had. Ucc,l;b.5.cap.iJ. 



[c} Annal.lib.iS'n'4j« [d] Decad.i.lib» 



C O E L I Q_ U A L I T A T I B U 



97 



inirum pro[Hcr viciniam plgrarum acjuarum , commcmoramus P cum pafriin noftris ocuh'-, 

lum Marians, tum Almonisfluvii , tum alia- tcUes occurant lacrarum P.eliquiarum efibl- 

rum multarum , iis ex locis Iponte nafcen- Ibres, <jui totahyeme, & parte veris( tcmpo- 

tium, atque in exiguas paludes converfarum . ribus nempe , quibus exdem cavernae propter 

Unde merito Plinius (<*) agens de eligcndo ccercita efHuvia magiseflent damnandz ) tam 

fitu villarum , illud pra: omnibus monet , tte cruendisSan£lorum Martyrum lipfanis, quam 

JHxta palticies ponantur . invecta: illuc terrsE egerends ablque uUa pe- 

n. Quinimo vineae, & campi extra portas nitus propri^ valetudinis noxa fcre continen- 

Portuenfem , Flaminiam , & quotquot juxta ter infudant . 
Urbem Leoninam in vallc potiflTimum infer- VL Quod fi cjufmodi cryptx , catacumbaj , 

di£la , aquas hxrentes , & paluftre folum ac ccemeteria , modo non fmt ccenofa , & .* 



Mt 



arcna' 
rtil arptt' 



habent , a nobis planc damnantur , iis prxfertim paluftria , ab hominibus tuto habitari poftunt , „,,;,,„>.^ 

calidis tempcftatibus , quas vel aer pluvius , qxtid prohibet , quomlnus etiam iuburbana , duciturad 

& auftralis praiceftit ( quo ab Hippocrate ( ^ ) qux fupra ejuidem Latii tellurem pofita lunt , /«-'^ /'<- 

in ipla ctiam Gricia obiervatum legimus ) loca , quotics circumcirca a paiudibus penitus ^"^''"•' • 

vel cum ipfi latices, ob hyemales pluvias iu- vindicata fuennt , citra vitae pcriculum inco- 

perflucntes per lcrobes , & canales ad Tibe- lantur ? 



rim celeriter, ac libere verno tempore non 

fuerint derivati. 
Qtahttsin IIL De iis profe6lo vineis, & vicis id lo- 
'.KK-eis emii habent, quod advertit Joannes Baptifta 
'"';'^''/' Donus(c), ubi verba facit de Rufticis , qui 
^.■^'/g'^'^,;^ poftcoUeftam meftemobgravioris cjli metum 
iOono. 



VIL Quod vcro multi tam Ixpe a;grotent , 
atquc non raro in libitinas rationcm veniant 



Ex intem- 

■ ■■ ■ n 1 perantia , 

ex Jis , qui jEiiate , atque autumno voiupta- ^ conff.e- 

tis gratia ad Romanas vineas , quanquam ia- ta-^ttacr- 
lubri in litu pofitas , divertunt ■■, hoc evenire '^'"^ /"" 
putamus , non quidem vitio aeris, fed caco- ''" ^^" '" 

regredi domum feftinant . Horum, inquit,p/e- chymis corporum apparatibus coniulio nunc „,(,^^4^ /a 

rojqtie videas moxbofgs , pallidofque afpeEiu , ac pr^etermiflis , utpote latis notis , & culpa eo- iis,y:(:-:i 

vix firmandis vefligiis y ne dum farcnwJis , atit rundem hominum , qui modum , ordinemquc/"^ "'•'':•" 

ferramentis ferendis habiles , catervatim m,f[los omnem iex rerum nonnaturalium uno , co-"f' '^' "" 

iiigredi , quippe qtiortim magna pars in Urbanis demque die in detcrius vertere iolcnt. Quou 

Nofocomiis vel 'oitam relinquunt , 'jel longo tem- fane non fugit Alexandrum ( e ) Petronium , 

pore cum morte luBatitur . magnum illum litnitatis tuend^inRomano ce- 

lnfaliti?H- IV. Sed hujulmodi ab aere accepta mala lo Auctorem , qui hsec habet noftris incolis 

tas eanua -^ univerfum paluftribus aquis , potu , ipiritu- fedulo animadvertenda : Verum tejlate , fi aut 

foflsa^ttis que hauftis debentur, non vero nudisialibus aqtiilo ,autfa-vonius flaverint ^Romaiuzyiimviiie.-:- 

jiitgr3.tnii- vitrioli , aut aluminis , quorum caufa fi Ro- rum aerem mn infilubrem ejfe cenferr.iis : f.vpc t.r- 

i?us trt- manum ccelum nocens efTet , certe deterius ef- men nocere confuewt , quia homines confuctitd:- 

Liisnda. fgt apud vineas juxta portam Pincianam , & La- nem in omni vi&u mutant . Nam Soli fefccina 

tinam , cum prope illas majori copia hujuf- tempus expommt: intempeflive , mv.ltf.mque , tt:>r. 

modi fales fubelTe apertiflime doceamurace- folita comedtmt , bibunt , aguntqus ; crepufculo 

lebri aqua acidida, quae vix milliario a Pinciana fub dio cxnant ; fubinde plerttnque ftidantes -ui- 

fcaturit, cujus venam fub monte Pinciorefta »e.tm perambulant ; poflea nociu domum revertv.n- 

ad ufque cloacam maximam , unde fons al- tur . Ita riQn aer , fed htec , qiice committuntur , 

ter manat acidula , fluere ilifpicamur , & obfunt . 

tamen nullus Romx fitus magis clemens , & VIL Sed in re noftris experimentis latis f~",if!.[[ 

lalubris eft , quam qui Pincio , & Qttirinali con- perfpe£la alienis teftimoniis non indigemus . ;/j „,.„;, . 

tinetur; nimirum, cum hsec regiones collium Nam cum viderimus aliis lethiferam, aliisin- 

naturam habeant, tumventis liberius agitan- noxiam in iiiburbanis villis fuiile eandem ru- 

tur , tum lymphis celerius iter largiuntur ad fticationem , affirmare non dubitamus , obefle 

flumen,noftrapraeiertimxtate ,quaipfaeaquis, potius qua committuntur in vineis longe a 

„ ^.^^^ vit olim , ftagnantibus non amplius laborant . paludibus pofitis , quam circumfulum illarum 

Chfijliani ^* ^^^ ^'^^ \x\\\xs , qui dirarum hiftoriam aerem. Multi enimvaria per licentiam in vi- 

in atena- perfecutionum , quas Chriftiani ab Impera- neis peccant , eaque apud Medicosreticere fo- 

riis com- toribus Diocletiano , Decio , aliifque pafli lent ; quia homines in fuorum malorum ori- 

^"hampro- ^""'^ ' de liminc falutavit , ignorare poteft Chri- ginibus acculare malunt honefta , & fortuita , 

'2'<''e"'e nc- fti-fidelium multitudinem, quam Cardinalis Ba- quam turpia , & ab ipfis cxpetita . Ouo Ix- 

guiviffent, ^onhxs (d) colonias appellat , alacri ftudio in 

fi Latii abditis arenariis conventibus fuis , & coniuetis 

^^fi'* "'^r "^^•'^ Religionis exercitationibus frequen- 

'urtsemit- ^^"^ incubuifle , ubi homines libero aere , eu- 

fcret, chymis cibis, communique luce privati, nul- 

la fervata temporum eIe£i;ione , vivere profe 



pe fatlum eft, ut clinici in medicamentorum 
dele£lu tuerint minus cauti , & febrium per- 
niciem non tantum non averterint , ied cele- 
bratis phlebotomiis interdum acceleraverint. ,, ■ 
h-x adverlo autem viri continentes, abitinen- ^j^^^.^ ^^ 
telque quovis anni tempore impune , ac tuto eopericMi 

£to nequiviflent , fi a Latii terra , cujus in vif- in iifdem villis ( modo coenoft loli non iint) per- '"" • 

ceribus hujufmodi crypts cfFoiTze funt , venefi- no£lant, &; rufticantur. 

cum quidquam efflueret . At quid antiqua hsc IX. Quid > quod nonnuUi ideo in morbos 
Lancijii Oper, Tom. I. \ fre- 

[a] Nar.Hiftor.Iib. i8.cap.6. [^] j. Aphor, ii.ubiferibit: Siquidemhyemsftcca, &agui.'o>!iaftterir, ver t,^- 
ropltruiofum, &auflra/e, necejfe eji , ajlatefebresacutasfieri. [c] Loc.cit.pas. 51. [</] Anni!. ad ann.Chrilh 
ijo. to. z. pg. 8i. (f) DeVia,Rom.lib.4.pa§.2n- f a =• l 4 



93 De Advent 

lifetirr.oY frequenter cadunt , quia iuperftitione imbuti 
"litatis """ pernoctandi calidis tempeftatibus cxtra 
noxiusejl Urbera, etiam in oppidis innoxii penitus ae- 
fUrifqKe . ris , confueto iommo abfi:inent . Romani nam- 
que media aeftate , atque inter autumni ini- 
tia , relaxandi animi gratia , Tufculum , 
Albanum , vel Tifaur , loca alioqui laudatifli- 
mx falubritatis , ita petunt , ut intra fpatium 
vigintiquatuor horarum ire , redireque foleant . 
Unde antelucano tempore , cum non nifi 
poft Solis ortumfurgere confueverint, Roma 
difcedunt ; atque , ubi primumeopervcncrinc, 
inlolitis motibus ad Solis radios fefe exer- 
cent, mox lautse accumbunt menfx, quavix 
ablata , cum nec ofcitare , nec dormire ve- 
Imt , ludis , aut exercitationibus tempus tc- 
runt , Ipiritufque ita folvunt , acrefque red- 
dunt , ut , cum Romam vefperafccnte die re- 
deant , non ftatun in lefto fe coUocent , fed huc 
illuc divertences, nonnifi ad lummam no£tem 
cubitum erant ; quare multi fequenti die ca- 
pitis dolore correpti , febnbus etiam tentan- 
tur , non aeris quidem mutatione , fed culpa vi- 
^ . "ilia: , atque infuetarum exercitationum.Hanc 
tt4rexeo ^^"^ noxam iple ego, puerili , vanoque ae- 
^uod Au- ris excuflb timore hac ratione , vitare didici , 
flor ffx/ft- quoties enim ad invifendos(quod mihi fajpe 
tut ipje contigit )nobiles aegros in locisinnocui coeli , 
vel urente Sirio , perdu£lus fui , femper a 
prandio integram horam fonino tranfegi, & 
pr2 aliis incolumis , hilarilque Urbem repe- 
tii, ut alacrior redierim ad penfum meum; 
cum f^pe aliquem ex comitibus , qui a fo- 
mno caverat , aegrotantem inviferira . Quod 
tamen de falubris aeris varietate , ac muta- 
lione intelleftum velim, quippe &mihi, & 
aliis religiofiflime caverem asftivo tempore ab 
impuro aere , putaOftienfi, Portuenfi , fimi- 
libufque . 

Et rurfus ^- Certiflimumtandemargumentumadina- 

expontifi- Titxa. deponendum rimorem, quo nonnulli de 

ciisComi' noxa Romani aeris , etiam ubi prope non 

"^/^^'^^'■* funt paludes, anguntur, illud eft, quod tria 

per afla. Comitia novorum Pontificum in sftatem , & 

tem, & autumnum ipfemet riderim incidifle ; & ta- 

autum- men ex tot millibushominum , quipereatem- 

"'"" • pora ad Urbem vel famuli , vel comites Pur- 

puratorum feftinanter confluxerunt , ne unum 

quidem levi morbo correptum fuifle ; cum 

rere omnes in caftrenfemfebrem, quippeple- 

rlque Vaticani campi hofpites , incurrere de- 

buiflent , fi Urbs , locis etiam parum frequenta- 

tis, a folftitio aeftivo ad autumnale aquinoftium 

inclementia cceli laboraret , qua certe tunc 

femper afficitur, cum a paluftribus aquisali- 

cubi non vindicatur. 



Latlum 
«b Orieme 



C A P U T IX. 

Ventos Auflrales , quos Romauus ager facile excr 
pit , acftflit , tdctrco aert labem communtcare , 
quod paludes , cacnofariique terram inveuiant . 
Nonnulla etiam de Urbis caltgine . 

ERit forfitan qui objiciat argumentum ex 
Latii convalle , acplanicie depromptam, 

{") 3. Aph. 5. (^) Loc.citarto, 



1 T I I S Pv. O M A N I 

cum enini Romanus ager pra-altis montibus "-i^^P'^»- 

ab Oriente tum hyemali, tum a:ftivo "ique ^o^fXj 

ad univerium Septentrionem undique Qin^,^- feptuoi . 

tur , ac defendatur ; ad Mcridiera vero uf- ^^ j^^^i^ 

que ad Occafum hyemalem ita late pateat ^;>m ob- 

ventis Auftro, Libonoto, atque Africo , \xz"-jerfapU. 

illos non folum libere excipiat , fed facile etiam """ '"" 

coerceat , & fiftat ; hinc muki deduccnt , "'' 

eara cceli inclementiam, qui ad humiliores 

hujus agri regiones habitatoribus , sedificiis , 

acfylvisdeftitutasa:ftivis, atque autumnalibus 

tempeftatibusredit, meridionalibus hifcevcn- 

lis , non vero paludibus acceptam referen- 

dara efle , quippe qui per fingulos annos iis tem- 

poribus majori cum vi recurrentes particularum 

erodentium , ac fermentativarum copiam ex 

terris, unde veniunt , atque ex mari , quod 

trajiciuHt , abripere folent , atque convehere ; 

qua; utique particulx a colonis , aliifque ejuf- 

dem agriincolis facile imbibuntur; quare , fi 

trequenter sgrotant , id non quidem palu- 

dum , led meridionalium ventorum culpa con- 

tingere . 

n. Non inficiamur meridlonales ventos , Oiiiventi 

cum vchementes fuerint, turbidi, & zHuoi^i meridw- 

Roms , atque in agro potiflimum efle infa- "'^'^^ ' ^ 

lubres , magis quidem asftate , & autumni ^"^"i' 

prmcipio, mmus vero per hyemem totam . 

Sed negamus , eam infalubritatem , feu po- 

tius perniciem , quam in incukis , & paluftribus 

Latiilocis per a»ftatem prsefertim experimur, 

iis , etiamfi validi fpiraverint , ventis tribuen- 

dara efle . Hujufmodi enim venti non aliam 

certe per feipfos ad Ijedenda Romanorum 

corpora exerere vim pofllmt , nifi illam , quam 

Grscos ex Auftro pati expofuit Hippocrates 

ia). Etenim utrobique tam inLatio, quam 

in Graecia , cum flant meridionales venti , 

ab iifdem Africss terris veniunt , perque idem 

Mediterraneum pelagus excurrunt . Atqui apud 

Gra;cos ( ^ ) : ./iujlri Iblummodo auditum hebe- 

taiit , caliginem viftd offundunt , caput gravant , 

tarditatetn denique , ac languorem homimbus in- 

fenint; non vero exitiaies , & caftrenfes febrcs 

inducunt . Igitur Auftri , cura in Romano a- 

gro non folum enunciata ab Hippocrate fym- 

ptomata, ( quas hyeme quoque Romanorum 

in morbis , dum ejufmodi fpirant venti , paflim 

obiervantur ) fed caftrenfes etiam febres per 

ieftatem excitent : hoc quidera non vi nati- 

va: indolis Auftri , Africique venti , fed pecu- 

liari , malignoque fermento , hac in terr» plaga 

invento iilque permixto , tribuendum elfe 

cenfuerim, cui tantummodo exakando , atque 

urgendo , non autera producendo Aufter par 

efle poteft. 

III. Hanc vero luem , quam venti meridio» 

nales per fe non habent , undenara accipe- ^"^ "^' 

re , & per incukam , minimeque habitatara particulat 

Latii planiciera quaquaveriumconvehere pof- ;7o.x;/?j, ^ 

lunt, nifi expaludibusPontinis, Oftienfibus, /'«''«'''/^«•f 

iparfimque ab akis, ac toto fere ccenoib Vi- f° ".""'/* 

a ■ • 1 1 n 1 Oflienft- 

tore noltn mans quod ob itagnantes raodo ^^^ ^^ 

hic , modo illic aquas pene lethiferum efTe cxriofo li- 

paulo ante demonftratum eft ? Siquidem eo- '"''^ ^'"'^- 

rum ""'" • 



c 



L 



I Q_ U A L I T A T I f; L' S . 



99 



liim pr.ufTimum locorum accolx pnfl folfli- p^cntT inqiiircre clchcrcm « Ncc difputa:i;r-> 

tiumxftivum, Ipiranie pracfcrtim Auflro, tam mihi argumcnta deficcrent, quippe qux nia- 

malc habent , ut , nifi ad montes confugiant , gnis ingcniis (/) ubercm adhuc fcribendi ma- 

facile c vita decedant . Propterea, ut recen- tcriam iuppcditarunt . Scd quoniam ad Mcdi- j^^r ,^^ 

fitos ventos in fuo utcunquc maleficio relin- corum duntaxat eruditioncm , atquc ad «2,^0' m/ipis, 

<]uimus, ita paluftrium locorumperniciem ma- tantium utilitatemftudia noftradireximus, (gi- quam in- 

•gis, magifque hoc ipfo confirmamus , quod Au- tis erit admonuiffe, Tiberim crebris , ac fu- ''"J^'^^'"* 

Iter non ubiquc locorum eandem vim cxer- bitis incrcmentis nufquam luis aquis magis , g^^^^j^f 

cet, eofdemquc parit morbos , fed iis dun- quam jpfa in Urbe cxundare , atque rcftagna- pr/Vjj/KyW 

taxat regionibus eft pcrniciofus, qua: paludi- rc ; cujus eventus caufas fmgulas ad duo pvx- effeEli cau- 

bus, aliifque terris corruptorum corporum in- fertim gcnera hic rctuliftc fufficiat , fcilicet-/" ' ""^" 

quinamento poUutispropinquaiunt , atquc ad- ad au6tam molcm infiuentium aquarum , ^ /jueneiu/^ 

verfa. Sed de ventis Auftralibus multoplura ad retardatum earundcm motum, atque c'jio- a^uartfm . 

a nobis di£ta funt priore (a) parte hujusDif- ncrationem . Etenimflumina toro en temporc 

fertationis. fubfident, lenique curfu devolvuntur, quo a- ^''"''^''« 

IV. Poftremo loco funt , qui damncnt qua; effluentes in cadem proporcione verlan- rffatjatut 

Romanum ccelum, quod denfum fit, & ca- tm- cum inHuentibus : tunccontra attolli, Scnio:ui,zy 

liginofum. Unde clariffimus Vir Lucas An- vel per cloacas regurgitare , vel etiam i'via.s fxonerano. 

toniusPortius (6) criminatur noftrum aerem , extraripas effluere incipiunt , cum laticespro- 

quia cernentibus ex Tufculo Romam totafub portione majori influunt, quam efluant. 
nebulis apparet. Sed ignofcat Vir optimus, n. Augent fanc molem influentium lym- '"" 



meque benigne audiat pro veritate fcriben- pharum multa; , pertinaciterque cadentes altis 



gtt£ CO>l- 



Caligo, & 
yiebula , 
qua obfitf.s 
cerijitur 
Romanus 
aer , pilu- 
britat: ni- 
h:l 4etra- 
hit. 



tem. Fatcor quidemcaligines, &frequentio- potiffimum , ac remotis de montibus pluvix ^^^«fjj.v 

resnebulas partimaTiberi, partim acaminis, vcl repente lolut^e nives j quinimo fbrtuito 

qui plurimi in Urbe iunt , fublatas videri. erumpentes, lereno etiam coslo, ex terrxfi- „ _ . 

Sed illud nego, ambientemaerem propterea, nubus ( ipfis in fontibus , aut intra fluminisal- ,„',/;^j._ 

eiTe culpandum . Etenim Cagnatus ( c ) in veum) aquarum voragines.Tiberisenim , Pli- 

Tranfpadana, falubri alioqui regione natus, nio (^) tefte , duobus, & quadragintafluviis 

fcripto teftaturilIiccrebriorem,denfioremque, augetur. nec iane defuere qui crederent , nun- 

quam Romse caliginem fieri. Lnmo ipfe ego quam Tiberim ripas iuas exuperare pofTe , nili 

bis Urbini multorum fpatio dierufn mora- novo aquarum influxu intumuerit . 
tus (largiente fumma cum benignitate facul- HL Sed ne illud quidem incrementum a- 

tatem Pontifice) matutinas, deniafque nebu- qua; filentio pra;termittendum mihi videtur, 

las fere femper animadverti : & tamen Urbi- quod Tiberi intra Urbis mccnia , cum exte- 

num nulli fere civitati quod ad cceli clenaen- ris fuperbit aquis, & jam jam fuis de ripis 

liam cedere exiftimatur. Non ergo frequens effluxurus eft, maximum accedit , non modo 

caligo pravi aeris teftimonium praebet , nifi ex pluvia, feptem e collibus , & ex tam lata 

aliud vitiuni ex mortuis praelertim aquis ac- planitie affatim in fluvium prxcipitante , ied 

cefTerit, quae Romje plerunque atmofphsram potiffimum ex jugibus aquis trium magrfo- 

inquinant, ut fufe probavimus. Praetereaom- rumfontium, Triviifcilicet , Thermarum , & 

nemdecaligine tollitdifficultatem experientia, Janiculi, necnon torrentis Mariani , qu.T qui- ^'^^'^^'^ 

quK paffim nosdocet, ab hac RomanseUrbis dem, fi in unum proprium alveum conflue- 

nebula nihil grave nobis accidere . Quod non rent , juftae magnitudinis amnem efficerent . 

folum nos ipii teftari polTumus , fed antc no- Cum igitur fuperficies Tiberis novis aquis in- 

ftram aetatem ( temporibus lane , quibus Urbs tumefcens pari libra cum imis Urbis locis ad 

pluribus locis paluftribus aquis inquinaba- horizontem fuerit, fi propter allata impedi- 



tur) affirmarunt Alexander Petronius (<i) , 
& Marfilius Cagnatus (e). 



C A P U T X. 



l 



rnenta retardari contigerit, necefTano ingens 
horum fontium in Tiberim fluxus ipfe quoque 
retardabitur, quamobrem eajdem lymphjBpri-. 
mo in cloacis fubfiftent , deinde quaquaverium 
per plana civitatis erumpent , atque alluvio- 
He Tiberis inmdatione tanquam una ex caiifts nem inferent , vel augebunt . Propterea , fi un- 
adventitia infalubritatis Romani aeris . quam Romani Principes ejuimodi fontes per 

proprios du8;us re£la ad mare defle6terent, 

SI aquarum libratorem nunc agere inftituif- vel quod longe facilius efTet , earundem a- 
fem , profeito in Tiberinae ailuvionis cau- quarum influxum pcr fua quaeque immiiTaria 
las omnes, earundemque agendi modum dili- procul Urbe per ea tempora opportune inter- 
Lancifii Oper. Tom. L 1 2 cipe- 

[»] Cap.5.&4.[^]DeMorb.Milit.c.7.p. i68.[f ]De Salub. Roman. aer. p.50.[(^]Lib. r.de Vic.Rora.cap.s» 
[(?]Loc.cit.p3g.ji. [f] Andr.Bacciuslib.prop.delTevere, itemquede thermislib.i.tit.inuudat.Tibcr. 

Marlil. Cagnat. difputat. de Tib. inund. 

Benediff. Caflell. de menfur. aqu. curr. 

Jac. Caftiglion. dell' Inondazione del Teverc. ^ 

Philippus Stonor in prima par. Theatr. Polit. 

Baratter. in Archite<3. aquar. 

Philipgus Maria Boninus nel fuo Tevere incatenato. 

Domin. Guglielm. in fuo praiclaro opere, cui titulus: Della Natura de' Fiwni cap. lo, 

li quidem omnes, multique alii de Tiberis alluvione diligenter traflarunt. 
U] Lib. j. caj). j, 



lOO 



I 

D fi A D V E N T 1 T I 1 S R O i\l A N I 



jmpedi- 

fluminis 
■vitocita- 
tem , & 
cxo>i:ra- 
tiaa:/» re- 
lardantia 
-jsifortu:- 
ta funt , 
■9^1 perpe- 
tua . 
Pdmum 
impedi- 
m^ntum 
j\,orisg>- 
. neris , :i/j- 
petus ma- 
ris , (juo 
fl f.mnii 
re iit!ti<r . 



Tilierin.f, 
t^mari' 
na nqute 
■uehemens 
col/uBa- 
tioflumen 
urget fu- 
Jraripas, 

Sec:indum 
tmpedi 
rnentum 
Aufler ve- 
h e-nen- 
tiur. 



crpcrent , certe Roma minus effet alluvioni- 
bus obnoxia. 

IV. Qux minuunt, & impediunt velocita- 
tem , atque exonerationem aquarum in mare , 
bitanam veniunt confideranda , vel enim de 
novo adveniunt , vel firma, & perpetua funt 
in Tiberis alveo . Quae nova , & cafu quodam 
Tiberinis aquis accidunt ad motum impedi- 
menta funt . 

V. Primo , & quidem fa;pe , contrarius cur- 
fui flurainis ipfe impetus maris , quod vel 
proprio a;ftu , vcl cum Auftro potifTimum , aut 
Africo vehementer intumclcit , agitatur , at- 
que impellitur ( eo pra;fertim temporc , quo 
pcr proprium fluxumidcm mare fupra noftrum 
litus latius extenditur)fa;vum , actempeftuo- 
fum renititur curlui Tiberis , cujus aquas adeo 
fuum intrafmum non recipit, ut illas Urbcm 
veilus majori ex parte repellat . 

VI. Hoc autem impedimentum non mecha- 
nica tantum ratione , fed ipfo qaoque oculo- 
rum intuitu compertum efl. Narrat enim Bo- 
ninus(<r), Viros fpeftatiflimas iEgidium Cap- 
ponem , & Prxfulem Crefccntium lemel ad Ti- 
beris oftia tunc temporis ftetifTe , cum mare 
violentiflime noftri cum fl\Jminis undis arieta- 
ret , vidifleque procellse impetum eoufque flu- 
minis velocitatem retinuifle , ut illud ad fupe- 
randas ripas coegerit . 

VII. Secundo idcm Aufter , fed prxfcrtim 
Libs, qui, cum vehementer flat , fi Tiberim 
novis au6lum aquis inveniat , quoniam is ab 

■ Urbe ad Tyrrhenum mare per fefliones ple- 
runque adverfa Libys fronte locatas decur- 
rit, ita retardat, ut j^gidius Bordonus , fe- 
dulus aquirura Architectus ingenue mihi re- 
tuierit, fe(cumripa2 fluminis extra Portuen- 
fem portam ad conftruendum aggerem fupe- 
rlbribus annis identidem adeflet ) non femel 
plus folito , & plus etiara , quam influentium 
autumnali temporc aquarum ratio poftularet , 
Tiberim celerrime fublatum confpexiflc . Me- 
ridionalibusnamque flaiitibus ventis, fuperfi- 
ciesfluminis magnas, fpiflafque in undas Ro- 
mara verfus crifpatur, traditurque ; quamobrem 
fieri non poteft , quin ejufdem velocitas remlt- 
tat, quasftatiminUrbisalveomenfuram adau- 
get. Hocviderat Hor3tius(^), cum Augufti 
tempore cecinit : 

Vtdimus flavum Tiberim , retortis 
Litore Etrufco violenter undis ^ 
Ire dejefium munumenta Regis , 
Templaque Vejiie . 

Et quanquam fuperna retardatio ab auftro in- 
du£ta , non fit a^qualis in toto fluminis cor- 
pore ; nihilominus tamen , cum fciamus fun- 
dum Tiberis intra Urbem variis locis efle impe- 
ditum ; jure merito ipfa mora fuperior magnas 
inter exundationum caufas adnumcrari debet . 
Probat hoc etiam contrarius ex feptentrio- 
nalibus ventis in eodem flumine effeftus . 
Etenim nos paflim vidimus, ideraque Bordo- 
nus diligenter obfcrvavit Tiberim , quan- 



quam fuperbicntibus undis fcmiraL- Urbis olr 
rueret , attamen fpirante mox vehementer bo" 
rea, ad alvei fui fraena citiflime , atquc inopi- 
nato rediifle . 

VIII. Neque vero inter caufas remoratae Ti- _ 
berins velocitatis tertio loco reiicenda eft ea , i,„pgj,"' 
qv\x a craflitie , ac tenacicate fluentis laticis mentt<m 
deducitur: cum enim flumen hoc novisaquis, Tiberin^ 
vel pluviis, vel nivofis augefcit ; tunc quidem "'^"'^ '^' 
quas fluendo lambit terras , abradit , lolutaf-' 
que illarum partes fecum vchit , quae lubinde 
ex variis fpeciebus concretse , glutinofum quod- 
dam , cretaceura , viicidumque ccenum compo- 
nunt , quod , quemadmodum poftquam exun- 
dationes ceflant , fuperficiem telluris, cui in- 
federat, ita folet incruftare , ut illincdiflScilli- 
me abftergi poflit ; ita cum fluminisaquis ad- 
mixtum devolvitur , aliquam earundem flu- 
xui libertatem detrahic . Minus enim ad fluen- 
dum funt idonea , qus majori craflltie con- 
ftant liquida ; ut patet de mufto , de fyruppis , 
deque aliis id genus corporibus, qux a:grius 
flimnt , quam fimplex aqua . Cui fane flu- 
xus diflScultati ea etiam accedit , quae ori- 
tur ex paleis , arborum ramis , fruticibus , aliif- 
que ejufntodi corporibus , quse flumini inna- 
tantia , cum ad pontes , ad ripas , atque ad ag- 
geres perveniunt, fixis iis locis itaadh^rent, 
ut novo fint prsterlabentibus undis impedi- 
mento. 

IX. Quarto non afpernanda etiam au£li flu- ^««m<)M 

minis , exundantifque caula ea efle videtur '»'/^t(^'- 

fermentatio , feu bullarum feries , quam in "'^'""^ > 
~.i . P ' ' . ^ . . fermenta' 

Tiberis luperna parte tunc tempons excitari ^^,^^^^. 

videmus. Etenim particuIjE fermentativx ab /?io ;'» Ti- 

Africa cum auftro adduftx , variis corporibus , ^^^^ f^f' 

qua falinis , qua fulphureis , qus turbidum ^'^"""'' • 

flumen advehit , admifcentur , & cum illis in 

ferraentationem abeunt ; quae tanto majori cum 

impetu initur , quanto majori eft velocitas 

fluroinis , furiofe contra auftri renixum , & 

contra ipfos aggeres , aliaque impedimenta lu- 

£lantis. Unde fieri non poteft , quin mirum 

in modumaqueapartesrarefcant, unde illius 

quoque moles ausetur. 

X. Qtunto demum iemiobltruciio laucium Qtdntum 

Tiberis , quse a congeftione arenarum , & impedi- 

coeni interdum fit , prsEiertim cum navis al iqua "'^"'"f > 

•I n • n. Jemnib- 

mercibus onuita , propter maris tempeltatemyj^^^.py. 

turbido decurrente flumine , quod isepe ^cci- berisojiia. 

dit , ibidem mergitur . Nec porro me latet 

Virum ( c ) hydroftatics fcientise peritifli- 

mum , hanc arenois congeftionis cauiam tan- 

ti pro inducendis Romanis alluvionibus fe- 

cifTe, ut putaverit , maximam in attollen- 

do flumine partem habere . Etemm. Tiberis , 

qui juxta fauces prs multis aliis fluminibus, 

lenem habet celeritatem , ac propterea litus ag- 

geftione terrarura femper longius producit ; 

relifto ibidem cceno , ita proprium fundum 

ocyflime attoUere poteft , ut currenti fibi 

arenarum obicem apponat , qux poftea , abla- 

tis impedimentis ( procellae nimirum , immer- 

fae navis, & turbidi fluenti ) celerrime quo- . 

que ab ipfa reftituta libera velocitate Tiberis re- 

rno- 



(«) Loc.cit.Iib.4.cap. ij.pag. 267. [6] Lib.i.od. 2. [cJCeleb.MojitanarusinPat.LyceolVlathefeosprofeflQr. 



C O E L I Q_U A 

rnoventur . Ha"'' ^^"^^ obftra£lionis caufanj 
opdme fubolfecit emunftac naris Poeta Lucrc- 
tius, & his verfibus perftrinxit; 

f:fl quoque utipoffit magmis congeflus arena 
FluBibus adveyfis oppilare oflia contra , 
Cmn rnare permotum ventis ruit mtus areitam , 
Quo fit , uti paSlo liber minus exitus amni , 
Etproclivis itemfiat mimts impetus unciis . 

Caufa vero tara faciljs congeftionis arenae , 

prafertim quo ipfam oft,iamfpe£lat eft laxitas 

& amplitudo nunc penitusneglctlafaucium , 

quibus in mare exoneratur , Vide plura de 

hocarguraentoiti DilTert. de Novis aggeftio- 

nibus Tiberis n. XIV. 

D„Wi. XI. Quod vero fpe£lat ad Im.pedimenta , 

ntcmaper- quz Roraas perpetuo conftant in Tiberis al- 

pfttia. fjtOy hxc quidera multa funt, firnulque caU' 



L I T A T I B U 



lOI 



ccffantc , raaxima cum /■lcforniitate ob occnpatum al- 
veum , nec mitiori incommoclo ex interrupto inter 
fupernafem , €>' nifernatem rivum commcrcio , pe/ 
darnna , atquepericulaperdurarc patiamur} Ete- 
ftim non folum prtvatis jaBuris inftruimur , im- 
pendia fluviatilium ejufmodi molarum utilitatem 
vincere\ nam , lisfemel abfumptis , vel in praceps 
( ut rion raro accidit ) excrefcente flumine raptis , 
alia: non fufficiuntur : fed publica hic inundatio- 
num Urbis danvia plurimum augeri ex Ceometri- 
cis demonflrationibus patet ; retardato enim aqute 
curfu per ingentes tllas , qutbus rtpa alligantur , 
moles , fequitur , aquce menfura>ft augeri , qute 
cpntra ^fublatis iinpedimentis , majorem velocttatera 
acquireret ; unde etevatio cejfaret . Additquc://- 
lud pejus in hifce moletrinis accidere , quod in oc- 
cupandis Ttberts ripis , mvo invento , & noit 
ex Belifarii tmitatione peccatum fuit : non enira 



Prhnum 
anguflix 
aluei ex 
pontibus 



fae cur flumen nufquam faepius , quam in Urbe Beltfarius pilis flaffilariis ripam impedtit,fed pror- 

foleat exundare. fi*^ innoxio molimine , titProcopius {b)defcribit , 

' XII. Primura fane impedimentum eft fre- machinam fub faniculo ex pontis fornicc fufpendit , 

quenter qccurrens anguftia alvei propter tot & , aptatis , exte^tfifque ab utraque fluminis ripa 

' pontes , qua ereftos , qua dejeaos . QLiinimo funibns , btnos lembos cpHigavit . 
eft ipfum quoque tortuofum iter , ciijus re- XVI. Sed jam conqueri definamus , cum ^"llTim» 

pagula, dum aquae ofFendunt, retardanturin aqua Sabbatino ex lacu in fummura ]3.x{\.(:n- pedtnien- 

motu, & augentur , in mole , quje a novis lum perdufla , verfandis nunc in ejus dorfo tun fub- 

influentibusmajoricopialaticibusjitacrefcunt, molis ( ut olim eodem tefteProcopio)aSan- "'°i^'' 

ut ab anguftia riparum contineri nequeant . ftiffimo Pontifice Innocentio XI. merito fue- ^ * 

Unde Tiberis prjmum per cloacarum fauces , rit deftinata, nofque in fpem erigat , fore , 

deinde fuperatis etiam ppi^ liberiusperipfam ut cognitis damnis qus ex molis Tiberinis 

■ oriuntur, alix rurfus in eodera clivo addan- 



tur, ill^que igni damnari aliquando poffint. 

XVII. Ex iis autem lapiens Leclorduoco- Du»cor«l- 
roUaria non sgre deducet ; primum quidem , ^*"'"?'""'*- 
ideo Tiberis exundationem nufquam prius ""^'S^''- 
intra Urbem apparere , quamincloacis , hian- 



Secun' Urbera diffluit 

tium,fu>:- XIII. Secundum eft ejufdem parlter fundi 

tii inaqua. jn^qualitas , atque elatio , quas nunc longe 

r,X,%^-effe majores, quam olim fuerint , poft tot , 

tefqtte de- tantafque Urbis dades , nemo certe dubita- 

'jeaos. bit , qui animadvertat diruta juxta Tiberim 

adificia, pontefque collapfos modo fundum te- tibus in yia Urli ufque jjd pontem ^iium , 
nere, atque hic illicque necclTariam aquarum feu Saniii Angeli^ quia nullo prius inloco, 
velocitatem retardare . qiiam inter pradktura pontem , & Nofodc- 

Todemfpe- XIV. Ad ha2c accedupt iEdilium fxpe ne- chium San6ti Spiritus in Saxia , curfui flu- 

^r"J^u^1n gligei^^a 1 & perpetua plebis tcmeritas , pro- mmis majora occurrunt impedimenta : alterum 

Tibcrimte-V^^^ quas multis intra Urbem locis lordes, 
faxa , aliaque id genus folida , & ima petentia 



merepro- 

jeBa . corpora in flumen dejiciuntur , quibus necefTa- 
rio fit , ut & rip?; femper anguftiores , & fun- 
dum insqualc , altiuique reddatur. Quapro- 
pter his etiam objicibus ita fubeuntibus undis 
minuitur celeritas, ut Tiberis, aliis concur- 
rentibus caufis , au6lu fuo per omnia Urbis pla- 
na facilius ftagnare interdum confueverit . 
Tertiut» XV. Denique Tiberis intra Urbem curfui 

pdefiajfi. non levia ponuntur impediraenta ab jngen- 

^'"'"*'- tibus illis Moletrinis (PilisftaffilariisabHoI- 
ftenio appellatis ) quEe , licet flumini innatare 
videantur, fexta forfitan parte immerfaj funt , 
Sc fluentibus undis eo magis , ac deterius op- 
ponuntur, quo anguftiorlbus infiftunt fluvjl 
linubus , qui propter artefaftos palis aggeres , 
ad colligendam , ducendamque illuc aquam 
comparatos , jam pene obfiTuftj funt . Merlto 
idcirco Raphael Fabrettus \_a] noftram inertiam 
his verbis inclamat : Quce Belifarius , necef- 
/itate di^ante , incifis videlicet per Gothgs in 
Urbis ebftdione aquaduEiibus , adinvenit ; cur , ea 
Lancifii Oper. Tom. I. 



vero propter varium invjcem concurfum 11- 
laruni cauiarum , q\ix molem aqus tam influen- 
tis augcre, quam affluentisretardare polTunj:, 
varios quoque haberl Tiberis auftus , atque 
alluvlones ; ut , cum fupremo gradu omnes 
cauls colverint , extremx pariter , ac plane mi- 
feranda: exundationes contigerlnt , Ipfaque B.o- 
ma pene tota fuerit adnavigata : quemadmodum 
Plvi Gregorli tempore accidlffe ex Paulo Dla- 
cono alias(c) retullmus. _ NuiJaarre 

XVIII. Sed quanquam hujufmodi caufselu- r/^fr/';»^ 
culenter patuerint , nullus tamen fanae men- "l/uviot-f 
tis fuerit, qui fperare poflit, utvltandisom- ""'"■""' /°-'" 
nino Tlberinis alluvlonibus certa prsfidla all- ^'^* 
quando inveniantur, quse in ipfa florente Roma- 
nl Imperii majeftatc vel penltus inutllia , vel 
malo ipfo pejora cxjfllraata fuerunt. Etenlm, 
Tlberlo imperante , cura femel , ferjoque de 
remediis coercendi fluminis Romz aqeretur,^' 

. . , . ^ . c» " \^U'7te^:te 

Scnatus in Piionis {d) fententiam conceffit , re coafut. 
qui nihil mutandurn cenfuerat : natura qulppe tus effet 
optime rebus mortr.Kum coniulult , cum , ut ^^^•^■'■'s , 
fua ora flumlnibus , luofque curfus , atque ori- Jj^".,"'"' 

I 3 gi- cenf,U. 



( a) De aquis , ^ aquard. difl". j . n. 548. & feq. Vide etiam qux in hunc cund. errorem admonet Bonin. opcr. lib. f it, 
j.cap.j. (6) Libli.deBdloGoth.c.15. [ e] Par. a.huiusDiffert.c.j. («»; ExTacit. Ann. lib. i. 



102. 



De Adventitiis Romani 



ines, ita fines dederir, ncc Tiberis , acco- 
is prorfus fluviis orbatus , minori gloria flue- 
re debet. Vel icitur ima Urbis loca deferen- 
jda, & colles duntaxat incolendi, aut quaEnos 
patiraur , & quz majores noflri pafli funt , fe- 
rendum, finendumcjue, ut pofleri etiam pa- 
tiantur . Illud unum non leve foret przcaven- 
do raalo , fi nimirum a Pontificibus , prifco- 
rum more , Curatores alvei , & riparumTibe- 



faltem pluvia ab jntuniefcente nimirum flu» 
mine impedita, refl:agnet. Quamobrem pau- 
latim, obftrufliscceno canalibus, etfimoxTi- 
beris detumelcat , iis tamen locis aqua rcfidet , 
& cum fordibus in focictatem criminis venit . 
III. Hoc vero fluminis incrementum , & 
foflarum , icrobulorumque rcpletio , licet vul- ^a ntelf 
go exiguum malum videri poflit , attamen , fi iia ma- 
contemnatur, peftiferum pene femcn maxima- ^'?.'»-' "'^'*' 
rum cvadit calamitatumj pedetcntim namque "^""'^""'* 



yis conftituerentur , qui , ut Baccius ((?)ait, 

alveum mundare , .& ripas ufquequaque flami- ineunje sflate corrupti , inquinatiquc latices 

nis dilatare fedulo ftuderent. caftrenfes potiflimum febres in proximosLeo- 

XIX. At quoniam , qux ex Tiberinis allu- nin£e Urbis habitatores inducunt . 



runf. 



vionibus accidunt mala , & multa , & varia 
funt, aliaquidem ad archjtef^uram , ut a:dium 
cafus j alia ad agriculturam , ut camporum va- 



IV. Sed exundationon tantum officit , qua- ,, , 
tenus raora , oc corruptioni aquarum aHiam g„ata air 
praebet , verum etiam , quia cum Tiberis ad humidis 
ftatio, ac fl;crilitas; alia ad jus civile , ut ter- liium alveum recurrit, tunc lateritios, ac to- <io'"orum 
rarum alicuj accefliones, alicui detra6liones ; phaceos domorum parietes, jpfaque pavimen- •^"^^'^"/» 
alia denique ad pietatis oflicia , & populorum ta madefa£la relinquit ; ac proinde fi incola: mentispo^ 
regimen fpetlantia ; pos modo fuas cuique fa- udas adhuc repetant aedes , propter pra:pedi- irjundatio- 
cultati animadverfiones relinquentes , illud tani tranfpiratjonemfecundum varios, quibus """ '«^'- 

iidcm donantur , corporum habitus , pravaf- ■ ' 



TxTtifris lantummodo ( perinde ut Arti Medicx pro 
fxundatiD- prium , & confentaneum ) hic pefpendendum 
^itia alut ^'•™i'^"s , fcilicet , quod ad morbos averten- 
infalubri- ^los , propulfandofque conducit . Ex Tiberis 
las gigni- itaque exundatione adventitiam aeri noxam 
fw. rcvera nafci , eamque peculiari diligentia pof- 

fe vitari, oftendamus, 

C A P U T XI. 

Z* Tiberts inundatione palujlrem aeri noxam ac- 
cedere , mfi eidem ppportunis prefidiis occur- 
vatur , & qtde ijla fnt , ojlenditur . 

Tlberinis alluvionibus Incolas humilium 
Urbjs regionum fape diuturnis , fspe et- 
iam favioribus sQntudinibus laborafle , luca 



que plus minus, quibus inquinantur, fluido- 
rum dilpofitiones , vario itidera hyemis ejuf- 
dem decurfu raalorum genera contrahunt , quas 
inter frequentiflTimz }unt febres acutas , vel 
chronics , vifcerum obftru^iones , necnon 
rheurnata tum fimplicia, tumcompleta; fim- 
plicia appellamus dolores articulares , & pe- 
i6^oris deftiJlationes , ac tufles ; completa vero 
fpurias pleuntides, peripneumonias , fopores, 
apoplexias , paralyfes , & firailia; quae fane eo fa- 
ciliusfolent accidere, qiio raagis poft Tiberi- 
nosauflus, vel boreas flaverit , vel ninxerit . 

V. Haftenus de raalis ab ailuvione prodiir ^emediie 
EWs \ nunc de rera^ediis aliqua dicenda fuper- adverjus 
funt . Hxc autera in privata diftinguiraus , & noxam ex 
lentius ipfa plebis clades , & lu6lus teftatur, publica , utraquc tamen erunt prscavendis *_'^'*'^"'^'- 



quam ut ab au6loritate , vel ratione teftimonia 
repeiamus . Et quanquam doftiflimus Cagna- 
tus (^), avitumillum, penitufqueinfidentem 
Anilisnn- Roraanorum animis metum Tiberis inundan- 
'"^tX-' '■^^ ^bigere ftuduerit, majorefquc noftros ani- 
iis exun- U> vanaque religione du£iosinter prpdigiafu- 
datiunem turarum calamitaiura , atque portenta urba- 
inier futu- nas inundationes pofuifle Dftendcrit, rainime 



morbis jdonea. 



aa 



^"'""'^^^■^] laraeninficiatur, exTiberi inundante eps por 
porienra pulares raorbos irapendere , qui a vitiato , 
^epunebant. corruptoque ae;"e folent proficilci . Quod ia 



VI. Privata appellamus prxfidia , quaeafin- Vet priva. 
Qulis habitatoribus regionum a Tiberi obruta- tajunt,vet 
runi debent adhiberi . Primum ut caveani hq- y. f' 
mines, ne ad humjdas aedium paries incolen- 7^"^^;^ 
das , priufquam exiccatae fuerint , redeani ; fed adhtben. 
vel adcolles migrent, vel faliem ad fublimia «^*. 
domorura fe recipiant . Secundura , ut accen- 
ib igne , uda cubicula ftudeant arefacere . Ter- 
tiura , ut relittas a Tiberi lordps fnis ab atriis^ 
fubterraneifque locis, vfl ipfi pro viribus ex- 
ne tunc prscipue ufiivenjre exiftimat , ciim trahant, vel publicisiEdilibus indicent remo- 
aqux jam efful^ diu terram raadcfecerint . venda . Tandem , ut opiimo yits genere , ac 

II. Sed quoniam frequenter accidit, ut nos luculenio camino utaniur. 
minoraipernenies, fumrajs lanturn , lupremif- VII. Publica yero prsefidia fpeftant ad Ti- 
. . que malis adinquirenda, adhibendaque remc- bcris Curaiorcs, aique jEdiles. Sed quoniam j£^"ifj^^ 
,nit'ia'a"ii-^^^ cxcitemur , propterea experientia do£lus hi hac in re nunquam ea, qua opus eft ^ninii 'f^ Curato. 
niadver. adveriendum cenfeo, luem aeris non cx ma- Ibllicitudine fe gerere poterunt , pifi frohc ubus Tir 
tenda, <i>' gna duniaxai , led ex parva eiiara, atque vix noverini, quanium fuii,irura fit Reipublicae de- ^*^"' • . 
g«*f»yr?'' inchoata alluvione meiuendara efle, illispra:- irimentum,fi domorum , viarum , cloacarum, 
fertim Urbis regionibus, quae vineis, acpra- aliorumque juxta Urbis racenia locprum , in 
tis finitimaE funi . Eienim intcrdum accidii , quibus Tiberis rcfedcrit , expurgatio prxter- 



a/. 



ut feraitisUrbis, nonduminundatis, perlcro- 
bes taraen , & foflas cum arcis San£li Ange- 
li , tum continentium praiorura , uipote fitu 
humiliores aqua vel Tiberina regurgitet, vcl 



raittatur ; opportimura arbitror his atiexere 
Confiliura, quodSanftiflimoDoraino Noftro 
exhibuimus , cura per initia fui Pontificaius 
flumen exundaflet. 

CON- 



(a) De Ther. lib. i. de inund. Tiber. pa^. yi. fcd ktius hetrufco libro delletlnondaziem del Tevere lib. j. hoc 
rsumcntura traflar , poft qucmriiulto accuratiuscitatusBoninus lib.s.pcr ^ot. (6) Indifput.de l^iberjsinun^i. 



lOj 



C O N S I L I U M 

Humiliter fubjedum SS. Domino Noflro 

CLEMENTI XI. 

UP, poflquam die xxiii. merffis Decembris anni MDCCii. Ti- 

beris inundajfet , ima Urbis loca ab illato cosno , pro con- 

fervand^ I^om^no aeri falubritate celeriter abftergi , 

4c vindicari juberet f 

Bpatissjme Pater. 



Cur Tiie- 
rii rtligio' 
Jui monir 
tor di&us 
apud P(fr 
»ium , 





1 



Tiberii 
furaPfin- 
fipe 4h 
£1"» 



Rationes , 
^uibus al- 
tuviones 
injalubri- 
tattm ae- 

VIS tffi' 

(itint . 



Ure optimo Tiberis apud Pli- tices , amoto circumquaque prementium aqua. 

nium (<j) religiofus monitor di- rumimpedimento, per terrx poros , veluti per 

ftus eft , quoniam in fumma totidem venas , fola ponderis inclinatione eo- 

etiam Romani Imperii potefta- dem majorempartem paulatim rcfluunt . Con- 

te ( ut Livius , & Dio teftan- tra vero corpora non folum terreo-mucofa , 

tur ) tanto impetu exundare fed multis przterea infeflorum, quinimobru- 

confuevit , ut magnam non raro teftoruni , torum etiant , aut pifcium cadaveribus , atque 

pecorumque, atque hominum ftragem fecum ovis, vel certe variis vegetabilibus referta, 

traxerit; quamobrem egregips illos Rcipubli- imarum cellarum in folo prxcipitata fuper- 

cae Moderatores admonebat, ut anin^um ejuf- funt. Hujufmodi autem mukiplex ccenum , 

modi prscavendis detrimentis diligenter ad- ut hyeme , frigqreque conftriitum , fixum 

hiberent. Et quanquam hoc munus Tiberis plerunque , atque innoxium fubfidet, ita ab 

Curatoribiis decretum fuerit , decuit tamen jcftivo Sole plus, minufve calefaftum, atque 

aliquando Principem fua quoque vigilantia folutun^ (accedente prsfertim Auftro ) difTi- 

avertendis hifce maUs fingillatim incumberc. lit in copiofa corpufcula , qux quidem homi- 

Hinc a Suepnio (i) accepinius, Auguftum num fanguini , pr^cordiis, ac cerebro perni- 

gloriatum fuifte, quod publicis operibus ftu- ciofa , proximarum sedium aerera facillime 

dium impenderit , prafertimque alvei Tibe- implent , atque contaminant . Ad hxc acce- 

ris , ne Urbs inundationibus elTet obnoxia ; dit ca labes , quam haufta: puteales aqux , 

quinimo Tiberium { c ) avocata ab Afiniq ipfaietiani foed^, incraincolarum corporadu- 

Gallo ftagqantis in Urbc Tiberis cura , re- cunt . 

medium coercendi fluminis Attejo Capito- Neque Romae duntaxat , fed ubique loco- 

nl, & L. Aruntio mandafte. Necvero Sum- rum experimento compertum eft , coenofam 

morum Ppntificum Alexandri potiflimum VI. ejufmodi coliuviena, cum fermentari incipit, 

Clementis yil. Pauli IV. Clementis VIII. effluvia de fe jugiter emitterc , qux validis 

aliorumque , qui Sanflitatem Tuam minime foium , ac procellofis , e Septentrione potif- 

fugiunt , cxenipla deficiunt. Tuae itaque Pa- fimum , ventis (qui in Belgio frequentes , 

ternas Providentiae non exiguum argumentum Romx vero nonnifi infolenter , ac raro in- 

dabis , fi , cum Tiberis inur^datip quin f epe re- ter aftus flare folent ) penitus difTipari con- 

currat, impedire nemo unquam potuerit , hoc fueverunt. 

eodem temporc, ppftquamflumen planaUrbis Ex civium vero, BeatifTime Pater, negli- 

inundavit, Romanae gentis naetui, ac pericu- gentia, qux in poftremis Urbis exundationi- 

lis celeriter obviam iveris , Bus hanc male ol?ntem fecem purgare , atque 

Porro ambiens aer in imis , finitimifque ^movere omifit , orti funt morbi , qui ante- 

Tiberi locis propter alluviones non inodo quam gubernacula arriperes Ecclefise , fpccie 

faepe infalubrior, fed interdum fere peftilens ci^ftrenlium febrium aeftate , atque autumno 

redditur. Etenim flumineextra ripas diffluen- in domibusapud Tib?rim , & qua tpectant mos- 
te , ftatim turbidae maleque olentes aquae ex nia Urbis Leoninz , & Arcis folTas , tanta 
redudantibus plateis, viis, &vicis, fubterra- cum populi casde grafTati funt. Cum autem 

neas aedium cellas affatim ingrediuntur , ibi- nunc flumen ripas iterum fuperaveric , novo- 

demque , donec fluvius ad proprium alveum que limo inferiora loca oppleverit , opportu- 

revertatur, coguntur fubfiftere ; ubi putcales jie , SantlifnmePater , jufTeris, utquamceler- 

quoque aquas, quibus prafercim paupercs in rime , poftquam nempe Tiberis occupatam 

potum utuntur , inquinant . Poftquam vero Urbem penitusreliquerit , attamen non ultra 

Tiberis detumuerit, tunc fluxiliores inclufi la- menfes Martium, & Aprilem hujufmodi fbr- 

des 
[<»] N, H. lib. 3. cap. 5. [b] In Vita Oflav. Auguft. cap. 28. [cj Tacitus Annal. I. i. n. 76. 



In aliis 
etiam re- 
gioniius 
idem acci- 
dit. 



Opporttmm 
tuendtefa- 
lub' itatit 
frtftdia 
coatta al' 
krjiones , 



iOl 



De Adventitiis Romani 



' des prorfus -eluanttir . QLiania fane hinc pen<- 

deat cceli falubritas, populoque incolumitatis 
fecuritas, inter multa gaudia, qus divinitus 
ei praebes initio regiminis tui , brevi quidem 
univerfos fumma cum animi voluptate intel- 
lefturos efle fperamus . 

Quod fane ut expeditius , tutiufque pera- 
gatur, fatis fuerit Przfuli de Judice , do£lii- 
iimo quippe , ac folertiflirao Viro univerfum 
opus concredere; is enim, cum viarum jam 
Prsefefturam exerceat , graviores ^diles fm- 
gulis regionibus de more praeficiet, qui hasc 
debita ledulitate , ac fide impleri curent ; vi- 
Quidca- jjejjj-et , ne quid per artifices dolo , ac fr^u- 
per hUgi- ae 1" cellarum , puteorumque fundo , tanquam 
firatns. deleterium malorum femen relinquatur; fed 
quidquid egerendum eft, diligenter extraha- 
tur, atque illico ad Tiberim , vel ad efFof- 
fas in pratis altas fcrobes, mox ffatim terra 
tegendas, traducatur. Student prasterea , o- 
portet , ut cloacae , & fofTa mcenium Arcis , & 
Urbis Leonin^ eadem methodo a coeno re- 
purgentur , liberumque pluviis aquis parcnt 
jter ad flumen. 

Haec habui , BeatifTime Pater , quaj pruden- 
tifTimo Sanctitatis Tux judicio fubjicerem, 
ubi confilii tui maturitate fuppleta , ac fin- 
gulari fapientia emendata fuerint, Apoflolici 
animi magnitudine provide capefTenda. 

EXITUS PR/EFATI CONSILII. 

Non efl hic reticendum , SantifTimupi Pa- 

trem ea , qua coslitus donatur, animi provi- 

.deatia , atque fuos in fubjcflos charitate , e ve- 

ftioio edixiflfe, ut non folumvia:, atque com- 

p;ia , verum omn?s etiam cloacs , qua' parte 

humilia Urbis locafubeunt, necnon cellasvi- 

narijE , quas exundans Tib^ris impleverat , una 

cum lcrobibus, & fofTis Hadrianz Arcis, & 

proximorum pratorum ab omni cceno , ac li- 

mo vindicarentur . Quaequidem IlluflrifTimus 

Prsful de ]udice fummo fludio, ac fedulita- 

te , novis etiam ^dilibus deleftis , felicitcr 

Txinde abfolvit, unde nitidiorRoms facies refplen- 

nuiLe ca» ^^^^-^ immo , quod maximi refert , cum ab 

br^-s ad *^° tempore novem lere anm jam prstcrie- 

hancu{quex\nt^ nulla; ha£lenus in Urbe caflrenlesfebres 

dian Rc populariter vagata; funt , quales tribus ab hinc 

""^/^"JP" lii^ris trifles, ac lusentes vidimus. Et quo- 

niam nrmius nos cxempla, quam monitado- 

cent , idcirco hiftoriam pcflilentialium febrium, 

quae Roma; ex alluvione indiligcnter tra£lata 

tunc temporis acciderunt, petat Leclorexli- 

bro fecundo {a) de Noxits Valiidtm Efflirjtis . 

C A P U T XII. 

De Adventitiis Rontani Cocli Qualitatilius a fu- 
bito , fummoque frigore , deque fubortis popu- 
fariter anginis , ac pertpneumoniis tam beni- 
gnce , quam maligme natura ^ 



niani aeris Qualitatujn genus ad duo potif- 
fimun> capita rcvocaverimus , quorum alte. 
rum in paluflribus aquis, alterum veroinre- 
pcnfino, pertinaci, intenfoque frigore pofui- 
musy cumque de aquarum haerentium vitio 
vel arcendo, vel emendando fatis haftenus 
difputaverimus; reliquum efl, ut illata a ni- 
mio algore incommoda pertraftemus. 

II. Porroefl ea tra£latio noflris przfertim 
Medicis fummopere neccHaria . Nam , cum 
fitusUrbis ad meridiem plurimum obvertus 
fit, vcinoque Auflrali , nullis aut montibus, 
autfylvis in agro interje£lis, maxime pateat ; 
eo fit, ut Ronianorum corpora aliquanto la- ^{^,^^;,^. 
xiora fint, porifque hiantibus tum ad inter- »«to£-o)/>(j- 
na extruenda , tum ad extranea effluvia ex- raporis 



cipienda ; ac proinde repente , vel furenti- j''"""^"^ 
bus ex Borea ventis , yel nivofis urgentibus j^^^^^ 
conftitutionibus , promptius , faciliuique Ix- 



/ax!ora,& 



OrdiHit 
ratio . 



CUm in aditu fecunda partis hujus Dif- 
fertationis univerfum Adventitiarum Ro- 

(«) Epid. prima. (3) Part. z. DifTMt. cap. 3. 



dantur, quamillorum, quiadverfaad Septen 
trionalem plagam fronte pofitas Urbes inha 
bitant , quos e contrario improvifus , obftina' 
tufque Aufler facilius, graviufque laedit. 

III. Ad hsc vis: ad Septentrionem dire£tae, 

cum noflro , quam fuperiori aevo , patentio- ^"^- . 

1 ■ / , 1 xT ? • • temporif 

rcs , latiorelque occurrant ( ad Urbis magni- ^nui/o„a. 
ficentiam adnitentibus Pontificibus ) Borea- re/ve«/; 
les venps liberius excipiunt , iifque fpatiandi Urf>i infe- 
quaquaverfum , difcurrendique poteftatem im- fl'o^"Ji'^* 
pertiuntur; immo vero excifa, ut alias (^) 
niemoravjmus , per Sixtum V. fylva , quac prae- 
donibiis quidem afylum prsbebat , fed ad Se« 
ptentrionaliumventorum incurfus validi agge- 
ris inftar obje^la erat; nunc ejufmodi fiami- 
num , cum Romam appellunt , nec impetum 
retundit , nec adve£tas immodici nitri parti- 
culas coercet , aut debilita; . 

IV. His igitur nitrofis effluviis cum Borea, Ma/aani-^ 
vel nive copiofius , ac pertinacius ad nos zi- "^fs ejfift. 
fiuentibus, fimul etiam majori ambientis ze.-.'"'" "'"' * 
ris prefTione Romanorum corporum tranfpi- 

riitio impeditur . Qiiamobrem lympha , in 
illis praslertim partibus, qux proxirno atmot 
pherjE conta£lu pulfantur , lubfiftit , & cogitur, 
unde epidemici nalcuntur morbi , quorum pro- 
domi plerunque funt coryzae , exque admo- 
dum frauduIentJE , cum minimo negocio in an- 
ginas, acperipneumcniasioleant concedere , 

V. Illud poftremo nequaquam prfftermit- Dup/ici 
tendum ducimus, algidas nimirum conftitu- /""''//'»"<''' 
tiones non uno , eodemque femper modo, "'"'""" "^- 
led duplici potijumum ratione Eopuium Ror jii,ut,o„ei 
manum divexare iblitas ; altera , cum media Pepu/um 
hyeme , ficco iolo , purgatis cloacis , viarura- Romanuro 
que immunditiis tandem nulia urgente an- ■^''*'""' 
nonx caritate , cives bonis fuccis abundant ; 
& tunc profe£lo confluentes rheumaticje paf- 
fiones , acuta: quidem , non vero malignae 
iunt , ac proinde fanguinis mifTione non infe- f evwx, 
licitcr curantur : altera vero , cum vere exeun- i^e/gra- 
te , aut , quod gravius eft, per aeftatisinitia, -jius., is" 
poftquam diu Auftri flaverint, pluviaeque de- '?«*""^<'» 
ciderint , neglc£la viarum , cloacarumque cu- 
ra , & prasiertim invalefcente fru£luum co- 
pia , fimulque utilium ciborum penuria , ple- 

bejo- 



bejorum prjeclpue corpora cacochyma fiunt , 
feu pravis humoribus una cum lumbricis lca- 
tenc i in qua fane conftitutione , ut plerun- 
que malignx vagantur pleuritides , ita dilcri- 
minis plurimum habet venam incidere . Qiiam 
in rem legantur EttmuUerus (a), Bonetus ( 6 ), 
fed prae caeteris Guiilelmus Ballo.iius (c), & 
Fabritius Bartolettus (^), qui in ejufmodi 
complicatis, fpuriilque inflammationibus cane 
pejus, & angue oderunt phlebotomi lanceo- 
lam . Ufus potius eric experimentis probatus 
potionum diaphoreticarum , & alexipharmaca- 
rum , oleorum recentium amygd. dulc. & lini 
cum antipleuriticis, & vermicidis . Juvabunt 
quoque veficantia, ac, fi dolor lateris nullis 
anodinis, immo nec alexiteriis topicis ex o- 
leo prsfertim Macthioli paratis , ceflerit , ad- 
mot£B parti laboranti cum facrificatione cu- 
curbitulz , 
^nefuerit yi. Quanquam vero nos eiufmodi a fum- 
exiatenro 1"° ingore ortas conltitutiones plunes decur- 
fugorepYo- fu annorum quinque & triginta Romae videri- 
duEla Ro- j;nus ; nihilominus tamen , cum BuHa gravior 
■•" conjii- jjqIjjs obtigerit ea, qus univerfs pene Euro- 



COELI Q_U A L 1 T A T 1 B U S. 1^5 

p.i; communis, (ub hoc anno 1709. crudeliic r 



tntio 



afiiixiti idcirco hujus hifloriam , tanquamom- 
niumideam, Le£lorum oculis fubjiciemus; e- 
xinde fpcrantes fore , ut non folum Medici 
theoriam , praximque iuas uberrime pofTint hau- 
rire \ verum etiam Principes , & Magiftratus 
maxima documenta tum avertendis, tum cor- 
rigcndis hifce maiis ex Apoftolica charitate , 
vigilantia, ac providentia SanflifTimi Domi- 
ni Noftri CLEMENTIS XL utiliter dedu- 
cant . 

VIL PromiiTum itaque exolvimus , fcili- p,g,„im». 
cet EpidcmisE Hiftoriam , quam inter ipfos dej hbera^ 
morborum impetus Italico fermone , re tunc "<r. 
exigente , contcripfimus ; nunc Latinam red- 
ditam, ut communi cum rciiquoopere lingua 
cohsereat , non fine fpe pubiics utiiitatis , ex- 
hibemus . Nam , fi quis noftras & prifcorum 
conferat Epidemias, pares utrafque fuifle de- 
prehendet: ut non fit dubitandum, quin po- 
fteri eadem mala, quK nos patimur , exper- 
luri , nuliamque rem aut in caufis , aut in fym- 
ptomatibus, aut in praefidiis, nifi tempus in- 
terefTe judicaturi fint. 



(<») Tit. de Pleur. pag. 287, c. i. (^) Merc. com. lib. 14. tit. Pleur. nu.p. pag. 561. 
pag- 7^» C*^) Meth. in Dyfpnacatn lib. 5. cap. 4. pag. 455. 



( f ) Lib, I. Epid, 




EPI- 



EPIDEMIA 

RHEUMATICA, 

Quz cum acutis febrfbus Rom^ pervagata eft hycme 
praefertim Anni MDCCIX. 

Utta cum hifioria eorum, 

QUSB 

SANCTISSIMI DOMINI NOSTRI 

CLEMENTIS XI. 

PR.OVIDENTIA> ET VIGILANTIA 

Ad morbi caufas inveftigandas , emendandas , 
& avertendas gefta funt. 

^b eodem 

JO. MARIA LANCISIO 

Intimo Cubiculario , & Archiatro Pontificio , Protomedico 

Generali, & in Romano Archilyceo Primam Medicins 

Pradicas Cathedram moderante defcripta. 



107 



H I S T O R I A 

ROMAN^ EPIDEMI^ 



'Tempeftar 
mm vicif- 
/itudirief 
■i'i popiila- 
yibusrnor- 
bit fatiffi- 
rttum ob. 
jet wniiie . 




S/xe CHUn 
Jiv eriiir.a^ 
ra st.-.npe- 

f it per:ur- 



C A P U T I. 

Coijlitutto tempeflatum autumni, atqae hyemis 
aiiiwrum . 

MDCC VIII. ^c MDCCIX.' 

Uoniam a?gri:udines , qui- 
bus humana corpora con- 
fli£tantur , magnam par- 
tem ex temporum viciffi- 
tudine fuboriri adver|;erat 
lummus ille Medicae Artis 
magifter Hippocrates (a), 
I ropterea , cum aggredere- 
tur ad morbos delcribendos , qui per Graz- 
ciam ;cvo fuo populariter vagabantur , femper 
infuctam vicinarum tempeftatum conditionem, 
curflim, converfionemque prsfatus eft. Qi-iem 
ducem { ) fecuti Ballonius (c) , Petronius 
(^d) , Cagnatus (e) , Sylvius (/) , Sydhe- 
namius (g)-, Ramazzinus (/»), aliiquet magni 
nominis Medici , cpidcmicas temporum fuo- 
rum habitudmes accuratis obfervationibus 
cxpiicaturi , infuetos eorura ftatus, live prsei., 
viffent , five etiamrum perdurarent, diligen- 
ter exponere non omiferunt . Nos itaque tri- 
tam tantqrum Virorum veftigiis viam , diflfe- 
rendiquc rationem infiftentes , illorum morbo- 
rum caufas , quos Roma; per hyemem anni 
MDCCIX. latiftime graftari vidimus ab inu- 
fitata temporum qualitate repetendas ^iixi- 

TOUS. 

II. Et fane unicuique compertum eft , i- 

nordinatas , ac morbidas aeris mutationes ori- 

ri non pofTe ab ordinatis, lenibus, placidif- 

que tempeftatumvicibus, qusa DeoO. M. ad 

Univerfitatis confervationem , hominumque ia- 

lutem mirifice confertse , & comparatsE funt . 

Cum enim Sol zqualiter quotannis ad loco- 

rum verticem accedat , recedatque ; a:quabilia 

femper aeris temperamenta , akernantibus con- 

ftanti varietate caloris, ac frigoris oradibus, 

produceret ; nifi intercurrentes caufs ftatas an- 

ni temperies inverterent , atque turbarent . 

Naturalem autem temporum aquabilitatem 

interpellant (prxter afpc£lum ecrum plane- 

tarum , in quibus efficacitatem pr^ caeteris 

majorem ponant Aftronomi ) partim terrse , 

,partim ftagnantium aquarum exhalationes , 

t|uas vel falubres venti non difTipaverint , vel 

adverfi potius , noxiique convexerint i tum 

p.liivi£E vel uberiores , ac diuturniores , vel pro 

teimpore mjnime decidentes , ac faspe etiam 



AutU' 
mnum an- 
ni I7e8. 

produSam 
vetuti a- 
flatem ex- 
perti fu- 
mus . 



Miems ri- 

i'id;i]ii/7>i 

o ■•J 

exteitipiu 
JtiCCeJJit , 



nives , glaciefque ficcse admodum , & perti" 
naces . 

III. Porro autumnum anni MDCCVIII. 
mitem adeo , calidumque experti fumus , ut 
produSta velutisftas, nonRomaj modo , per- 
que omnepi Italiam , fed pgr Brabantiam quo- 
que , & Belgium videretur ; jtaut nihilo fe- 
gnius militares opersE urgerentur ; cujus rei 
argumento funt celebri obfidione expugnatae 
Infuls , vulgo Lilla , autumno ferre exeunte , 
atque hyeme impendente . 

IV, Ex ea clementifTimaB tempeftatis blan- 
ditie repente in rigidifTimam hyemem incidi- 
mus , qua certe rigidiorem nullam fua memo- 
ria contigilTc fenes (z) noftri affirmabant , fua«- 
debantqpe teftim,onia theririOmetrorum. La- 
te enim tota Europa , ac Romse prxfertim 
ab exitu Decembris anni MDCCVIII. ad 
medium ufque Februarium MDCCIX. obfti- 
natas glacjes, ficcafque nives, fasvifTimos bo- 
reas , durifTimaque frigora fenfimus ; tam.etfi 
duobus, aut etiam tribus ineantis Februarii 
diebus auftri flaverint , quos ad vigefimum 
ejufdem menfis diem revifimus ; fed Zephyro 
viciflim, boreaque alternantibus , pluviifque 
comitantibus , nive non fatis foluta permix- 
tis. Obriguerunt ea frigoris vi plurimi mor- 
talium ene£li , & pafcua , oleje , arborefquc 
alis paffim exaruere . Hunc temporis curium 
ad ieptimum uique , & vigefiraum Februarii 
diem diligenter animadvertimus . Qj-ia; dein- 
ceps Martii menfis indoles , qusque fecuta ui- 
qu^ ad Junium fuerit, dabimus inferius. 

C A P U T II. 

Qiti Korbi , qualefque , qua in rcgionc Urbis riii- 
ms , & per quem fexwn , ordinemque howiiUiin 
magts -oagati ftiit , qu,e tandera ;}| cadaveri- 
bits priscipue obfei-vat.t fueriiit .' '"^ 

Hlnc epidemici pecloris morbi , Roma' PcEJa.u 
prarfertim eraerferunt . Principio cory- moihi. 
zx , & rheumata cum modica tuffi invaferunt ; 
qui morbus vulgari nomine caflronis di£lus 
eft, ut feculo etiam xvi.&xvii. teftibusCa- 
gnato (/c), & Dono (/) nuncupatus fuerat. 
Sed , frigoribus minime remittentibus , ingra- 
vefcere epidemia occoepit ad finem Januarii. 
Etenim fxvire pe£toris dolores , anginam , s^viunt 
pleuritidem , veramque peripneumoniam vidi- gravius^ 
mus; fiqui praefertim, neglefla fimplici tufTi, 
a confueta vitje intemperantia non reccffii- 
ient . 

II. iEgrotos totius corporis lafTitudo pri- 

mum- 



{a) j.Aphor.i. CA)Lib.i,Epid.fefl.2.i!b.2.fec'}.j.I;b.^.fefi.;.Iib.6.fea.7. (ir)Sparfim in duob.Iib. epid.& 
eplieni. (ci)Lib. i.de vicl. Rom. c.<;. (f )Rom.epid. cap. j. (/) Append. tradat.io. & in orat. cauf. affeft. cpid. 
(^ ) De morb. epidem. fparfim . {6)Tie confifi. epid. ann. 1 690 & feq. ( /' ) Vide Ramazz. in fua orar. p. cui tit. Hyemalis 
conilitutio algidiiCma anni 170^. ( A" )De ia!. Rom. acr. pag. 22. (/ ) De reil. fal. Agri Romani pag. 16, 



Eorum 
pTaceffut . 



InqMfitio' 
nis ah epi- 
dem:a tm- 
niHics, & 
^:t.iie . 
Ex mulie- 
ribtis piin. 
Cinres 
ipi^rot.ive- 
ru>]t. 



I>7Ca:<tiy^ 
tenuio res 
honnnes 
morho per- 
emtti . 



Quihns e- 

vacuatio- 
Jiibus ngri 

C0'3vali!S- 
rint . 



Fiiiida ad 
ptiltiwnes 
putiffi. 
mu>,i Jla- 
gnantia 
agros ex- 
tingue- 
bfint. 



E P I D E M I AE 

rnum , tum febris ciim rigorc , mox vagusia 
pcftore, infra, fupraque oolor , afTukia tufTi , 
&initioquidem ficca comitantc , invadebat . 
Duros pulfus, flammcas urinas, atquc inter- 
dum turbidas obfervabamus \ ncc mora fangui- 
nis fputum ful)ibat , ac refpirandi facultas magis 
intercludebatur . Tum ruberc geav , acflavus 
toto corporc , iSleritiae fimilis , iuftiifus color . 

III. In magna argrotantium frcquentia carcc- 
res , xdefque S. Inquifitionis nulio morbo ten- 
tat£e funt; aere nimirum e vicinis fornacibus 
tepefafto , locique fitu ab aquilonibus tuto . 

IV. Pauciores viris niulieres cpidemicis il- 
lisinflammationibus, &febribuscorrepta; . E 
nobilibusetiam, atquc opulentis viris , qui ca- 
verc fibi a frigore poterant , haud fane multi 
morbum,aiit mortem faltem lubierci quaqquam 
plurimi & coryzam experti , & raucedinem, 
& externumquendam pe£loris dolorcm, cum 
levibus rheumaticarunr^ febrium accefllonibus . 
Incautos vero, & tenuiores ex plcbe homines 
quamplurimos popularis morbus exiinxit , prx- 
fertim quos repetita zgritudinis inclcmentia , 
poftquam convaluerant , rurfus invafit. 

V. Plerique xgrotationi , & periculo cre- 
pti funt , aut fudore , aut narium haemorrha- 
gia , aut alvi fluxu , aut copiofis urinis , aut fi- 
mul omnibus his evacuationibus opitulantibus , 
comitante utplurimum Iputo concofto . Ssepe 
etiam fme fputi co£lione peftoris dolores , fe- 
brefque pellebantur . 

VI. Diireclis autem cadavaribus praecordia 
rubentia ufque ad diaphragma , & nigncantia 
fanguine coafto , inque magnis cordis vafis 
polypofo , infpefta lunt ; unde nuUus dubi- 
tandi locus reliquus fuit , quin ^gri perime- 
rentur ex fluidis ad pulmones potiflfimum fta- 



R O M A N AiZ. 



100 



gnantibus . 



C A P U T III. 

Qu<s adhibita a Bcatijfmo Patve publicx incolu- 
mitatis pYtefidia , 



N' 



'On fine Divino Numine fa£lum eft, ut 

hacc Populi Romani iacommoda in ejus 

Pontificis tempora inciderent, qui, cum in- 

fra6lum animi robur ram in facris, quam in 

civilibus rebus omnibus prsBftitifTct , maxi- 

mam benignitatem in fubjcftis fuis ab acris 

inclementia tuendis, atque a communi mor- 

SS Ponti- ^o vindicandis adhibuit . Itaque mirum eft 

ficis cle- quanta follicitudine diu , no6luque exercitUs 

mentia,& nihil ad Civium valetudinem confervandam 

foUicitu- praetermifcrit i quae quidcm ad pofteritatis eru- 

ditionem, ac Principum incitamentum, prae- 

fertim vero ad lucem noftras difTcrtationi af- 

pergendam, atquc hiftorije ordinem rctinen- 

dum , fubjicienda exiftimamus . 

S E C T I O I. 



tiferam naturam ccdercnt pcftoris inflamma- 
tionesi eo quod propcrc habito militum dc- 
le£tu ad tuendam Urbcm ab externisarmis , 
quod tunc temporis ratio poftulabat , eorum- Curfo/n» 
que ftationibus per diverfa Romx loca dif- /'"'''"'"'■ 
pofitis, fimo, & fordibus ultra modum in- 1^'//'^'^'" 
quinata; client vias. Cum vero aiiascxperti 
cflcmus lcthiferos morbos emerfifle, fiquan- 
do per hyemcm comnita , vi,c, cloaca:, cellaj- 
quc vinarix fordibus redundaiTcnt , ac deinccps 
hyberna frigora lubitus , & diuturnus aeftus 
excepiflct; proptcrca , nc officio deefTcm , 
Sanciifllmum Patrem impendcntis pcriculi ccr- 
ticiem {eci, qui ftatim pro confueta publicaB; 
falutis cura, fordelcentialoca purganda matu- 
rifTime juflit , cujus Ediclum t cxhibemusin t 'f^idf 

Calce . Sttmnia- 

%i::m lit. 

S E C T I O II. ''' 

D<? relaxando quadragejiinali ciborum deieHit 
difcepatitr . 



PRxterea , cum plcriquc increbrefccntcm 
ffgrotantium , ac decedcntium numerum 
intuentes exiftimarent , falfamenta infalubria , 
& oierum penuriam quadragefimali tempo- 
re pauperibus , cgcniii^ue Civibus maximo 
detrimento futura, idcirco Santiflimus Pater 
Conventum habcndum apud EminentifTimura 
Cardinalem Carpineum Sanclitatis Suz Vi- 
carium defignavit, ubi de ciborum delecl« 
vel retinendo , vel relaxando difceptaretur . 
Igitur XV. kalendas Martias ad Eminentifli- 
mum Carpineum convenere IlIuftrifTimi Praefu- 
les Archiepifcopus de Zaulis Viccfgerens , & 
Bichius Annonx Praefe^tus , ReverendifTimus 
Pater CommifTarius Sanflse Inquifitionis, ac 
DD. Do£Iores LucasThomafinus, Protome- 
dicusgeneralis, & Joannes Baptifta Foflbm- 
bronus ejuidem EmincntifTimi Domini Medi- 
cus : mecum denique Dominus Canonicus 
Cuggio a Secretis, 

II. Concedendum carnium ufum nonnul- 
li cenfuere , eo quod fales acres, in quibus 
tota vis erat epidemiae , facilius dilucrentur 
carnium jurc , quam la£liciniis , oviique , quo- 
rum , ficut & olerum , immodicus hyemis rigor 
fummam caritatem fccerat . Verum de Iblo 
la£ticiniorum ulu Sanftiffimo Patri fupplican- 
dum placuit ; tum quod morbus extra Qua- 
dragefimam ortus , bacchanalibus maxime die- 
biis increvifTet; tum etiam , quod Romanam 
Ecclefiam, cun£l:arum magiftram , magnope- 
re deceret , ut avit^ obfervationis , & abfti- 
nentiEE, vel inter ipfos mprborum impctus, 
& mortis dilcrimina cxemplum caeteris exhi- 
beret. Itaque Edi£tum t manavit iis ex caufis 
exprefTum , quz aditum cjufmodi impofte- 
rum gratiz interduderent potius , quam ape - 
rirent. 



^Kinuin 
con/ilio (»- 
terfutrint 
apuci Ein. 
Carti- 
venm . 



C«V c':;- 
nium K/i-.s 
conceden- 
dus -.ifut 
fit ntaiui- 
iit. 



Paie ra- 
tionts Ij- 
Bicinio- 
rum dun- 
taxat u- 
fumjHaJe- 
rint . 



t fide 
Summa- 
rium iit. 
M. 



J 



Mandatura de Urbe afordibus expurganda . 

Am tumabinitio Februarii, cum ingrave» 
iceret epidemia , veritus fucram , ne in niar* 
Lancifii Oper. Tem. L, 



CA- 



110 H I S T 



O R ! 



C A P U T IV. 

Conventus in adtbus EminentiJJimi Cardinalis 
Marefcotti habitus ad naturam , caufas , & 
remedia confluentium morborttm invefligan' 

QUoniam cpidemici morbi non eadcm cc:- 
leritate , qua increbuerint , declinarc , 
& definere confueverunt , quanquam 
tempus flantibus Auftris mitefcere cjpilTet , & 
gratia ciborum fa6ta aliquam in ea publicae 
lalutis fpem pofuiffemus ; nihilo tamen mi- 
nus fiviebat adhuc epidemia . Itaque San£til- 



fimus Pontifex, quo terricos fubjeftorum ani- ^/"'^"f- 
mos a periculo , metuque reficerct , neque A'//;^"*^, 
ulluni omitteret patcrnas charitatis experi-^^o. 
mentum, id mihi mandatum dedit , i^t ad 
EminentiiTimum Cardinalem Marefcottum 
perferrem (nam Eminentiflimus Spinula Ca- 
merarius, cujus id munus erat , confluipnti 
pleuritide laborabat ) optare Sanftiflimum 
Patrem , ut , habito peritorum conventu 
coUatifque confiliis , de morbi natura , de- 
que impendenda propulfandis malis cura qus- 
rerctur. Cum autem Eminentiflimus Domi- 
nus Pontificis providcntis fme cunftatione 
obfequi cuperet, Congreg^tio in hac verba 
indifta eft; 



puinan, 'E,\\t Congregatio de mandato SantifTimi Domini Noftri in gedi- 
'Lmldli- t)»-is Eminentiffimi, & ReverendilTimi Domini CardinaJis Ma- 
'""• refcotti die xxi. Februarii hora xxi. fuper examine morborum 

nunc Roms confluentium cum interyentu 



Cufl:odum Archiholpit, S. Salvatoris ad Lateranum 



R. P. D. G E O R G 1 1 Spnul£ prsceptoris S. Spiritus , 

D. GASPARIS Oright "y 

D. JULIANI Capranica I 

D. TIBERII Cencii f- 

D. PHILIPPI Patritii j 

D. L U C iE Thomaffini Protomedici Generalis , 

T. J O A N N I S Trullt ~) 

D. JACOBI Sinibaldi ^ Duorum Confiliariorum Protomcdici , 

D. ANGELI Modii j 

D. JOANNIS BAPTIST^ Fojfombruni "^ 



D. GASPARIS Realis , tanquam Coadjutoris I 

D, MICHAELIS ANGELI Paolt, c^m f 

tum Roma aberat . J 

D. ANTONII PW^-iW Medici Archihofpit. S. 



Trium Medicorum Archihofpi- 
talis S. Spiritus. 



. P. D. 

jrii. 



Salvatoris . 
Lancifti A^chiatri Sanfliflimi , & particularis hujus 



Congregationis 



Sccreta. 



P^j. ^y II. Hos prae csteris accirc , & in confi>i 
foiiffimum ^i^^'^ adhibere placuit , utpote qui vel Nofo- 
tiicejfui. comiis praepofiti, veliniildemMedicinamfa- 
cientes , partim vi£lum , & ceconomiam aegro- 
tantium , partim multitudinem eorundem , & 
epidemiae qualitatem penitus noflcnt, & raa- 
turius exploraflent. 

III. Cum ad diem cun£li adeflent , Emi- 
nentifllmus Marefcottus de Sanftiflimi Patris 
mente , & communis incolumitatis ftudio prae- 
fatus eft: propterea mihi a fummo Pontifice 
imperatum, ait , ut . quo finoulorum confilia 
fpe£tare potiflimum deberent , exponerem . 
imperata proinde fa£lurus in lianc fententiam 
diffierui . 

SECTIO PRIMA. 

AUCTORIS Sei>ITENTIA. 
De natura , caufis , & remediis epidemia , 

CUm diuturnx epidemije pertinacia , & 
confternatione , miferiaque fubditorum 
fuorum Princeps Clementiflimus fummopere 
angatur , cumque in omnes ha£lenus partes ani- 



mi fui follicitudinem verfaverit , id demum 
bptimum fa£lu ratus eft , ut Emincntifiimus 
Cardinalis Marefcottus vos Viros fapientiffl- 
mos , & peritifllmos arcefleret , atque hodier- 
no ccetui interefle non gravaretur ; in qua pro 
fe quifque in medmni alierret, ecquid dc graf- 
fantis morbinatura, caufifque fcntirent 5 tum 
ouibus i-emediis , confiliis , ftudiis , camionibus 
laluti publics prolpici poflit . Et quoniam nihil 
mifericordia in pauperes antiquius habetSan- 
fliflimus Pater , interefle etiam voluit Illu- 
ftriflimum Prxlulem Spinulam , Commendata- 
riumS. Spiritus, atque Illuftriflimos Cuftodes 
Nolbcomii S. Salvatoris , ut fi quid e re futu- 
nvm , & in utilitatem , commodumque ceflu- 
rurajBgrotantibus pauperjbus cenferent , audi- 
to Medicorum judicio proponerent , atque 
proferrent. Cum vero difquirendarum rerum 
cura juflu San£liflimi Patris mihi potiflimum 
demandata fit , pro officio fa£lurus mihi vi- 
deor , fi quatuor in capita earum fumm^m dif- 
pertiar, & graviflimisfententiis veftris difcu- 
tienda producam. Primo , quae sermana fit . <?"'*!'^f' 
vagantis epidemiae idea, atque natura. 

II. Secundo , quibus illa e caufis exiftat; 
an ea in fola , & comniuni , qua: ktifllme 

per- 



R. O M A N AE E P 1 D E M i A2. 



I I [ 



Quefit 
natum 
hu)ii< aior- 
bi epide- 
mici . 



Tnorbiis 
pi6acipuus, 

ptamtta . 



Quie di- 
-jcrfitas in 
hac epide- 
miafitob- 
fervata , 
&unds 
«rtafit , 



»erva(it, acris intemperie , an vero in maligiio 
aliquo , & proprio Romani coeli fcrmcnto po- 
nenda fit. 

III. Tertio , quid conje£luris , & prognofti- 
cis augurari animo liceat , utrum appetente 
3equino£tio fedanda , an potius , quod Dcus 
avertat , in morbos graviores evafura . 

IV. Quarto, quibus remediis, quavc cura 
utendum fit , non folum reparandje aegrotan- 
tium valetudini, fed fervandis iis, quos nullus 
haftenus morbus afflixit . 

V. Quatripartitx huic inquifitioni , ut ipfe 
aditum , viamque muniam , non ea rcpctam , 
quas vobis MedicinK ProfefToribus eximiis, & 
aegrotos quamplurimos ' quotidic mviientibus, 
funt compertiHiraa , quippe qui fymptomata, 
hanc epidemiam pra^currentia , comitantia , 
& fubfequentia , diligenter exploiaflis . Ita- 
que . 

EXAMEN CAPITIS PRIMI 

Aggrediens ajo, praefentem morbum elTe epi- 
demicum , unum fcilicet , eundemquc nec pcr 
Urbem folum , atque Italiam , led per totam 
fere Europam, ficut accepimus , populariter 
vagantem . 

VI. Eft autem is morbus genere quidem 
rheumaticus, fed qui, cum plcrunque in rheu- 
mata completa faceftat , alienam fpeciem , ac 
naturam induere videtur , proindeque non- 
nuliis dololus ex parte dicitur . Enimvero , 
modo a fimplici pe6loris dolore fmefebrc, mo- 
do a iola coryza cum tulTi ducit initium; at 
in quibus noxiihumores colle£ti latentautle- 
vi rnalo decumbcntcs valctudinem incuriofius 
habent, hrevi in acutas febrcs commutatur; 
quibus accedunt nunc faucium , & laryngis , 
nunc pleursE , externaequc pulmonum partis , 
nunc denique omnium prscordiorum inflam- 
mationes . Unde liquido conftat , in praeienti 
epidcmia febrem morbum eire prjecipuum , 
cujus fymptomata funt ejufmodi inflammatio- 
nes . Etenim in «egris non folum rubentes uri- 
nx , atque interdum turbidse funt , fcd paro- 
xyfmi quoque ftatis recurrunt periodis , & iis 
praefertim defmunt crifibus , quae in acutis fe- 
bribus quas fcholae appellant effentiales ^ folent 
accidere . 

VII. Et qtioniam iifdeni faucium , pe£lo- 
rifque fymptomatibus omnes , qui hoc tem- 
pore aegrotant , laborare videmus , corapertum 
vobis eirc opinor , veram hanc efte epide- 
niiam, cujus ca eft natura; ut unus idemque 
morbus aegrotantes populariter corripiat . Dil- 
criminis aliquid , non inficior , in tanta mor- 
bi fsvitie obfervatum eft ; nam plerique fo- 1 
la coryza cum raucedine , tuflique modica i 
vexati funt ; alii acuta fcbri , pe£toris inflam- ' 
matione accedente , quorum diiTcftis in ca- 
daveribus rubra praecordia , & fphacelo tenta- 
ta apparuerunt ; hx tamen diffcrentiae non cau- 
farum diverfitatcm innuunt ; fed affe£los di- 
verfos corporum locos ab eadem caufa pro 
diverfa eorum habitudinc vchementius , aut 
remiffius agente , Hinc fa£tum eft , ut homines 

Lancijn Oper. Tem. I. 



firma valetudine , re£Iaque vitlus rationc utcn^ 
tes , atque ab acris inclcmcntia protc£li , tu- 
tos fefe ab omni prasientium malorum incur- 
lii praeftiterint j cum contra egenis , rufticii- 
que Nofocomia redundcnt , quibus neque opes , 
neque confilia ad morbum propuUandum plc- 
runque prxfto fuerunt , & quorum calamitas 
alienae quoquc incuris acccltionc cumulatur ; 
jvix enim quarto, aut quinto, aut etiam iex- 
to , quam cfecubuerint , dic , in Valetudinaria, 
hoc eft, lcpeliendi potius, quam curandi in- 
Iferuntur. Venio nunc ad 

Inquisitionem Capitis Secundi. 

VIII. Porro cpidcmia: hujus caufas expla- 
naturus , quas fallas cenlco , prsterire , quam 
rcfutare fatius puto. Etcnim fine operae pre- 
tio , immo cum erroris periculo vcrifimilitu- 
dlnis fpccicm fe£larinon licet, ubi cum ratio- 
ne au£\oritas , cum au£loritate cxpcrimcnta 
conveniunt . Cauiam igitur epidcmia; (ut ab [/frjepi- 
externa incipiamus) ncque unam, nequc {im- denji^e 
plicem illam cxiftimo, led mixtam cxinfuetis f--'p /"»- 
fuperioris autumni, & pra:fentis hyemis viri- •?'"""" * 
bus , atquc effcftis potiffimum coalefccn- 

tem . 

IX. Continenti illa autumni clementia , ExpLca' 
qus produ£lam aeftatem prxftitit nuUis plu- '"q',^;^ 
viarum , frigorumque vicibus , volatiles , ignei- ^^literie 
que aeris lalcs dilui , ac temperari potucrunt , amnmniy 
praEfertim qui noftrorum corporum liquidispcr- chr,:c,ni*, 
mifcentur , ac potiffimum bili , qux per xftum 

plus nimio incandcicit . Hinc coUeclus cxtitit 
pravorum humorum apparatus in iis, qui vel 
a natura imbecilliorcs , vcl iniautiorcs , vi£lu 
lalubri, aptoque lliccos exaltatos frangcre , & 
emendare neiciverunt : quamobrem intcrna 
caula fcnfim coUigi , ac praeparari ccepu . 

X. Subitus deinde rigor hyemis incuntis . ._ 
ficc^ plurimum , & nivofx duos apud illos ^^' ,„*;^ 
prsfcrtim, qui minus firma erant valetudi- a/^;^:;//i- 
ne, effe£lus edidit , Nam & tranfpirationem »'■*. 
tam externam cutis, five univerfalemi quam 
intcrnam , five particularem oris , narium , 
faucium & pulmonum violenter interclufit , 

& vi frigoris , ac vcnti prementis, urgentif- 
que extraneos fales affatim infudit, qui ficu- 
bi rigidiori , ut nobis accidit , acri mifccan- 
tur, nitroii, & lubacidi ab cxpericntibusphi- 
lofophis cenfentur . Quare , qucraadmodum fa- 
les volatiles urinofi , igneiquc , proximo au- 
tunino minime temperati, atque ob interclu- 
fam tranfpirationem in fanguine detcnti, fali- 
bufquc nitrofis ab aere infufis admixti , facile di- 
vcrlas fcbres pro diverfo humorum apparatu 
invexerunt; ita fimpiex atmoiphaerse lal aci- 
dum lympham ftagnarc coegit , iis pra^icrtim 
in locis , qux proxirao acris contaitu apud ho- 
mines vel corpore minus te£tos , non fatis 
valetudine firmos , maxime patcbant ; quamo- 
brem inorganis fuccutancislaffitudinesintulit, 
atque in fuperficie interna narium , faucium 
ac pulmonum , icilicet fecundum locorunx 
varietatem , modo Iblas coryzas , raucedi- 

K : nes. 



1 1 1 



H 



I 



o 



I 



ncs , ac tuffes , mocio pleiiritides etiam , at- 

que peripneumonias induxit. 

QuopaEio XI. Qui autem rem chymicam , & anato- 

diverfief- micam mediocriter verfaverit , non mirabi- 

teBus ab j.,j^ ^ quod ab uno , eodemquc nitrofi falisprin- 

cipio tanta diverforum , ne dicam ,- contra- 

riorum effeftuum varietas oriatur, nervorum 

videlicet pun6tiones , fanguinis perturbatio- 

nes , & lymphEE ftagnationes . Non enim igno- 

rat , nitrum maxime aptum efle ad penetran- 

dam fibrarum , nervorumque texturam , ad ex- 

citandam cum fulphureis particulis efferve- 



u»o f.ile 
nitrojo 
nafcan 
tuT . 



penti loco , & ab Aquilonibus tuto pofitos 
epidemia nondum acceffit. 

XIII. Neminem profe£\o veftrum non re- Hlppocva' 
cordari opinor praeclaras Hippocratis fenten- ^'" locus 
tias , & obfervationes , quibus liquet morbos "'•/'^''"* 
hujus generis communes incurrere ubicun- 
que acerrima urgent frigora , & Aquilones 
vehementiores . Eftenimvero vulgatius, quam 
ut ignorari poffit, quod fcripfit {c): fi aqui- 
loma fit tempeflas , tuffes vigent , faucium ajpe- 
ritates , alvt duree , korrores , cofiarnm dolores ^ 
& peBoris . Et noftrs epidcmia fimiiior (^), 



fcentiam , atque ad coagulandos aqueoshumo- quam ut poffitomitti: Ex fyequenti aufiralium , 



t! epide- . 
mtJ , 



reSj ex quibus fere tota languinis moles coa- 

F/«jWr« lefcit. Itaque fal ejufmodi nitrofum , partim 

«'/ /r^/fn. nivibus identidem decidentibus, partim ven- 

tis a Septentrione flantibus , ad nos adveftum , 

primum irritare , & conftringere valuit inter- 

nam , nerveamque fuperficiem meatuum na- 

Utcje rium , faucium , ac pulmonis , unde tranfpira- 

''.""Jp"''' uo pra:pedita ; tum coagulare lympham mini- 

^.,j^ marum glandularum , quibusiidem meatusfti- 

pantur , fimulque prsternaturalem fermenta- 

tionem edere potuit cum volatilibus falibus. 



& aquilonarium , ac r.ivofarum trattfmutatione 
riudtit peripneumonicte affeSiones . Et inferius : 
altquibus autem fances inflammatte funt , quibuf- 
dam angina obortte . 

XIV. Romam vero quod fpeclat , multo gra- 
viorem rheumaricam epidemiam defcripfit Ca- 
gnatus (e), cum medica re celebris, tumin- 
lignis Romani climatis obfervator : Anno , in- 
quit, 1570. /yyerae , & veris imtio vis raagiia 
orta efl pleuritidis , peripneumonite , & angina , 
quie multa hominum miHia utriufque fexus , & 



Cvv ho'fii- 
B^s cau- 



&lulphureis fanguinis parcibus, quas perxfta- oranis atatis ititerfecit , cum interim aquilonit fia^ 

tem plus nimio exaltatx , fubito rigeniiffimx . - - 

■fiyemis algore compreffz fuerunr . Quapropter 

non folum orts funt omnes rheumaticas affe- 

ftiones, verum etiamin corporibus nec vali- 

dis, nec tutis, acutse febres cum croceis uri- 

nis , & ifterico fere habjtu fefe interdum pro- 

dente. 

XII. Quoniam vero aui liberalius nutriti , 
& ambientis aeris algon minus obje6ti funt , 



Calores , 

&ffigora 

- . _ , v^ I immodit* 

tus "vis maxtma , & aff\due , & longo tempore j^^p^^ 

trruiffet , Quamobrem rite advertit coxvus Ca- i?o»j^ ;>*- 

gnato Petronius (/) calores aque , & frtgora ricuiofa. 

tmrnodica femper Romie periculofa , 

XV. Quod autem nonnulli nimio timore 

perculfi fibi facile perfualerunt » maligni ali- 

quid , atque etiam peftilentis huic epidemise Nihilve- 

fiibefle , ac proinde nonnifi a venefico princi- ^^" ^J^. 



tiores,& ve:\\xz\ mulieres, virique honeftiores , & pru- 



pio , quod ambientem aerem inficiat , ortam 
effe, nullo pa£to adduci poffum, ut credam ; 



mia , 



»>inus ve' 
iati. 



dentiores, minorem externorum falium copiam cum in peftiferis morbis, & periclitentur fe- 
imbiberunt , minufque diminutam tranfpira- re onines, & decedant plurimi; ex noftrati- 
,;^„=.^ u„i . idcirco , aut ab omni bus vero nec pluri.ini a»orotent, & a»grotipIu- 



tionem habuerunt 
penltus morborum 



iijcurfu immunes fuere , rimi convalefcant 



prsterquam qliod 



sgro- 



aut leviffimos paffi funt . Quo pa£to apud tantibus mirifice phlebotomia fuccurrit , nee 

Hippocratem (a) legimus in algida quadam exanthemata appareant, nec pulfus humiles, 

a.-... r_ 11 - ^^^ lipothymis , aut reliqua figna, quibusftif- 



conftitutione fexum muliebrem 3 communi 
morbo fuiffe exemptum : Cteterum multeres 
non fimiliter a tujfi affliBts funt , 'jerum paucx 
febricitarunt , & ex iis va/de paucte ad peripneu- 
raonicam affeSlionem devenerunt : cujus addit 
rationem : caufabat autem hoc fiert , eo quod 
non fimiliter , velut viri , prodierunt . Contra 
Pauperes vero plebs egena , nec veftibus fatis prote- 
gravius 6la, nec ignibus , aliifque fubfidiis adverfus 
frigoris inclementiam inftru£la, cum fub dio 
labonbus perfungi debuerit , aerifque rigidi- 
tati fub aperto ccelo patuerit , gravius, &fae- 
vius affli6laeft. Hinc milites ad CentumCel- 
las novis veftibus induti , nulla epidemias dam- 
na fenferunt ; cum csteri , detritis , & obfole- 
tis conte6ti , veluti armis contra impetum fri- 
goris minus aptis, decumbant, & plurimiin 



morbo 
teatati 



picari poffimus ineffe quid divini i;t morbis , dc 

quo Hippocratis {g) Commentatores tanto- 

pere digladiantur . Quod fi non raro contin- 

gat in hac epidemia delirium , illud oritur vel 

ab impetu bilis falibus acribus , & fulphureis 

redundantis, qux fanguini permixta ad caput 

appellit ; vel ex inflammatione propaoata ad _ ,. . 
j- u j- r DeliriM 

diapnragma , ac nervos praecordiorum ulque ^^^j.„j. 

in cerebrum , quae omnia non maligna , ,^,£.„, „o„ 



Neque 



fed valde acutam epidemiz indolem often- indicant 
dunt . 

XVI, Neque idoneum argumentum morbi 
peftilentis eft frequens imae plebis interitus ; multitudo 
nam , cum oppofitum in nobilibus , cautif- /"'i?^f/'o- 
que hominibus accidat, nemo non videt , r,lc. >'*'» dece- 
bejorum mortem pravo potius apparatm, leu 

tereant . Simile quid cveniffe etiam Roms peffimo eorum peculiari habitui , atqne rerum 

fuis temporibus narrat his verbis Jo: Baptifta omnium inopi^ , quam univerfali venefico prin- 

Donus: (b) Morbus, quem ridtculo nomine ca- cipio tribuendam. Sed jam 

flronem vocant , multo ex debilioribus , eifque , 

qui non fatis obteBi incederent , afflixit , vel in- 

teremit. Ad carceres vero S. Inquifitionis , te- 

AD 
pag. 16. (c) j. Aphor. 5. (d) L. 6. Epid. feS. 8. (*) De Sal 



(a) 6. Epid. fe(3. 7. (5) Loc. cir. 
Rcm. Aer. pag. 21. (/) Lib. i. de vic. Rom. cap! ^^" {g)z. Prognoft. 



R O M A N AE E P 1 D E M I AC. r r ^ 

Ycminebant ufrjtte ad xquimclnnn . Pofi annum 

AD TERTIUM DISPUTATIONIS cum rcripta hjecinmanus rcrumam, vidcoine 

CAPUT. quod futurum erat divinafTe; celTu cnim pla- 

ne morbus pofl: »quino£lium. 
ConjeBu- quod propofueram , accedo , quid fcilicct dc XIX. Nec mirum cuicjuam videri dcbet , 
irieaeepi- fytura morbi hujus conditionc , proarefTu, exi- quod pcr hofce ctiam dies, liquatis nivibus, 
demi£pro- . ' r ■ ■ R. v.^^r L p fl -i a ■ i • 

{7)f/r«,fx/- '^'■'que animo praelagire, aut conjectare uccat. quielcente borea, oc tlantibus aultris, pleun- 

tiique . Qua in re primum omnium profiteor, argu- tides, & pcripneumoniae fupcrfint. Nam , li- ^"> f' <"^- 

raentum in fumma dubitatione fitum efle , cct aquilones pofuerint , adliuc tamcn in coi:- „g gf,am 

quippe quod ab incerta futurarum tempefla- poribus noftrislatet, & fubfidet fal nitroium , /",et;/<?/f/;i- 

tumqualitate maximc pendeat. Porro ut me- & fubacidum, a ventis illis, & hycmali fri- •'^'^''•'■'- 

rito timeamus tranfmutationem hujufmodi mor- gore infufum ; cujus particula: , cum apud non- 

borum in aliam naturam, &fortafre deterio- nullos contractis vaiorum fibris antea coerci- 

rem, fatis eft quod legimus apud Cagnatum ta , atque ad obfequendum fanguinis curiui 

(<*) , ubi Romanam epidemiam , Cajlronem coa£tae vires fuas cxerere non potuerint , la- 

<ii6lam, infalubrem aeftatem excepiiTe narrat: xatis nunc per teporem tempcftatis iifdem fi- 

Anno vonagefmo tertio aiftas infaltibris ; morbo bris, atque auftrinis flatibusfolutas, infinuare 

prius popiflari acce^ente , nclicitlo nomiiie Qaftro- {t^Q in thoracis loculos valent , ubi morbos 

mm ^ obortis tertianis , prtefertim quas dupltces cdunt , quos experimur . Ad hoc accedit, au- 

'vocant , quartanis , dyfcnteriis , f.uoribusventris, ftros diuturnis aquilonibus extemplo fubeun- 

& acutis febribus ; cui accedit, quod Londini tes, non immerito dici pofie acrem eundem , 

Sydenhamius (b) obfervavit, anno 16(55. poft'" ipfo nitro, quicum ad nos ab aquilone ve- 

rigentifTuTiam hyemem, & ficcas glacies, ex nit, atquc in meridiem effluxerat , refluen- 

improvifo folutas emerfiiTe pleuritides , pcri- tem . Qiiare in tempeftatibus hujus generis 

pneumonias, anginas cum magna populi cla- aufter inftar fraudulenti aquilonis eft reputan- 

de, immo febres etiam continuas epidemi- dus, eoque nocentior , quod cum frigorisfen- 

cas cephalalgia , vomitu, alvique fluxibus ple- fu niinus incommodet , ab eo nobis ipfisquam 

runque comitantibus ; ac deinde anno 1666. minime metuimus, & caveamus. Tandemad 

ineunte , ipfa peftis , inquit , irrupit , carbuncu- curandi methodum , quam pofuimus . 
lis videlicet , bubonibus , &c. ftipata , 

XVII. Sufpicionem autem apud nos vehe- POSTREMI CAPITIS. 

MHusex nientiorem faceret morbi tranimutandi , at- 

^.', '■^ ■''"'* que in febres mallgnas concefTuri , fi viarum, Argumentum accedo . Cum autem hsc fcho- •C-',''';''" 

cloacarum , fofrarumque , & pratorum , & larum more in prsefervativam , & curativam '^F"^-"""* 

Arcis purgandarum cura , faepifTime inculcata , dividatur, primam paucis abfolvam ; pcritos ^g,,,^', 

& nunquam fatis commendanda , negligere- enim alloquor ProfelTores, quos minime \z-nonline 

tur , praefertim Tiberi , quod Deus avertat , tet , acutas febres , & prstentes pcftoris mor- fericulo 

exundante ; nam in fordibus illis , tempefta- bos haud eflTe malignos; ac propterea quifque ""^'"'"" ' 

te incalefcente , fermentatio vitiofa excita- facilius declinare noverit ea pericula , qua; in 

retur, qua ftatim ambientis aeris lues induci epidemicis morbis initio curandis occurrunt : 

pofTet. qua in re Sydenhamius (^) candide, ac libe- 

Spfs iaco- XVIII. Inter hos tamen metus fpe magna re fatetur , fe omni animi contentione vLx , 

iumitatis teneor fore , ut fordibus Urbis everfis, & ci- ac ne vix quidem vitare potuifle , nc, dum 

infordtbus yjm^ corporibus probe conte£lis , ac nutri- fjeviret epidemia , unus , aut alter eorum , qui 

^j^ tis , epidemia poft aequino£lium proximum fe pri-mi curandos co-m-miferint , vita periclitaretur ; 

tandem concidat. Solis enim acceffu ad ver- donec inveftigatio jugiter, tandemque perfpe£to 

ticem noftrum, calidaeque lucis radiis ad nos morbi ingenio, ad etmdem perdomandtan reSo 

re£la magis evibratis , quemadmodum nives , pede , & intreptdus denuo procederet . 
glaciefque folutse diffluunt , atque herbis cam- XX. Primo fanguinis miiTionem, quantum 

pi, & floribus herbx veftiuntur , ita huma- animadvertere potui , prccfertim antc quar- ^-"rS"""-^ 

na corpora blando , ac fubtiliflimo igne re- tum diem adhibitam , robuftiores acgrotos ju- ^litflmrjlt-i 

plentur, quo fanguis novo motu cietur , ac vare comperi ; tametfi fanguineum iputura .•</:/;'x . 

folvitur , atque aptior ad tranfpirationem ef- prscelTerit . Nam , quanquam tali pr^eunte fi- 

ficitur, quam ego praecipuum urgentis epide- gno , magnus Hippocrates (e) in Pififtrato a 

ixsiz remedium arbitror . Ita, niii mea mihi phlebotomia prudenter abftinuerit , quoniam 

adblanditur opinio , penitus extin£lum iri exi- in illo morbus jam ad co£tionem tendebat , 

ftimo morbi vini, propterea quod , hyberno & fe£la alioqui vena tum vires aliquantum 

rigore depulfo , & exa£la hyemis insquali- enervari, tum vel maxime anacatharfim re- 

tate, fales, qui morbum creavere, ab atmof- morari poile timuifTet ; noftra tamcn epide- 

phatra diipellentur , partim recentibus plu- mia iputum cruditatis, non auteni coctionis 

viis diluti , partim adverfis ventis emendati , figna praefefert ; quinimo acrimoniam , ni- 

agitati , & expulfi . Et de tempeftatibus qui- muimque motum ferme teftatur , non tam uni- 

dem huic noftrs fimilibus legimus apud Hip- verfalis fluidi, febrili orgaimo fummoperc agi- 

pocratem (c): Hxc autem durabant , & non tati, quam peculiaris illius, quod pulmonum 
Lancifti Oper. Tom. I. K 5 vafa 

(rf) De Sai. Rom. acr. pag. 2J. (^1 De Morb. acut. fcc.2.cap. i. confiit. epidem ann. 166^. {c) Prinio 
epid. conlt. 2. in Tliafo n. i. ((^) Sed. i.cap.i.de morb. acur. in genere pag. 5. (f) Epid. nuni. :"• 



i 



I I 4 



H 



I 



Imbecil- 
lioriius 
udverfa . 



Oua fpe. 
cijica iid- 
titbcnda . 



Vefican- 
tium ufur 
non t.mni- 
no viiitn- 
dus. 



Ex Hippo- 
erate colli- 
^itur. 



vafa diduci: , atque erodit . Econtrario vena- cruris , quqd affefto lateri ref|)ondcbat , do- 
runi feftio admodum Ixfit inibecilliores , fapius lore , rubore , atque intumefcentia correpti 
vcro poft ieptimum , fi fputum fatis concoftum fuerunt . 

fueric , vel aliae obortn: evacuationes , quibus XXllI. Deinceps periti Medici erit , cui 
bona crifis conftituitur. Propterea in praefenti agrorum cura mandata eft, deccrnere , anin- 
epidemia confilium, ut ajunt, in arena fem- tcrdum prsEtcr emollientium clyfteram ufum 

per capiendum efTe arbitror ; quoniam vel m^o- alvus etiam blandis potionibus laxanda fit •, 

dica fanguinis mifTio interdum detrimento elle cum expertus fuerim corpora pravis alimentis 

poteft, cum larga alioquin fspe fatisnonfit; nutrita , vel alia de caula noxiis humoribus 

alias vero falvatella: tantummodo feciio curani onerata, fi defcendenti pleuritide corripiantur , 
abfolvet , vel fanguis e dolenti latere lcarifi- moderato alvi fluxu aliquando levari : quod 

catis cucurbiculis extraftus j ut in nonnullis & ante nosmagnusHippocrates [e] advertit. 

feliciter eveniffe obiervatum eft. Si vero id faciendi detur occafio, nihil aptius 

XXI. Deinde vero illud mea fententiapro judico , quam olcum amygd. dulcium ^^'^<{'^^ xa',itiauti' 
comperto habendum , pleuritides , quas hoc an- igne recens extraftum , una cum fyrupo vio- Uter ; pur' 
ni tempore vagantur , cum primis ciiebusfic- larum colorato , hilque fimilia admodum blan- ^"«"'^fff)'- 
cx iint, non modo fomenta, & emollientes de laxantia . Purgantia vero , etfi medio- ^'."''/'' / 
imftiones expetere , fed ulterius locum face- crium virium vitaverim femper, quippe quae 

re probato Hippocratis [^] experimento in fanguinem non modo ita fero emungunt, ut 

hujufcemodi pleuritidibus , ac penpneumoniis mox ncceffaria fluiditate deftituatur , fed et- 

nil fupra largas potiones commendantis . iam novis particulis acribus , & irritantibus 

Sitntficcie ., inqult, plciiritidesftnefputo^ feritm infarciunt, quibus facile convulfioncs , & de- 

i>.s (itfficiliores ftmt ; ju.dicationes aiitem frrniles liria excitantur , ut ad rem in Scornpho nota- 

aliis fmt , fed ampliore in potit bnraeBatjone opus vit Hippocrates [ / ] qtti pleuritide correptus 

habent , quam alia . Specifica igitur omnia , pharmacnm bibit infra ptirgans , & cum priore 

aux in pleuritide , ac peripneumonia cx hir- ante potioiteni die mentis compos effet , purgatiis 

cinofanguine , rafura dentis apri , &;mandibula dclira-vit ^ & feptima mortttus efl . 

pifc. luc. necnon ex ftib. diaph. ex infufione XXIV. At longiorem de cura agrotis ad- 

lapidis hiftricis , aut ftercoris equini petita hibenda fcrmonem inftituens, quid ego aliud 

funt, ac magnopere laudantur , oleofis fem- quam NoBuas Athenas ^ utajunt, affero ? cum 

per diluentibus , ac emoUientibus , copiofis, vos alloquar illuftresMedicos , quos & praecla- 

& calidis adjungenda lunt , ut morbi caufx ra excoluit eruditio, & accurata tum propria , 

rcfiftere valeant , quse , uti diximus , tam in- tum aliena edocuit experientia . Ad methodum ^ , . 

ternis falibus volatilibus eft mixta , quam exter- igitur prsfervativam defcendam , qua in re 8,^/^,^-^^. 

nis nitrofis ab aere infufis , qui praeter fiuido- Romanos Cives m.onendos habeo , ne epide- ity,,, 

rum coagulationem , nimiam inducunt cana- mia ulterius progrediatur , nevein deteriorem 

lium duritiem, ab Hippocrate [^] fapienter morbum declinet . 

animadverfam , cum de modo , quo peftoris XXV. Primo Urbis vils , compitis , <^^o&- Sovdcsal)- 

morbi gignuntur, fermonem haberet , & alibi cis, ac fofTis expurgandis , ob eam , c^zm jiergenda . 

adduximus rationem , fedulo , aftfidueque ftu- 

dcndum . 

XXVI. Secundo certiores , prxfertim pau- q^,j^ -^ 

modi conftitutionibus ad meridionales etiam peres reddendos , algoris tolerantiam , fri- alendo,& 

incolas propagatur . gidum potum , crafliorum ciborum , falino- tegendo 

XXII. Praeterea quanquam veficantium ufus rumque abufum & nofturnas , incautafque '^°\f°^^ 
raro in febribus , quas interns comitantur deambulationes maximum detrimentum affer-'^^^,^ 
infiammationes , conducat , eorum tamen ju- re : contra vero luculentum caminum , copio- 

re merito meminifTe oportet , cum , quotief- fa veftimenta , calidum potum , parcioremque 

cunque aegrorum corpora fucci fuerint plena , ac laudabilem ciborum ufum ad przcavendos 

vel in ejulmodi morbis humoris fervor len- morbos admodum conferre . 
tore vincatur , phcenigmis etiam opportunus XXVII. Tertio ex rapis , pomifque jufcu- 

fit locus. Succurrit celebris VVillifius [c], lorum , vel fuavifTimi vini matutinam forbi- 

qui inter ipfos recentiores ejufmodi remedii ge- tionem multum prodeffe , quibus oleum amy- 

nus in peftoris quoque inflammationibus lau- gdalarum dulcium , aut his fimilia laxantia, 

davit , Hippocrate [ d ] facem pofteris prxfe- dulcificantia , atque bechyca interdum funt 

rente ; fcnbitenim: quibus ex peripneimonia fub admifcenda. 

auribus , vel inferis partibus n.ifcuntnr abfccjftis , XXVIII. Qi.iarto cavendum potifTimum , 

ibique fuppurant , & fiflulantur , hi defunguntur ne Roms ovorum , lafticiniorum , carnium- 

morbo : de quibus abfcefTibus agere pergit n. que falubrium copia defit , neve pauperes , auc 

24. & 25. quos profeclo decubitus admodum vi6lus, aut ignis, aut aliarum rerum inopia 

falutares currenti anni tempore obfervavimus laborent. 
in duobus aegrotis fubpingui corporis habitu , 
qui cito ex peripneumonia convaluerunt , quia 



cum de vaforum difruptione diflereret , cui 
obnoxii funt plagarum feptentrionalium habi 
tatores , quorum cceli afperitas in algidis ejuf- 



SE- 

[^]_Lib. I. de morbis n. 27. & lib. de aer. I0C.& aqu. [c] De Med op. 
TA , ., . ^^j ^^ ^^ morb. n. 



[«] 3. de morb. n. 20. & 26 
par. 2. (ca. ?. cap. j. de verf. [d]'}u\ta Duret. divif. in coac. de'peripneum'."n."a2 
22. & de vkH. rar. in morb. acut. n. i. [/] 5. Epid. num. i. 



i 



P I D E M I AE 



SECTIO SECUNDA. 

C/. Medicorum fententite , qui in conftlium adhi- 
biti fuerunt in compendium reda&te . 

P R 1 M U S. 

DLucas Thomafinus , Protomedicus gene- 
• ralis adduftam morbi caufam probavit 
rigorem videlicet tempeftatis, pravam- 
que corporum diathefin ; & quoad curam prae- 
iervativamait : 

Primo opportere , ut ex agro Romano ci- 
tiflime in Nofodochia aegroti transferantur . 

Secundo, ut viis , & toflis expurgandis in- 
vigiletur. 

Tertio, ut carniumufus, velminimanecef' 
fitate cogente , privatim concedatur . 

SECUNDUS. 

D. Joannes TruUius prxfentem conftitutio- 
nem neque novam , neque malignam affirma- 
vit : non novam quidem ex eo , quod ab Hip- 

Socrate ia) in Thafo defcribatur concluden- 
o , duravit ufque ad lequinoBium . Iramo , cum 
pleuritides, ac peripneumonias abeodemHip- 
pocrate(^) recenfeantur intcr morbos hyber- 
nos : Hyeme vero morbi laterales , & pulmonis 
inflammationes , tuffes , dolores peEloris , laterum , 
lumborumque , &c. a fummi frigoris fyftemate 
minime receflit , cum ex eo non tranfpi- 
ratio tantum intercipiatur , verum nitrofae aeris 

fiarticulas infundantur, qu:e naturali fanguinis 
ulphuri cohsrentes mixtum quid , pyrio pul- 
veri haud abfimile, componunt. 

Ad curam, fanguinis miflionem, vel repe- 
titls vicibus, necnon oleofa jurulenta^ acpe- 
ftoralia fummae utilitatis fe obfervafle fignifi- 
cavit . 

Ad praecavendos autem morbos. 

Primo Urbis expurgationem commendavit , 
ne aer in dies incalefcens fordibus inficeretur , 
ideoque nova mala, eaque deteriora progignc- 
ret. 

Secundo , domos igne calefaciendas efle cen- 
fuit. 

Tertio carnis efum facilius indulgendura. 

T E R T 1 U S. 

D. Angelus Modius , praefentem morbum ab 
exceflti frigoris ficci , & nivofi proceflifle con- 
firmavit . 

In curatione prae csteris fluidorum tepido- 
rum, quas ficco frigori tota diametro oppo- 
nuntur , aqusE prsfertim hordci , cornu cervi , 
& confimilium copiam commendavit . Vefican- 
tium ufum removit , cum eadem fimilibus mor- 
bi caufas particulis componi exiftimaverit . 

Inflammationum initio perutilem fanguinis 
miflionem , fe obfervafle j poft fextum vero 
diem valde periculofam iis, qui pravis alimen- 
tis vefcuntur , quales frequenter funt , 

(-») Conft.2. (6) 7.Aph.2j. 



R O M A N AE. I 1 5 

qui fefe in Nofocomia recipiunt . 

Vinum fnter morbi incrementa detrimento cf- 
fe , fomenta , unrtionefquc adju mento . 
Servandae vero valetudini 

Primo ignem conducere arbitratus eft . 

Secundo alimenta exjuribus, &olcofisflui- 
dis proficua :, idcoque fe facillime carnium ufum 
indulturum . 

Tertio , vias neceflario expurgandas . 

Q. U A R T U S. 

Dominus Jacobus Sinibaldus , prxfentium mor- 
borum caufam, interclufam transpirationem 
efTe oftendit , ac nitrofbrum falium infufio- 
nem , qui duos inter fe contrarios produ- 
cunt efTeftus ; cum enim lulphuri fanguinis mi- 
fcentur, cflTcrvefcentiam ; contra vero , cum 
phlegmati adjunguntur , coagulum in eodem 
efiiciunt , 

Epidemiam, etiam auftro flante, ideo per- 
fiftere putavit , quod noftra corpora nitrofi fa- 
lis copia jam fint imbuta ; unde ventis auftrali- 
bus folutum fal facilius defluit . 

Morbum & ipfe neque malignum , neque 
contagiofum cfTe cenfuit . 

Curandis ajgris fanguinis mifTionem propo- 
fuit, certo tamen tempore , pondere , atque 
menfura ; verum , fi fputum facile prodeat , 
eam minime probavit , Veficantium ufum re- 
jecit, quoc cantharides refpirationis difficulta- 
tem non tollant , immo irritando , eandem au- 
gere poflint , & inflammationes . 

Ad prophylaxim vero nil aiiud propofuit , 
quam falubri viftus ratione fervata , a frigo- 
re potiffimum fibi cavere . Quamobrem iis, 
qui ex corporis diathefi , gracili nempe , & 
gravedinofa , funt in peftoris morbos proclivio- 
res , facilius hoc anno carnium , & jurium ufum 
fe concefTurum . 

Q_ U I N T U S, 

Domlnus FofTombronus , cum praefatus ef. 
fet , fe in alio Conventu habito inzdibusEmi- 
nentiffimi Domini Cardinalis Vicarii , fufius 
de prEefentis morbi natura , ac fymptomatibus 
difTeruifTe ; de prsefervativa tantum fermo- 
nem habuk , afTeruitquc vervecinae carnis 
& vitulinae , Ia£liciniorumque copiam , ut vi- 
li a paupcribus emi poffint, efTe comparan- 
dam. 

Innuit dcinde , immo enixe commendavit 
purgationem viarum. 

S E X T U S. 

Dominus Gafpar Realis in eadem fuit fen- 
tentia , praefentem conftitutionem epidemicam 
efTe , minime vero malignam , multoque minus 
contagiofam . 

Ejus caufam diuturnum , & contumax fri- 
gus afTeveravit , mirumque non elfe , fi ca- 
nalibus auftro laxatis, quidquid antea com- 
prefTum una cum fanguine circumferebatur , 

fuas 



/ 



ti6 H I s T 

fuas inde vires exereret, ac pleuritidesgigne- 
ret , tempeftate quamvis mitiori . 

Peculiarem fingulis curandi methodum pro- 
bavit , eam tamen prse cxteris , quz largis 
oleoforum potationibus , opportunifque fan- 
guinis miffionibus faciliorem humorum exi- 
git profluentiam . Veficantia robuftioribus in 
corporibus minime repulit, Hippocratemimi- 
tatus, qui in peftoris morbis crurum abfcefTus 
commendavit . 

Prasfervativam expetere dixit» 

Primo veftes . 

Secundo ignem , 

Tertio ex carnibus , juribufque alimenta . 

S E P T I M U S, 

Dominus AntoniusPacchionus morbum epi- 
jdemicum effe contendit, ortum nimirum ex 
aeris vitio , cujus agendi modum expofuit 
verbis illis Hippocratis: {a) Fhtxiones & per- 
frigerata -ualde carne , & percalefafla fiiitit ', ac 
fuperiuflammata , &c. veritus tamen eft , ne ob 
infolitas viarum fordes vere novo, in malignas 
febres verteret, 

Ad eundem curandum phlebotomiam op- 
portimam duxit in illis duntaxat , quas febris 
aeque , ac peftoris dolor vehementius ange- 
ret i eos vero, quibus eft dolorvagus , & laf- 
fitudo per univerfum corpus incelieret , alvi 
fluxu potius, ac fudore fe levatos vidiiTere- 
tulit. 

Circa prsfervationem : 

Primo necefTariam arbitrgtus eft viarura 
expurgationem. 

Secundo viftum ex jure , atque carnibus , 

Tertio panem falubrem cum copia latli- 
ciniorum . 

SECTIO TFRTIA. 

SENTENTIA. 

Jlhflriffmorum Prteceptoris San&i Spiritus ; & 
Cuflodum Nofocomii San&ifoamis in Laterano . 

MEdicorum oratione poftmodum abfoluta , 
adftantes csteri nonnulla ad xgrorum 
Urbis Nofocomiorum ftatum pertinen- 
tia , necnon ad osconomiam , vi£lum , & alia , 
qu2 civibus etiam univerfis commodo effe po- 
terant , adjecerunt , 

II. Nofocomii San£li Spiritus Commenda- 
tor primus omnium confirmavit , rufticorum 
calamitatem , qui in agro Romano morbis 
corripiuntur , ex eo promanare , quod non 
ante quintum diemin publicaNofocomia tran- 
sferanturi id vero partim ipforum voluntate 
faepe fxpius abnuente , quod fpe ducantur , 
citius ruri fefe valetudinem affequuturos ; par- 
tim immani eorum avaritia , quorum eofdem 
vehere oflScium eft, qui , cum pro fingulorum 
tranfve£lione de fecretis Domini Noftri lar- 
gitionibus duodecim circitcr argenteos dena- 
rios accipiant, tandiu raorantur, donecsgro- 

(tf) deLoc.inhQm.n. 15. 



O R i A 

rum numerus augeatur, ut unica opcraplures 
mercedes lucrifaciant ; quod & ipfi Cuftodes in 
Nofodochio San£ti Joannis fefe expertos effe te- 
ftati funt. 

III. Omnes praeterea confenfciunt epide- 
miam , licet poft auftri flatum perfcveret , fen- 
fim tamen diminui , cum in Valetudinariis tam 
aegrorum , quam defun£torum numerus duobus 
ab illinc diebus admodum decreviffet . Id nobis 
animum auxit, qui morbum circa t^uturum sequi- 
xio£^ium majorem partem ceftaturum Iperaba- 
mus, 

IV. Sermo dcinde habitus eft de cibariorum 
caritate, ac vehementer monopolium , ut ajunt, 
quod hoc tempore in Urbe fit , culpatum , ovo- 
rum praecipue , ac butyri , quas , cum aequo a pro- 
polis emantur pretio , fubinde intolerabili ven- 
duntur, 

V. De carnibus etiam , qus Qiiadragefim^ 
tempore ( licet interdum non fine prudenti con- 
filio ) carius venales habentur , dilputatum eft , 
expenfumque in magna hac,communique rerum 
calamitate iojuftam effe aviditatem , qu.x paucis 
proficiat fub imagine charitatis , univerfis vero 
noceat pauperibus . 

VI. DemumEminentiff. Dominus Cardina- 
lis Marefcottus hxc omnia defcribi voluit , San- 
£liff. Patri exponenda , velut habitse Congrega- 
tionis corollaria , 

SECTIO dUARTA. 

D E C R E T A 

Conventus habiti in xdibiis Eminentiffimi Domini 

Cardinalis Marefcotti , ad SanBiJfimum Ponti- 

ficera deferenda . . ' " . 

^ f!o-> ;- 

QUamvis numerus valde immmiitus tam 
sgrotantiura , quara decedentiura nos 
in fpem erigat , foreutDivino favente 
Nuniine , Romana epidemia poft jequinoftium 
omnino fit ceffatura ; nihilo tamen minus hxc , 
quae modo ad illam magis , magifque debilitan- 
dara conducere poffe creduntur, San£liffirao 
DominoNoftro humiliter exhibentur. Primo Ma^da- 
neceffario mandandura iis , ad quos fpeaat , ut '""^^Jj^^ 
expagisagriRomanifolito citius infirmi tran- ^/'^'^^^^■^ °* 
sferantur; quandoquidem hucufque nonnifi poft ^uampri- 
quintam diem miferi ad Valetudinaria transve- imtm Jefi- 
Ri iunt , ut proinde viribus deftituti , morboque '^W/j. 
oppreffitantonumero defecerint. 

II. Secundocurandum, ut Medici regionum Mcdicis 
Urbis majori , qua poffunt , charitate , fre- regionum 
quentia , ac dili"entia pauperes infirmos eo- vigdnn- 
rum cura; commillos vifitent, atque , ii opus tue- „,^„^^,^,^ 
rit , aliorum etiam opera addatur; egenorura iti- 

dem familix uberioribus eleeraofynis leventur . 

III. Tertio , ut lanii a majori lucro Qiiadra- Lopjorum 
gefimstempore abftineant, laltera lioc anno , ^^^^^^^^^ ^ 
ut quod in fuarumfiliarum, neptiumqucdo- 

tes conftituendas verteretur , in pauperum 
univerforum , anguftis adeo rcbus , commo- 
dum cedat ; id autem Annonje Praefe^Ius prs- 
ftiterit . 

IV. Quarto , ut Urbis viae, & cloacae una cum pj^ ^„^. 
foffis Caftri S. Angeli ibrdibus expurgentur . ^W* . 



projpici- 



E P I D E M I AE 

Panificio V. Qiiinto , ut Annoiix frumentarlae Prxfe- 
invigi an- £^^5^^-005 dilioentcrfinvifendos curet.ut panis 
auHi. . r \ P ■ ■ r ■ ■ 

fitnte, aclalubriterin ulum civium paratus. 

VI. Sexto Annons Pr.cfe£lus , & Confcr- 
vatores Urbis fedulo dent operam , ne buty- 
rum , quod propolis trefdccim aflfibus emitur , 
triginta ( ut propria faciunt auftoritate ) ven- 
datur, idemque de omni lafticiniorum genc- 
re praeftandum , quibus pubiica aeftimatione 
certum pretium temporc etiam Quadragcfi- 
ma; conftituere oportet ; alioquin inopcs , li- 
cet Sanftifs. Dominus Nofter eorum ufumin- 
dulferit , illa fibi comparare non potuerunt . 
Ubertati VII. Poftremo , cum Roma; magna ovo- 
Aniona j-mjj caritgs feratur, hancque propolarum mo- 
nopolio augeri , qui decem iingulis decufil- 
bus accipientes, quatuor duntaxat, vclquin- 
que eadem numerata pecuniarcddunt : idcir- 
co primum Praifidibus omnibus fcribcndum 
earum proviciarum , in quibus ftationes mi- 
litum minime fuerunt , Patrimonii videlicet , 
Umbriae , Sabinje , & Maritima; , ut ibi minori , 
quo fieri poterit , prctio ova comparent , & 
Romam ad fuppeditandam copiam celcrrime 
Monopolia curent afportanda . Similiter Annonae Pra:fc6to . 
£■" "' mandandum, ut explorantes tam intra, quam 
cxtra Urbem emittat ad monopoliorum aufto- 
res notandos , qui debitis pcenis aflBcian- 
tur . 
SS Dorni- ^m* H^^ auditis ineffabilis San6tiflQmi Patris 
rtt,'s cunSa ^i^^^s 1 non modo probavit omnia, fed fme 
proha-uit , ulU mota abfolvi , perficique juflit . Unde 
poft paucos dies Urbs fordibus expurgata , 
ovorum , ac falubrium ciborum affluentia re- 
dundavit. Qiiinimo Illuftrifs. Bonaventura a 
Secretis Sanftiflimi largitionibus , etfi cru- 
ris morbo detineretur, acri tamen, quopol- 
let ingenio , afliduam operam praeftitit , ut 
pauperibus tam aesris , quam adhuc fanis , 
nec Medici , nec pharmaca , neque vi6lus , ne- 
que alterius neceflariae rei , prjelertimque ignis 
copia deeflet . 

IX. IUud non prjetercundum exiftimo , quod 
poftridie me invifentem Principis Rufpoli 



eoque irn- 
fsrante 
perficiun 
tin . 



Excellen* 
tiffirni 



Principis Coniuoem, cum Excellentiflimus eiusVirde 

Ru/poli ^ ° ■ ■ j ■ rr 

ttaritas a Congregationis decretis eHet percontatus , ru- 

Sanbiffi- fticorumque miferiam accepilfet, qua eftani- 

tno Patre mi pictate , in fe ultro recepit eofdem ex 

eommen- ^^^ maritima ad Centum Cellas , quo loco 

praedia ditionis ejus maxime patent , in Nofoco- 

mia quam celerrime exportandos . QLiod nobilc 

charitatis argumentum cum ad Sanftiflimum 

Patrem attuliirem , plurimum fane commenda- 

vit , & Eminentiflimo Cardinali Marefcotto 

ejus Patruo benevolentiae teftimoniimi exhi- 

buii . 

C A P U T V. 

Progre(fus tam coiiflituuonis temporum, quam epide- 
miceper totum Martium , & principium Aprilis . 

Metusred- ^^Um prope Februarii finem , ingentl frigore 

itttegratur \^ jani rcmittente , epidemiam fenfim de- 

'".7 ""IC] creicere laetaremur, hovo metu perculfi, no- 

' vo periculo obje6ti fumus . Nam copiofis ni- 



R O M A N AE. I 17 

vibus in vicinos montes pridie Kal. Mariii de- "^/'/"^^ ^'- 
lapfis , una cum pluviis , & auftris \ '"ipro- ^J^"^^' 
vifo Tiberis clatus eft , atque imas Roma: Tiberis i- 
partes inundavit . Quamobremduorumdierum "ttndatiu- 
fpatio paulatimalluvione creiccnte cellzvina- ""' 
rijE in via Urfi , & S. Rocchi , aliifque humilio- 
ribus Urbis locis rcpleti funt . 

II. Crevit prajterea calamitas , & pavor , ^^|"^ ^*' 
cum relatum cflet, non modo pratorum fcro- 9«,/ p,j[a 
bcs , & foflas mcEnium Leoninae Urbis aqua- Leonime 
rum exundatione replctas efle ; verum etiam C'iiitatis , 
& majorem Caftri foffam , licet catara6ta dimif- %J"'u--i, - 
fa aquae fluminis illinc arcerentur; nam ^\\x- l>es oppie- 
viis e ccelo tamre6ta cadentibus, quam obli-V«. 
quc per terrae poros ex altiori Arce fubeun- 
tibus, ac penetrantibus, impleta fucrat . Im- 
mo, cum poft quatuor dies Tiberis intra fiium 
alveum fe recepiflet ; ac propterea in fpem 
veniilemus , fore ut magna etiam foffa , fi- 
cut pratorum fcrobes pcne aruerant , exhauri- 
retur, dekifi fuimus ; cum illam pertinaciter 
eodem latice plenam intueremur , qui ftagnan- 
do virere jam, ac putefcereincipicbat . c^"-'- 
ia igitiir veftigata compertum eft vetusemif- 
farium antecedentibus fluminis alluvionibus , 
aggefta terra prorfus occlufum ita ut elata 
ouanquam catara6la , libcr pra;pediretur ef- 
fluxus aquarum , quae cum fordibus eo loco rcfi- 
dentibus corruptioni erant obnoxis . 

III. Interea complures magna sftimationis 
viri fuaderc San6tiffirao Patri conati funt , ut 
quamprimum e Vaticano, inundatorum pra- 
torum exhalationibus proximo , ad Qpiri- 
nalcm a Tibcri remotum incolendum tranfi- 
ret , Sanctiffimus autem Princeps fubditorum 
fuorum charitate fuccenfus , nulloque propria; 
valetudinis timore correptus , ejufmodi con- 
filiumrcfpuit, libereque refpondit : Nondecere ^^""^'^' 

■n r J r ■ 1 /I/-J /""' "a- 

roistipcem ae Jua pottus , quam dc publtca Jaiuic j^.^^^.^r^^^ 
ejfe Jolicitum . Se adduci uidlo modo poffc ut dc fnm , Apo. 
raigratione folita cogitaret , >ii/i omiti alienis va- P^lico 
letudinismetufublato. Hinc e veftigio lo.Bapti- ^'''""^'^'' 
fta; Contino Sacri Palatii Architedto impera- '^ ' ' ' 
vit, ut nulla iumptuum habita ratione quas 
diximus foffc quamprimum expurgarentur . Qj'ec:<ra- 
Ille nihil cun61;atus ftatim una mecum tam mi- fi"''P'*" 

. aqtiis ad, 

norem , mcemum nempc LeonmsUrbis , quam t^i,itt. 
majorem Arcis foflam mvifens, minorem il- 
lico exonerari curavit , cum liberam habe- 
ret cloacam , parumque , aut nihil fordium 
contineret. Ad majorem vero cxhauriendam 
novum emiffarium verius Tordimnam , quam 
vocant , apertum eft , per quod fuperno pro- 
fluente latice , majorem partem exinanitafuit . 
Par\'a tamen folTuIa , ieu medius canalis , 
qui vulgo Cunetta dicitur , quippe profun- 
dior , exhauriri non potuit , jn quo lane lu- 
culentior humor fubfederat , & diuturniori fta- 
gnatione computruerat : quamobrem obftru- 
tlio properc iubmota eft, qua; vetus inlarcie- 
bat emiffarium , ieu cloacam inferiorem , qua 
propior patet in Tiberim exitus juxta S. Spi- 
ritus Nofocomlum . 

IV. Illud etiamialubriter excogitatumfiiic, Ci->':cid.fs 
ut jugis aqua ex Vaticanis hortis , effbffo cd- 'J^ diltten- 
niculo fub pontc ad Portam , cui vulgo no- j,^/", ' 

men 



lordts 



l l 



8 



H 



I 



o 



I 



+ r.de 

rium tit. 

c. 



Fpidemia 
cnca me- 
.-iium A- 
pnlem ie- 
» -■ extin- 



men eft Porta Cajlello , affluenter illac du- Monafterii , perniciofa peripneumonia corre- , ■^"^"'^. 
ceretur , ne crafliores, & putidiores fordes, pti ex ianguinis miffione deterius le h^bue- "J^^^* 
qux poft fluidoris laticis effluxum imafolTuls runt, vitamque cum morte commutarunt , i^- miffiove 
tenebant , deterius contabefcerent ; fed pe- fe arceflitus fum , ut adeflem in confilium "d mor- 
renni punoris aqux curlu diluerentur , at- xgrotanti Parocho Reverendifl'. DominoHen- '*""' ' 
que in flumen abriperentur. Quidquid vero rico Noe , qui ob aflidue praeftita domefticis'^'"' ""^' 
nimiatenacitate abfterfioni obftitit , excavatis moribundis ofiicia pietatis , eundem morbum 
ad latera fcrobibus , ut alias , fepultum eft. contagione contraxerat. Erat hic quadragena- 
Hxc omnia intra Martium abfoluta fuerunt ; rius , robuftus , habitufque gracilis , febricita- 
eodemque tempore cell^ vinarias aTiberiinun- bat acute cumdolore lateris, magno anhelicu , 
dat2 , coenoque plence expurgatOE lunt , cum linguaficca, & quod plus adhuc urgebat , cum 
*" " "" « .- . . r,- ^ vaniloquio, urinis confufis , & maculis hicil- 

lic tertio J3m die in cute apparentibus. Agi- 
tatuni cum docliflimis viris, qui ejufdem cu- 
rationi prxerant , an fecanda eflet vena , ubidc 
viro agebatur prava quidem pleuritide , fed vi- 
gentis statis , & validi pulfus . In diverfa ^ ffA-jt 
abeuntibus aliis , ipfe multis argumentis evi- P'^'-*'""'' 
ci , non efle mittendum fanguinem ; cum non ,'J};, 
illius copia peccaret , nec purum , ac ferve- ager. 
lcens fulphur morbum pareret , fed lymphas 
ubertas , ac lentor , & impurum fulphur cum 
fale acri luftarentur in fanguine ; unde oleo- 
fis potius , diaphoreticis alexipharmacis , di- 



llluftriflimus Praeiul Auguftinus, viarumPrae 
fes Ediclum t promulgaflet . 

V. Opportunum quoque vifum fuitdie ix. 
Martii Arcem univerlam luftrare cum lilu- 
■ftriflimo Prxfule de Marinis Camcrs Audi- 
torc , qui iErario etiam Pontificio tunc tem- 
pori^ pr.2erat , cum quo , praeter D. Continum , 
IUuftrifl'. Dominicus Serlupus interfait , utpo- 
te qui tunc Proprxfccti Arcis rauncre funge- 
batur. Probatum fuit, murorum expurgano- 
nem abfolvi , & infuper jufllmi , omnes herbas 
mortuas , palmites , Ipinaique m folia combun . 

VI. Verum , ut ad temporum conftitutio-' 



Cf.ri 
tttf.tus 



nem , ac pr<efatorum morborum hiftoriam re-j luentibus , bechicis , ananatharticis , topicifque 

vertamur , filentio non eft prstermittendum J laxantibus curationem inchoandam , abfolven- 

quod circa Martii flnem, & Aprilis initium,^ damque. Propinatum igitur ftatim fuir oleum 

cum aliquot iteruni diebus frigus rediiiret ,' amygdal. recenter trailum ad uncias quatuor 

inclinans jam epidemia virium aliquantumre- cum duobus granis camphora;; admota dolen- 

fumpferit , donec circa medium Aprilem ine* ti hteri fomenta , necnon adhibitae univerfo 

pinato , ac fere sftivo fuccedcnte calore , pe- corpori friftiones , & ficca; cucurbituls . Al- 



ne profligata vifa eft; cuni unum, aut alte- 
rum , ut de Londinenfi lcripfit Sydenhamius , 
Iparfim fcriret ; non tamen omnino pravam 



vus interim ab oleo foluta , aditum prsbuic 
diaphoreticis , ac diflblventibus ex fanguine 
hircino , rafura dcntis apri , ftibio diaphore- 



indolem depofuit, quam poft idus Maii ali- tico , mandibula pifcis lucii , & cor. cer. phL 
cubi oftendit. los. prxp. copiofis itidem forbitionibus , par- 



C A P U T VI, 



tim ex )ure tenui , caftigato ralura cor. cer. 



J 



rad. fcorzonerae , & flor. papav. thead. partim 
ex aquis ftillat. fcabiofx , & card. fanc. quibus 
lapis hiftricis infuius fuerat. His pono medi- 
camentis largus fudor quinta die erupit , & 
anacatharfis libere promotaeft, quibus evacua- 
Am exeunte Majo vires epidemici morbi tionibus perdurantibus , aeger teliciter , ac finc 
conciderant , atque ex longo metu periculo- ullo relaplu convaluit 



Popularis morbiis in m.tUgnam uaturara tranfmw 
tatur . Tandem ineunte Junio dejinit , ac peni- 
tus extinguitur . 



P.tcurrsn- 
tibns a- 
cjv.donibus 
gravius 
recrude- 
Jcunt re/i- 
quite epi' 
demiie . 



que Populus Romanus refpiraverat ; cum 
poft eflfufos imbres , poft auftri flatus , rurfum 
aquilones invaluerunt ; quibus reliquix , ac ve- . 
luti femina epidemiae , quse fupererant , rarius I 
quidem , fed gravius repullularunt , potifli- 



III. Hinc intelligit unufquifque , quam ne- y^fianti- 

cefle fit , ut , variantibus quoquo modo m po- busfignisy 

pulari etiam morbo caufis , & fignis , illico me- ^ caujis' 

dela varietur; ne facultas levandis jparisdivi- '"^^'^^J" 

, . ' . . - ■ • T\/r •vananda, 

nitus data , m pernicicm potius , incuna Me- 



mum apud Urbis regionesTiberi , foflTis, vi- ! dicorum vertatur ; quod tunc praecipuc accL 

neis , locifque aliis inquinatioribus finitimas, dit, cum theoremata medica , tanquam geo- 

c quibus fordes , fimufque nondum intcgre ab- metrica axiomata Clinici fequuntur ; quafi 
fterfus erat . Etenim maligns ibi pleuritides | vero utraque abftra^Sla , nihil a materia , ejuf- 

emerferunt , quam atrocitatem nulquam ha- que affeftionibus penderent. Cxterum , cum 

clenus inter maximos epidemise impetus fue- vagi , & incoftantes epidemiae alicujus vices, 

ramus experti . Se£lio namque venae , qus morefque fuerint ; in quacunquc earundem 

_pnus tot ^gros a mortis diicrimine vindica- mutatione femper melior eft conditioillorum , 

verat, mox verla in contrarium malorumin- qui pofterius , quam qui prius aegrotaverint , 

dole multos miiere perdidit . nam Medici ex priorum exitu aptiora paffim 

II. Teftimonium permutati moris in popu- ad curam inf equentium documenta depro- 

lari pleuritide inter cstera habuimus xgritu- mere lolent ; ut ingenue , advertit Francif- 

dinem cujuldam Monachi, quem nos invifi- cus Vallefius(<i), & nos ipfi tum alias , tum 

mus ad ripam Tiberis in viaUrfi, intraCf- maxime poftremis hifce in cafibus experti 

nobium Sanftae Maria» in Pufterula. Eoloci, fumus , in quibus nemo non videt conditio- 

poftquam medio Majo rhedarius , & coquus nem Parochi , permutata epidemiae indole , 

melio- 

(^^ In Comm. lib. i. cpid. fec. ;. fuper liiil:. Clazoraenii pag. 78. 



K 



/ 



R. O M A N AE E 

mcliorem fuifTe , quam coqui , ac rhcdarii , 
^ . ^ qui , cum primi in novam niorbi fpccicn; in- 
»/0 ^/-^rff. cidilTent, obierunt. 

mij peui'! IV. Tandem Superis gratiae , laudefquc , prin- 
w /To/^/.LjpJQ Junii, cum multi dies nuUis ventis tur- 
£"'" ^ft ' bati^ immo cpnftanti ferenitate Ixti illuxil- 
fent, zftus invaluit ', atque foUuis , diffipa- 
tifque impuri nitri particulis , acmofphxra pu- 
riori aethere fenfim revircfcens omncspcnitus 
cpideraix reliquias a nobis excuffit . 

CAP. ULTIMUM. 

^pidemiie Hijloria duabus epijlolts ulte- 
rius illujlratur . 

NOn abs re futurum vifum cftnobis, fi 
nihil praJtermittentes quod argumento 
noftro qualemcunque lucem afterrc pol- 
fit , epiftolam lubjiceremus cruditifTimi Viri Jo: 
Fantoni , una cum noftra , ex quibus uberius 
conftat , quam late per totara Europam rheu- 
matica epidemia pervagata fit ; neque ullum 
fuiiTe peculiare Romani cceli vitium in uni- 
Verfali illa omnium fere provinciarum calami- 
tate culpandum. Hsec igicurad me clarilTimus 
Fantonus : 

ViroEruditissimo, Amplissimoque 

•JO. MARI^ LANCISIO 

Archiatro Pontificio, 

Jo. Fantoms S, P. 



II. Bina aegritudo corripuit mc , poftquam 
liters^tuae elegantiflimae poftremo ad me per- 
venerunt ; prior cutanei [doloris , & cardial- 
gia; fpecies , altera cum tuflicula faucium an- 
guftia, & cephalalgia celeriter me invafit, & 
paucos intra dies dimifit . Prioris medela mor- 
bi fudor extitit , atque purgatio ; aJterius in 
lefto requies, filentium, fomnus, fobrietas , 
caldiufcula potio. Hyemem rigidifTimam pra- 
maturus aufter excepit, parens vigentis apud 
nos epidemiae , qua ^tertia pars civium tuf- 
fi , angina , coryza , varioque rheumatifmo 
vexatur . Neque vero diuturnae funt , neque 
perniciofs segritudines ; quanquam miferrimos 
pafTim in oppidis Pedemontii homines mul- 
tos mori , ut in Gallia , accepimas . 

III. Irafci adverfjE forti non parum foleo , 
minus ob corporis mala, quje pafTus fum fae^ 
viffima , quam ob intcrcepti ftudii caufas . 
Enimvero nyems tyranna difficiles paflim jegri- 
tudines curse noftrae dedit , & quod fupererat 
otii nobis animandis luculento foco impende- 
batur . Nunc popularis morbus affidue nos 
habet follicitos , neque adhuc falus noftra con- 
firmata eft. Veri^m hifce malis, atquclabori- 
bus fuus tandem , & quod fperamus , brevi 
erit terminus : quidque tua in me confdia prae- 
ftiterint , totus orbis tpeftabit . 

IV. Ego interim , ut firmiter valeas , Deum 
precabor , & boni omnes precabuntur ; magni 



P I D E M I AE. I I 9 

enim intereft , tantum nobis Fautoremdiutif- 
fimc fervari. 

Auguftae Taurinorum die xxvi. Februarii 
MDCCIX. 

VlRO CLARISSIMO , DOCTISSIMOQTJE 

D.DOCTORI JOANNI FANTONO 

Medicinx , & Anatom. ProfefT. Celeberrirao . 

Jo. Maria Lancijitts ^. P. D. 

V. Miferam quidem , fed opportunam ex 
cpiftola tua conlblationem acccpimus , Vir 
dQcliffime ; cum cnim non fit cuique dolen- 
dum in eo , quod accidit univerfis ; profeftol 
dc illa mprboruniepidemia, quam totaGalliaj 
Cifalpina, Hetruria, & Latium ufque Neapo- 
lim decurfu inclinatx jam hyemisgraviter pcr- 
tulerunt , nobis tanto nunc minus expoftulan-J' 
dum, querendumque efTevidetur, quanto ma- 
cis hoc ipfum xcsritudinum pcnus ex aliis inl 
Belgio , ex te vero ifthic , & in Gallia popula-j 
riter vagatum efTe audivimus . Qiiid , quodj 
prope injuriofi , & contumeliofi effemus in 
Dcum , fi de communi infortunio pertinacius 
doleremus , quippe qui Europas plagam , ad me- 
ridiem convcrfam incolcntes , proindeque hye- 
mali afperitati , qux maxima hoc anno , & foli- 
todiuturnior apud nos fuit , minus quafn In- 
fubres alTueti, plus etiam fuftinere malorum 
dehuifTemus , nifi prsfens , & fumma Sacra- 
tiifimi Pontificis charitas , & providsntiainco- 
larum , advenarum , accolarumque calamita- 
|ibus propere , & Jargiter fuccurrifTet ? Ete- 
nim vigilantiffimus Princeps , cum primum fen- 
fit duriori ex frigore gravem annum urgere, om- 
nem curam ac Ibllicitudinem impendit , ut , 
cum nihil aeris intemperiei defuper immilTie 
per humanas vires detrahi pofTet , omnia ial- 
tem , quae ex probis alimentis , & potibus , aliil- 
que vitx noftrx fubfidiis derivari , noftrum- 
que renixumaugere quoquomodo valent , pau- 
peribus , in quos prasiertim libitina defx- 
vit , abunde fufficerent. Videbit, fpero, ali- 
quando lucem diflertatio , quam de hoc argu- 
niento curfim quideJh , fed tamenfideliter exa- 
ravimus . Ncque forfitan philofophandi me- 
thodum in illa aipernaberis , cum cernes , prx- 
mifTa tempcftatum conftitutione , nos univer- 
fam malorum caufam in duorura coitionem 
principiorum rcjccifle ; quorum alterum puta- 
mus impeditam perfpirationem externarura, in- 
ternarumque iuperficierum; exinde enim,iecun- 
dum varia corporum difcrimina , modo rheu- 
maticx fblum , modo acutx febres profeftz 
funt ; alterum vero infufum ab aere lal aci- 
dum , verofimiliter nitroium , cujus admix- 
tione coa6ti latices , pro diverfis parite.r iuici- 
pientium temperamentis , coryras , tufTes , 
anginas , peftoris dolores , pleuritides , aliaf- 
que rheumaticas afleftiones in iis prscipue 
locis induxerunt , ad qua: frigidus potifli- 
mum aer nudo conca£\u pervcnit . 

VI. Qj-ixrentibus vero, quamobrem hu;uf- 

rao- 



j 



I 



tio 



H 



modi mala , citeroquin ab aquilonari tcmpe- 
ftate produci Iblita , ut fcripfit Hippocrates (a) , 
multos hoc tempore homincs , quos primum 
borea flante non corripuerunt , prxmaturo lU- 
binde auftro reflante illicoinvarerint ; fatis ar- 
bitror fa6lum, fi animadvertendum propofuc- 
rimus auftrum , qui media hyeme diuturno , 
vehementique bores ftatim fuccedit , eundem 
pene refluxum elTe aeris nltrofo fale imbuti, 
Gui aquilonis pennisexfeptentrione verfus me- 
ridiem paulo ante volavit . Unde hic vencus , 
tanto quidem fraudulentior borea cenfendus 
«ft, quanto levifulphure recensimbutusminus 
•cautos reddit homines, quibus apparenti tepo- 
re blanditur ; atque idcirco , in cauia eft , ut 
laxata noftrorumvaforum textura inquinati la- 
tices, qui adhuc cum ianguine in multis fmc 
noxa ferebantur , in membranarum , glandula- 
ffumque foUiculos facilius irruant , ibique pro 
illorum ingenio diverfa rheuraatacreaturifub- 
iiftant . 

VII. Sed linquamus hsc plcna mceroris, & 
ad Izta veniamus. Porro firmata corporis tui 
valetudine , ftudia feliciter per te repetenda 
confidimus. Solent enimillud emolumentum 
nonnuUas xgritudines nobis afferre , ut partim 
refocillatis per otium cerebri fibris , partim 
depuratis cum fanguine fpiritibus , fapientiores 
cvadamus. Te interim precor , ut mei fepas 
memineris, qui tui nunquam poffum oblivifci , 
Vale. 

Roma; vii. Kal. Aprilis MDCCIX. 
Epilogus , & Coticlu/io totius Dijfertatioms . 

ET incolis igitur,&exteris jamfidemlibe- 
ravimus , cura ob oculos expofuerimus 



r f) R I A 

quid Romanum cceium commendct, qi'.idruf- 
ius noxa: pericuium afFcrre pofTit; ut quam fi- 
bi vita: rationem utrique eligant , & quampur- 
gandoabaquis ha:rentibus ioio , tucndifque a 
lummo algore corporibus curara impendere 
dcbeant , ex vetuftis , & reccntibus niftoria- 
rum, atque exemplorum monumentis, exii- 
luftrium Medicorum monitis , ac noftris ut- 
cunque animadverfionibus intelligant . Et SltusUr'^ 
quanquamUrbem, non exigua fui parte, }i-a, bis incoU* 
mili loco fubfidentem, arque auftralibus , afri- ''"'" '.*''"* 
cilque ventis objettam cernamus, fiinc tamen^^g^f/^'",^* 
potius argumento inferendum , Dei confilio plL'/"i'Z 
faclum eile , ut Roma, Orbis futura 'Domi-f-'^"^'''"'- 
na, &Magiftra, ita demum perenni falubri- '^""■'"'■/'" 
tacefrueretur , fi ommsvictus, morumquein- 
temperantia depellatur , & fedulis Maoiftra- 
tuum ftudiis ad publici incolumitatis cufto- 
diam fcederatis , labi cuicunque adventitixpro- ,. .• 
tinus occurratur . Nemo igicur pofthac de iHbZlus 
nativa Romani coeli falubritate dubitabit , argumenta 
modo oculis faltem fuis credere velit ubi '■''^''''/•■"' . 
nimirum alternantibus vallibus, collibuique ,' 
mixcum foli locum , feracifTimos campos , & 
theriacalibus herbis abundantes , & falubri- 
buseuris, zephyris, & aquilonibus perflatos ; 
aquas innoxias, fruges, la£licinia, & carnes 
lectifTimas ; tum incolas ontimo colore , & acri 
ingenio, & morum fuavitate prasdicos; tum 
ienes longaevos , acque ea in aitate corporis, 
ac mentis viribus maxime pollentesintueatur . 
Quamobrem nihil ad Urbis felicitatem a D. 
O. M. defuit, cui propterea fummopere gra- 
tulandum nobis eft , quod tantis vits , mo- 
rum, & valetudinis praefidiis , in ipfa Reli- 
gionis Arce fub CLEMENTISSIMO PRINi 
CIPE perfruamur. 



tur . 



(d) 3. Aph. 5. & 6. epid. feft. 7. 




SUM- 



121 



SUMMARIUM 

EDICTORUM. 

Quas in decurfu Rhcumaticas Epidemiae indi- 

cata fuerunt. 

E D I C T U M, 

Ut Urbs a fordibus quam citijfme expurgetur: 

E D I T T O 

Gontro chi lafciera calcinaccio, letame, ftabio, & 

altre immondezze nelle Strade, e Piazze 

della Gitta di Roma. 

FABRICJO AUGUST JNJ Chierko dl Camera , e Prefidente 

delle Strade. 




'^ Edcndofi raccolta nelle Stra- 
>• de , Vicoli , Piazze , & al- 

Itri luoghi di queft' Alma 
Citta una ftraordinaria , & 
I intolerabile quantita di fta- 
{ bii, letami , calcinacci, & 
Jl altre immondezze , che non 
lolamente inducono defor- 
Miit^ , 5c impedifcono il libero tranfito , ma , 
cagionando in oltre gran fetore , poftbno por- 
tare un notabile pregiudizio alla falute de i 
Cittadini , & efTendo cio pervenuto a notizia 
di Sua Santiti , ha col fuo paterno zelo ordi- 
nato , che fi proveda prontamente a tal difor- 
dine , deformit^ , e pregiudizio. Onde Noi 
di comandamento efpreflb della Santita Sua , 
datoci in voce , e per 1' autorita del noftro of- 
ficio, inerendo ancora ad altri Editti fopra di 
cio in altri tempi pubblicati , efpreffamente 
ordiniamo , e comandiamo per il pubblico 
fervizio , che tutti quelli , i quali tengono 
ftabii , letame , & altre immondezze avanti 
le loro cafe , ftalle , fimefte , alberghi , o al- 
tri fiti di quefta Citta , quantunque fieno di 
qualfivoglia ftato , grado , e condizione , e 
bench^ degni di fpeciale , & individua men- 
zione ; ancorche Ecclefiaftici , e luoghi pii, 
debbano dentro il termine di giorni otto , da 
correre immediatamente dalla pubblicazione 
del prelente , levare , e far levare li detti fta- 
bii , letame , & altre immondezze ; e quelli , 
e quelle rilpettivamente portare , e far por- 
jare nclli luoghi foliti, o in altri luoghi pro- 
Lancift Oper. Tom. L 



prii , & opportuni a riceverli , purche non ap- 
portino , n^ poflino apportare impedimento 
al libero tranfito , n^ nocumento alcuno alla 
pubblica falute , in modo tale , che dette ftra- 
de , vicoli , piazze , e luoghi reftino dentro 
detto termine del tutto liberi, e politi fotto 
la pena a chi contraverra di fcudi venticin- 
que d'oro, e d' altre pene corporali, e pecu- 
niarie a noftro arbitrio , fecondo la qualita 
de'cafi, e condizioni perfonali, da incorrerfi 
ipfo fa£lo per ciafcuno, & in ciafcuna volta , 
che fi contraverra ; notificando inoltre , che 
dette immondezze in cafo di conuavenzione ft 
faranno portar via a fpefe dc i delinquenti , 
e fi ftara alle femplice relazione di qualfioglia 
Eflecutore , o di un folo teftimonio , e fi pro- 
cederaanche per inquifizione irreniifllbilmen- 
te , & alle fudette pene laranno tenuti li Pa- 
droni , Cocchieri, Garzoni, & altri huomi- 
ni , & operarii , e ciafcuno di loro infoH- 
diim. 

Parimente ordiniamo , e coraandiamo ei- 
preftamente , cheinavvenire nonfigettinopiu 
in conto alcuno nelle fudette ftrade , vicoli , 
piazze , & altri luoghi , i fudetti ftabii , & im- 
mondezze , o pure dovendovele gettare , per 
non haver commoditadi tenerle dentrolefta!- 
le , rimefse , alberghi , & akri luoghi chiufi , 
fi debbano levare , o far levare , e portar via , 
come fopra , di mattina in mattina , o almeno 
di giorno in giorno onninamente , in modo 
tale , che non vi fi cumulino e non vi fi arrefti» 
no per due giorni intieri , alla riferva de i 



gior. 



/ 



122 



SUMMARIUM 



Lit. B. 



E D I C T Cr M 



giorni fellivi di prccctto , fbtto le pene iii- 
dette , da incorrerfi come fopra . 

Chc li Cocchieri , Carrettieri , Stabiaroli , 
& altri , che portano via dctti ftabii , leta- 
me, & immondczze , dcbbano portarli ben 
cuftoditi , uniti , e reparati di modo , chc n^ Qito curretttis Quadragefimte tempere permittitur 

fmre una minima parte di t^i ne cada per ^ ^. . ^- . 

e ftrade , c piazzc fudette fotto le mcdefi- 
me pene di fopra cfprcfTe a chi contraverra . 



In quanto alli calcinacci, &altre immon 
dezze anche cfpreflamente ordiniamo , e co- 
maQdiamo , che in niun modo , e fotto qual- 
fivoglia pretcfto fi fcarichino , e buttlno nel- 
le firade, Sc altri luoghi fudctti, e ne tam- 
poco nellc muraglie di quefta mcdcma Cit- 
ta , ma dcbba ognuno portarli alli luoghi io- 
liti , e confueti , e neU' iftciTo tempo ipianar- 
li, e pareggiarli in modo , che non iaccino 
rialti, n^ stoiTature, fottolepenc gia eiprei- 
fe •, inculcando inoltrc , che fi camincra an- 
chc in cio contro i trafnreiTori nella forma 

D 

ciprciTa di lopra . 

Si avvertc intanto ad ognuno , che fi pro 



u[us ovorum, & laBiciniorum, 

E D I T T O 



CASPARO per la mifericordia di Dio Vefcov» 
di Sai>im, eiella S. R. C. Card. di Carpe- 
gita , e della Santita di N. Sig. Vicarto GeHe- 
rale &c. 



LA Santit^ di Noftro Signorc havcndoin- 
tcfo con fuo fommo dilpiacere , che le 
nevi lungamcntc cadute, & i gcli ftraordina- 
rii, cpertinacementc durati ne' proiTimi pai- 
fati mefi , habbiano cagionato , e tuttavia 
caglonino nella maggior parte dcgli Abitanti 
di qucft' Alma Citta di Roma alcune infer- 



cedera alle fudctte penc irremiiTibilmente , e mita pcricoloie con notabile mortalita , ha 

non fi attcndera alcuna icufa, oprctcfto, ne col fuo Patcrno zelo fatto confultarc i piii 

tampoco quafivoglia liccnza , patentc, privi- periti , & efperimentati Medici della Citta 

lcgio , o efenzione ; poich^ queftc , e quefti s' pcr rintracciarne I' origine , e procurarne la 

intendono , e fono gia ftati cfpreiTamente con cura ; e perch^ la medefima Santiti Sua ha 

altri Chirografi Pontificii , c pubblici Editti udito con fommo fuo dolore , che qucfti mali 

rivocaii , & annullati , ficcome Noi rifpetti- dcrivano da copia grande d' umori acri , e ia- 

vamente d'ordine della Santita Suadinuovo lini, e che potrebbero prendere un grandif- 

col preientc li rivochiarno , & annulliamo , fimo accrefcimento dall' ufo de' cibi Quarefi- 

c di nlun' eflTetto, c vigore li dichiarramo , mali , tantopiii, che conlapenuria delFher- 

dandofi con quefto ampla facolta, & autorita be , che pcr la ftefTacagione deifreddi eccef- 

a quafivoglia EfTecutore di procedcre , e cat- fivi , fi fono inaridite , viene a mancare un' 

turare li TrafgrefTori , trovandoli ncU' atto humido, e benigno temperante de' fudetti fa- 

della controvenzionc , con darne poi rclazio- li ; perci6 conlapaterna iba carita fi ^ degna- 

ne airOflSzio del noftro Tribunale . ta , ad oggetto di ovvlareaifudetti mali , di 

II prefcnte Editto , affiiTo , e pubblicato mitigare alquantoilianto rigore dclla preien- 

chefara nc'luoghi foliti, econllieti, afiringc- te Quarefima, difpcniando con tutti gli Abi- 

ra, e legara ognuno , come le gli foife fta- tanti di Roma, fue Vigne , eCafali, di po- 

to pcrfonalmentc prefentato. Dato in Roma terfi cibare, a rilervadellc Tempora, c de i 

quefto di 4. Febraro 1709. giorni di Venerdi, e di Sabbato, d' uova, e 

latticinii, dalla prima Domenica di Qiiarefi- 
F. Auguftini Ch. di Cam. e Prefidente delle ma inclufive , fino alla Domenica delle Palme 



Strade . 
Ugo Ottaviano Accoramboni Maeftro di 

Strada . 
Francefco Lancia Maeftro di Strada. 
Angelo Vitellefchi Maeftro di Strada . 
Luzio Savelli Macftro di Strada . 



exclufive . Non intendendo perb di efimere al- 
cuno (fuori che neigiorni delle Domcniche) 
dair obbligazione dcl digiuno , ficcomc fi or- 
dina neirEditto danoi pubblicato perrofTer- 
vanza della Qiiareiima al num. 7. quale vuole 
laSantita Sua, che eccectuata la fudetta Dif- 

e con le 



senia. 



refti in tutto il luo vigore 



Francefco Nicola Orfini Not. medefime pcne. 

In tanto fono efortati tuttida Sua Bcatitu- 
D/>, menfe .,& anno , quibusfupra , fitpradiflinn dinc acompenfare la fudetta pcrmiflionc con la 
EdiBum affixum , & publicatum fuitad-valvas magglor frcquenza de'Santi Sagramenti, con 
Cttrne Innocentiante ,& in acieCampi Florte ,ac V accrefcimento dclle orazioni, limofine , & 
in aliis locis folitis , & confuetisUrbis per me Fe- altre opere di picta. Ma piii particolarmente 
trum Patdum SperellumEminentifs.& Reveren- dichiara, che chifivorra fervire della prclen- 
difs. D.Card. Cam.& llluflrifs. DD. Magifl. te Difpenili, debba rccicare cinque Pater no- 
Viarum Mandat. fter, e cinque Ave Maria in ciaichedun gior- 

no, per implorare il Divino ajuto nelle cor- 
renti calamita del Chriftianefimo. 

Finalmente vuole NoftroSignore, chcque- 
fta Difpenfa fi eftenda a tutti i Rcliglofi dell' 
uno, e deir altro fefTo, fuori che a quelli , i 

quali 



EDICTORUM. 



\ quali hanno il voto d'ofrervar vitto quare(i- 
male. Dato quefto di i6 Febraro 1709. 

G. Card. Vicario . 

N. A. Cuggio Sccr. 

Lit. C. 

E D I C T U M 

Ut deftdvs aqux , ccenofaque corpora pojl Tiberts 
inundationem amoveantur , 

E D I T T O 

Che fi nettino le Cafe , e le Cantine , dall' 
Acque , & immondizie lafciatevi deirefcre- 
icenza del Fiume Tevere. 

TABRIZIO AUGUSTINI Chierico di Camera , 
e Prefidente delle Strade , 

IN vigilando fempre piii la Santita di Noftro 
Signore con il fiio Paterno zelo alla f ilute , 

& airindennita de'fuoi fudditi, e conofcen- 
do quanto farebbe nocivo alFaria di queft' Al- 
ma Citta , fe opportunamente non fi provedefle 
allo fpurgo tanto di tutte le Cafe , Cantine , 
Cortili , e Poizi efiftenti dentro di Roma , e fue 
adjacenze , quanto de'Fofli , de'Prati , delle V\- 
gne, e di altri luoghi pofti fuori di Roma , dalld 
acque , & immondizie reftate per 1' efcrefcenza 
del FiumeTevere , molto piu attefa Finfalubrj- 
ta della prefente Stagione . Qiiindi h , che di 
comandamento efpreffo della Santita Sua, dato- 
ciinvoce, e per Tautoritk del noftro Officio 
ordiniamo a tutte , e fmgole Perfone di qual- 
fivoglia ftato , grado , e condizione , di luoghi 
Pii , Ofpedali , e di Chiefe , & a qualunque altra 
perfona, che havefle bifogno anche di fpecia- 
le , e fpecialiflima menzione , che dentro il ter- 
mine di giorni tre , da principiare dal di del- 
la pubblicazione del prefente , e da correre in 
tuiti li giorni , anche feftivi , debbano dar prin- 
cipio a fpurgare , e continuare fenz' alcuna 
intermiflione fmo all' intiero fpurgo delle loro 
Cale , Cantine , Cortili , Pozzi , & altri luoghi 
tanto dentro la Citta di Roma , quanto nell' ad- 
jacenze alla medefima , e dove fieno penetra- 
te Tefcrelcenze fudette del Fiume . Volendo 
ancora, che debbanonettare U fudetti luoohi 
da tutte le altre immondezze , cioe letami , e 
materie, che per quefta, o per altra cagione 
poteflero efler fracide , guafte , e putretatte ; 
e che in qualfivoglia modo rendeflero , o cau- 
laflero fetore , o producefsero altra cattivaefa- 
lazione , non intendendofi pero di calcinacci , 
o altri materiali fodi di qualfivoglia forte , e 
,;' dette immondizie , matrico , & altrc materie 

fimili , ordiniamo fi portino alli luoghi foliti 
afsegnati per li medefimi fcarichi , fotto pena 
di fcudi cento per ciafcheduna tralgreflione 
pafsato detto termine , & altre pene anche 
corporali , fecondo le qualita perfonali a no- 
ftro arbitrio ; avvertendofi , che fi ftara alla 
fem.plice relazione d' un folo Teftimonio ■, per 

Lancifii Oper. Tom. I. 



ll^ 



le quali pene fi proccdera irremiffibilmentc 
manuRegia, & more Camerali conognirj- 
gore . 

Si avverte in oltre, che nella fudettapena 
incorreranno tanto i Padroni , quanto i Pi- 
gionanti, & Affittuarii relpettivamente , c qua- 
lunque altro, volendo , che glidetti Affittua- 
rii, Conduttori, e Pigionanti nel termine di 
altri due giorni immediatamentelequenti fie- 
no tenuti a Ipurgare , e pulire come lopra , 
calo che li Padroni non efeguifscro , &effet- 
tuafsero detto fpurgo, e poliziain detto tem- 
po , come fopra : non rimettendo pero la pe- 
na incorfa da detti Padroni , ne meno a i Pi- 
gionanti , ed altri fudetti , che faranno tenu- 
ti ad interpellareiPatroni, per ildettofpur- 
goinloro mancanza, efiprocedera controgli 
uni , e gli altri indiftintamente , n^ fi ammet- 
tera alcuna fcufa , ne pretefto , e falva fem- 
pre la pronta efecuzione di dette pene contro 
li Padroni , Pofleflbri , Pigionanti , & altri fu- • 
detti. E quando tutti mancaflTero, fi faran- 
no pulire , e levare lc dette acquc , immon- 
dezze , e matrico de h6io ex officio a loro 
Ipcle , danni , & intereffi , per li quali fi proce- 
der^ de fa£lo , & manu Regia tanto contro a 
iPadroni diretti, quanto a iPigionnati, In- 
quilini , Affittuarii , & altre Perfone fudet- 
te , oltre alle pene , come iopra . 

Et acciocbe pcr la crafcuraggine , e negli- 
genza de'Padroni non reftino pregiudicati gl'In- 
quilini , Pigionanti , Affittuarii, & altn&c. 
con incorrere nelle pene fudette , volendofi 
provedere al benefizio del Pubblico fenza le- 
fione alcuna deirintereffe privato ; ordiniamo , 
che non vedendo adempito da' Padroni nel 
termine prefiflb tutto cio , che fi prefcrive 
nel prefente Editto , e che li Pigionanti fa- 
cefsero fare lo fpurgo a loro fpefe , in tal ca- 
fo habbiano li medefimi la facolta di ritener- 
fi lo fpefo nelle pigioni , affitti, e rate de- 
corfe , e da decorrere in avvenire , fenza chc 
pofTmo in qual fivoglia raodo reftare efclufi da 
detta bonificazione per le fpefe fatte nelle 
Cale , & altri beni da loro polseduti per ia 
fudetta caufa. 

Et efsendofi confiderato, che poffiefser di 
minor fpefa, & incommodo ilportar larobba 
liquida nelle chiaviche vicine , non poten- 
dofi portare con le carrette , percio fi per- 
mette di poterlo fare, avvertendo non portarci, 
ne condurci robbe fbde , come terra , cre- 
ta, calcinaccio, e fimlli, ma quelle far tran- 
fportare alliluoghi deftinati , torto le medefi- 
me pene , & in quanto alla creta , e materia fb- 
lubile , in taroccafione fi permette di poterla 
gettar anche alle fponde folite del ■.Tevere . 

E perch^ r elcrefcenza del detto Fiume ha 
anche riempiti i fofTi de'Prati , delle Vigne , 
e di altri beni efiftenti fuoridellePorte An- 
gelica , Caftello , Portefe , S. Paolo , & al- 
tre , accib parimente detta riempitura de' Fof- 
fi , Prati , Vigne , & altro non renda fetore , e 
nocumento alla fanita con la corruzione dell' 
aria , di comandamento fimilmente efprefso 
di Noftro Signore ordiniamo a qualfivoglia Per- 
L 2 fona 



/ 



124 



SUMMARIUM EDICTORUM. 



fona di qualfifia ftaco , gra4o , e condizione , 
anco Ecclefi^ftica , e Luoghi Pii , coma fo- 
pra, chc hanno, e pofTedono Orti, Vigae , 
Prati, & altrj beni efiftenti fuori delle fuder- 
te Porte , che , per quanto fi eftendono h det- 
ti loro beni, e fofli riempiti per caufa del- 
la fudetta cfcrefcenza del Fiume , debba , e deb- 
bano refpettivamente fra il termine di giorni 
cinque dalla pubblicazione del prefente , da 
correre come fopra , anche ne' giorni feftivi , 
haver in tutto , e per tutto fpurgati li detti 
beni, e fofli , come anche leCale, Cantinc , 
Cortili , e Pozzi in efli efiftenti , dall' ac- 
que, immondezze , e matrico portato , e depofto 
dalla fudetta efcrefcenza del Fiume,e pioggie re- 
fpettivamente, e quelle portar via alli luoghi fo- 
liti nel modo precifo , e forma , che fi b ordinato 
intorno allo fpurgo da farfi delle Cafe, Cantine, 
Cortili , e Pozzi efiftenti dentro Roma , al qual 
fpurgo vogliamo fiano tenuti tanto i Padroni, 
quanto gli Affittuarii , c Conduttori fotto le 



fudette pen;, daincorrerfi comj fopra. 
E: il prelente Edicto aifiiTo , che fara nelli 

luoghi foliti , vogliamo, chis aftringa , & ob- 

blighi oguno,comefe gli fu.Te perlbnalmen- 

te intimato , e prefentato . Dato in Roma li 6. 

Marzo 1709, 

F.Auguftini Ch. di Cam. e Prefidente delle 
Strade. 
Ugo Ottav-iano Accoramboni Maeftro di 

Strada . 
Franceico Lancia Maeftro di Strada . 
Angelo Vitellefchi Maeftro di Strada . 
Luzio Savelli Maeftro di Strada . 

Francefco Nicola Orfini Not. 

pie , menfe , ^' amo , quibus fupra , fupradiEltim 
Ediclum affixum , & publicatum fuit ad vaivas 
Curice Imocentianie, & i>t acie Campi Flone , ac 
in alits locisfohtis , &" confuetts Urbtsper me Pe- 
trum Paulum Sperellum Emtnent. & Rever. D, 
Card. Cam.& IlluJlnfs.DD. Magift. Ftartm 
Mandat . 




IN- 



J O. M A R I iE 

L A N C I S I I 

Ab intimo Cubiculo, & Archiatri 

SANCTISSIMI PATRIS CLEMENTIS XI. P. M. ^, 

. ;,v : D E i 

NOXIIS PALUDUJVI 

EFFLUVIIS 



eorumque 
R E M E D I I S 

HB-Hl DUO. 



Lancifu Oper. Tom, L * l - 



/ 



KAi ftitxaitltsi yi ^rlfiei > okotoi lO-aTi tov^ dyaSroo^ acJpa; ipufinne iauruf % 1^34 eC 
«J$ Trupyni > ovcTe^ tx Ttip^ist > dXXa a-oipup dvS^puif crofpoyvafta^; . 

Hippocratcs Senatui, Populoquc Abderitarum. 

B]^ati profe^o funt Popu/t, qui fciunt homvirot fua effe munlmentM ^ (^ mntutrct^ 
nequc muros, fed fapientum Virorum fapientia (onfilia , >, 



Z 



\ 



117 



Emmntl£imis\ ac t{€verendijjimis Vrimipibits 
SANGTi£ ROMANiE ECCLESliE 

CARDINALIBUS 

CONSULTATIONI CIVITATUM, 

& Terrarum Status Ecclefiaftici praDpofitis ^ 



JO: M AR I A L A M C I S lU S 

Felicttatem . 




U qua bontrum ArttHm Jludta mandare Itterh , atque in Com- , 
mentarios relata ojferre Principibus convenit , illa certe mtln 
pracipua videntur, EmINENTISSIMI PaTRES, qu£ omnt- 
bus eorum potejiati fubje£iis prodeffe valent . Hac fane impul- 
fus ratione-f cum plures annos non tam ingenii^ quo deflttuoyy 
acumine, quam improbo labore perniciofos corruptarum aquarmn 
effeSius., pro virili parte animadverterim : cumque imperto ve- 
Jiro conjilia non pauca , 7iec forte inutilia ad confervandas , infiaurandajque 
aliquot Ecclefiafiicae Ditionis Civitates , pahfiri labe pene delctas, opportunff 
tempore exhibuerim ; nonnullas tandem obfervationes , ac valida prtefidia col- 
legiy quts hoc uno comprehenfa volumim^ vobis fifiere tion erubcjco . ^uanquam 
vero probs fcioy multa nunc a me nec nova , nec ignota in lucem emittij ple- 
raque tamen partim ab aliis nondum obfervata , partim etiam Curatorum , ac 
Civium indiligentia penitus negle&a , faluberrimum judicavi , f*t ex privatis 
A^is digefia ad publicam poficrorum memoriam, ufumque traducerentur . Enim- 
vero non majori laude celebrandi funt Principes , quod Colonias recens dedu- 
cant , quam quod jam conditas ab interitu y exitioque eripiant . Solltcitudine 
itaquevefira , AmplissiMI Patres, fub excclfis potijfimum SanCiiJ/tmi Pon- 
tificis CLEMENTIS XI. Aufpiciis^ forte non indignum reputabitur opus.^ quo 
Epidemica hujus generis lues a populis in pofierum avertatur . ^uemadmodum 
igitur Vos, EminentisSIMI CarDINALES, incredibili cura, & vigilan- 
tia communem incolumitatem fartam, tedamque fervare fatagitis ; ita ipfe in 
fpem erigor fore , ut benevolentia , & patrocinio vefiro meas hafce ad Reipu- 
bliC(S commodHm exaratas lncubrationes excipere^ ac tueri non dedignemini* 



C AK^ 



I 



C A l^ M E n. 

D. ANTONII COGCHII 

^\ MEDlcnSLALDOCTOIilS 

In Opus Illuftriflimi 

L A N C I S °1 I 

DE NOXIIS PALUDUM EFFLUVIIS. 



Pj^itde Opus egregium latebras , & noBe fugata 
Rumpe moras , ut luce tuj velamina tander^ 
Naturce retegas : tibi nam proniiitit Apollo 
^ternam amiorum feriem : tibi dejlinat orbis 
Ireper ora Virum , laudumque injigne trophieum . 
Quie latuere diu pateant , genioque rebelli 
Ut mutent elementafidem , patrtumque tenorem 
Conjurata neci , prisfens rneltoribus cetas 
Audiat aufpicits . Grata efl , cur/t murmure rauco 
Huc illuc jaBata fugit lorreiitis ad tnjlar , 
Atqueper anguflas rupes irafcitur unda : 
Najades excujfi laticis tormenta queruntur , 
Quiefltbus alliciuin , invitant Morphea planBu . 
Aft ubi Itmojis ccepit refidere lacunis , 
Et curfu , motuque carens argenteus humor , 
Deftttuunt proprias humentia Numina fedes . 
Exul ab Oceano , captivaque marrnore Ijmpha 
Jam velttt infolio ripas oblita prores 
Majeftate fluit : cafo caudata juvenco 
Dolia cum pneceps fubiit ,ftridente per Urbem 
Evehitur plauftro, atque tmbrem mentitaferenum 
Temperat teflatem ; uonfola Tibridis unda 
Confpicmus , Gradive , tuos geftire Nepotes . 
Tlumtna cttm ceffant , mediis elapfus ab auftris 
Tunc errat tumidftsfcpteno Fjirgite Nilus , 
Etfundit bldndas hyemes . Htncfubdita Cancro 
Regna levamen habent.Thetidisfedturpecada- 

ver / . ■ 

Stagna taceutis aqua fcccundant ethera tabo , 
Effiuviis HociTura magis,qua:n lympha Iugurthte. 
Sacra lovis foboles , nernpe ad coinmercta Cceli 
Natus homo , ceuptfcis aquis , Jic tranfigit avum 
Aere libratunt : totum qits circuit orbem 
Pars vitte melior generofo pondere Nitri 
Iriobile demittit fecreta inpeBora rohur . 
Eji velutt flttmen nativo murtce tinBum 
Venanim rapidis perlabens flv.Bibus alveos 
Artubus hinc vigor eft : alternos co/dis ad i&us 
Itque , reditque vias ,& paffim vtfcera fuccos 
Qlt,rque fitos cribrant : cerebri falcata Poteftas . 
Exprimit in tiervos laticem , quo remige noftri 
lulfa animi tranant , cui non mortalis origo . 
Hic veluti Re&orfumma , qua defpicit , Arce 
SubjeBam molem , tenuit quoque uobile rerum 
Imperiurn , fua cum repetit prstoria greffu , 
Tt'.m vigtles umbra vetcrts veftigia Jenfus 



Ordine fe produnt .'Spirantia mollius ara 
Non aliterfervat regalts Principis Aula , 
Cum rninor efl radiusfolis , corrupta Mephitts 
Subftdet , <& labem , concretis frigore lymphis , 
Exhalare nequit : torpent infemine rnorbi . 
At cumflndit agros urer.ti lampade Tttan , 
Sirius autfiammas iatrat , fermenta paludum 
Excitat , &ftagnis admixta metallica : quidquid 
Aut genus amphibium , vel turbida lina relitt- 

quunt , 
Quidquidfegnejacet , tunc acre volatile reddunt , 
Inqite auras tollunt rabioft temporajigiii , 
Aere qua veniunt , minimas tufinge cohortes 
InftruBasgladiis , pharetratas concipe turmas , 
Quce uos infidiis teneant , vitaque minentur ; 
Sanguinis & lymphie rumpunt dum fccdera , re- 

gnant , 
Etpede tunc tardo vitalis volvitur humor : 
Hincfubito languent vires ,fcevique dolores ' 
Sinciput infeftant : cegrifitientis omittttnt 
Artda labra dapes ; ingeftas rejictt offas 
Cov.vulfus ftomachus , j|/^n? caligine fervet 
Lingua animi interpres : febrisque infania vexat : 
Balbutit fatuas invitus fcurra loquelas , 
Etftupet attonitits ,ftygioque papavere merjus 
Stertit , & a Siculis^fecurie cantibus aures 
Ttnnitum referunt : atirito polUce dextram 
Si tremulam tangas , chordis vtx affonat Echo 
Torva fupercilto facies , & lumine tmfto 
Sponte cadunt lacrymte , 7?»»«/ & profemmate 

rnorbi 
Effulgent maculte , qua mox livore notantur . 
Terniciofa lues multas graffata per Urbes 

Etfurit , & quamvis gelidos imitata rigores , 
Acrior igne tamen violenta in funera Ctves 
Implacata rapit ccccofevire tumultu : 
Nec ceffaret adhuc ;ft non Tua Lancea felix , 
Lancea morborum domitrix , qua vindice nobis 
Reddttus efl CLEMENS;fatali vulnere tandem 
Sterneret Eumenidem , Romana Gloria Gentis , 
Inclyte Phabi Heros , cujus fltb jure , togaque 
Crefcunt , quos iwvit proprios Nattira Mtniftros . 
Divinoque Seiii tanttim nec Griecia debet , 
Qtiantum Roma Tibt : Te DiBatore triumphat 
Coa iterum virtus , melioraque fiecula ducit . 



E'k 70 



12^ 



E/s to Trafov vujj^ayiJiit 

TOT SO^OTA TOT 



AArKiriOY 

TOT ANAPEOY TOT AaMA. 



EI «•9TI (XltfltM 5l«f/xi\®' l(pOft'>Tlt( , 
0« KttiTiuoK iroV KfriXeefi-^^To xM\\i$iizi$\o)i , 
ErTic do/Lfof Cfap • « ^aj (jLiiyi vpdTov tteiS^tty 
T«To voM^pofJvtuffi x.iK9C(tim e*£?x* irclvrv? ■ 
GuSif iT» xn^icpi if^ ifcefiKTof i^i» tt^tam , 
Otitotkii eeivKOV i% SttSpnix» , »V ci^oKuTor 
Oipto< tM Siiosiuaiii ivi' x«>'''i«w( ^etHioh , 
TlicPTofi t' eipyvQitt tiia\iyKtoi/ . cit (itpovixii» 
Apynkituj (iiv Sl~l,ou/ etToafiiaeu , aax*T*i/»Si 
TLatj(tx x«T«4''';c*"' 5 'W' '"'' •^f''^ «uSif i^vuf . 
Hw'x« J"» ^Koyipdif ^iQtvetii »Vj' ayrvya Kei^t^^-r^ 
Hi\U)( yt Tpoiraic , /(^' ■nypiroKH eti^at avewrie , 
Ayffi/ii«X«ri xoir^ if " dKiyoipajiiHat Sa(ii?Tt( 
Gojoi >eutTa'ii(rii> iS&' Siep{JTOT(tov apiipn( . 
TlwtKa irafjL(iaaiKHa» JSoit voKir gOTcfxoKoi/ov 
n«»TeSc*' apSotiirlut ifpeut ^iy_oeiiai xKttfVi 
Gu'ltSejlS@' . «f lcy0pK\' Xj' J'»' |U8'j<« id(l(SOi opuvTi , 
HX' "A.EKs ire"/ (£api/a'(t(rot eip)(^iTSiv ccy^v«( 
TfeetTat y tiriSd', ivodxxpiipoto piii/Tvif 
Tf oij<p«( uS poy^^o&itOTafJciov eeird ecpyjpoSivtiv 
JlpXOuipo.odipns 3abi,x.u(toi>c{ iroVToi/ iecKK-^ir , 
■Q.c^oKiaipiiOsnyJi nf>iy(iiVOVi>iS(ta ^nKaojHi 
Koi' fJoror ecK^ajivHV [taKx vxvTpoPoit oj^ap «'pii pH(. 
"E-iJTiSiturouivnl^a^izi- uiro pij,i4,a.aiv eiv^ii 
l^vcrov avapiaiOVTruwTiT (/.ipoTtojt ^ipnjet . 
KhV* S' auT' airecviu^i ■jrcwriiKi^p®' iiuXf^i( ipilKft, 
^ivSpia ydp Toitti Ti <au' ipna n^ HioToto 
Kpiivov auveeOfTai , vuim ^nuitTipoi eeyrifi 
P/^o^Sc^ayoam, ngji airdKWin Siiioairai 
Slf rt (tdpov ireevTiosi nsft aijiuov ^(txp 'iKamr 
A\x' OTrdrixji/ ^vtiroiat (jhv ajSww ccurd Txpit-i , 
EuTrOQjitw Siorii , ^Sojiuoviau/ Tt irapHViu • 
KiiTaLp (>rtu (Liv uSap fia5yxdKir^y'ivSodi Ki(ivri 

HxaXoV, *-£f,t Je'« xiKT«TrJSiT« , liSiSiappH \ 
Ti(t,«( i Tria^fjyipdv , tokku t oKoaTtpov «\K4>i' 
r/fSTcU , eepyuKixiTivdatii /jfi ■jrdr^tov ioii^t 
GauueicrictV £' ojov tv^a Tx^ijuiirauitK^xiTiffiiTrdi • 
E» St lSaS(i TxiXTOKKee rpiipH Kaxa bnQ/i* x.Atj» , 
l^iui Snpov n^ Kair(jta , Tipuxor* ivSoiiv ^iiv 
T\iiKi Aiii %v aiippaKt , nefi ceKKoitv HaTrnrrdvTuv • 
Taiv S' eepee utyvj(t.iviav KXTaSxKTo^t.ivitr Tt vap o;^- 
Kt/^ieTt^rtKKdpttvitTitKrfj-)}'^ upajl ( 3«« , 

'K.p\J)iSa yioTTiJiiaiv -Jp' uSaai •Jrnucee jSporoiai , 
AiTTa\ieav yiv& iKuiviav , yiiojt$(i,ov iSiAcU 
Hyixa Si ruyipoiat. iTi^paiy eeKrivfojiV 
tlKi®' , a r.oeirTci npoKoav S' iTi Tip(t.aaiv apati , 
K«Jf/«i^i t' ajKioVK ^gi (Siv^Oi i^xK^-l ■ 
YiapTaK\ u,Oii TTipuytJSiy i ir apavov apiiv iKiivn 
Xuio®' -JiTHpiaiOv , <3U T8« TiKai a(Jb^tTOTaTitl 
Hfpoi/Ti ^o'?»» KiKetKut(itvov , «' j^j' btnrdf • 
TnKoa' iTSiyo(t,tvov kj toKkJ eivtetaiStat Siviut 
Kr (toCatv Tay^^iiaji ui(ti)-uiva.' , «J^e auuap^iv ^ 
Oui aiKai aiyKiitvTOi t t lipM/iv «ripot 6/.t • 
^'S' »(t.ivlmi fipOT H< a(i(tara SuaiVaur(lil 

h.u(t,aTOi iKuitVToi , kt' ij% ifiSiua<piv dpiaa , 
V\»(taTit Kuypa pipH , Tupirciv /2api>:tKyfa(toipeiif» 
ripciTot yap e^Kurdpx pdoi euftaros dSrl TaKeiosH 
fi,T(ttStv iKo(tivaii , Taris y ai ^»pei KiKtui* 
<bpti%auivii TtQtvoriiaia TaKivopaov iipy» 
KaT« T«fo5«oti '•popvota,^ xKiosi TapaTTtil 
BuiwoSii' opfuitiroK j ngt ^ vetpoi iao(tipuaw 



EuKpaaiow ti Tctvu fv9iKi^fTiu , liltTidrior 
E,riv I aop poTiet , Ti)- yiv (iioi lipaptv liftly • 
Ktfi' yv KUK^ (iiv itTouiTet (jif9' teluttTO( iipi(tit ^dro/ 
'Er Tayeitui (nosi ^opifjttva • vuuj li (iiyiyT* 
TE,03'j(tiicti dpee^HT' ii wip vupdi aiioitiyoio 
AiTTctKioi t' iK(iirldit ei» irTtpa r{gi ftV/_o'' iupuu 
Noi^uos etu^^dftiroi , oT( (tiv a^iai ivSor dpuptv 

(D\uplKii TVptToio (tivO* nga VU^itf ttKOK» , 

A.tt<l>iTiQ^7 pupdVTiu eioKKiti ei^yuttiroi Te • 
K' IwTtp iKuascdStacty aTa^ dSujiatai ffapneuf , 
riavTdat Tcis j^oKeiSaf K^TiSnatr ecTctv^i SecciiTc , 
Ev^a SioKjyiOr xttKot timtrtu eihyo( eirtipit 
r(/« x«T«T/)J;gii fitM^iVT oKtaiuiooji niati ■ 
Hriyoi fTi(3^fOW S' tl^Klov Si (tetii^aKaTit^ii . 
EkSiv ei)(^n ftiv ctTiyKTcc KttpnaTos , IbtV eirota , 
HSi vetpetproauy» i{gi (tdpaiftorixioi iSaSit , 
/ia(Siro(S' d(tat Si-^x KgJ icTKircf ■ ttiuarottrt 
OSrt pdoi TOTa(i^ ptSiav Tipi i^iy aiipKTOi . 
A.KKa' i'U TopoJpil TiTiSil[tiyo( , iS' ccTOKKu^tl 
^Siipduivoi y ){gi niipoe pipnT-JuaToVKaKdj . iStr 
Tiii St yiip eev rapa^ifs f^iaiftlSpoToy dhKos teftutoi. 
no*« S' ec(xaupo0i(uy dvHredv TaVaTOTfeaKdpla/» 
AiSos d')(_Kudivra e'ti S iftov d(jtuiya (3d)kii 
Sliydp dTti>2AV!li a^ivos du(3°/i(tov oiKivdiAiK 
hidaofTiaxii^iii aumpipiatv yiititast 
VniSiius Tayu fuKKa x^^' ^paua^tVTie x«';i*«^« • 
E/3' oiriTav Aiii< /J«3» Kiliov d^ii j^«Xxj» 

risifTodsl' ltltlir»plsdTOp'piTTllffl TiudVTiC ^ 

N''g,t3/<5I <rdxui< y iTt iSaTi iyKardKtivrea . 
T(WJ utpoTaiv Ki^aK-is tot' dTorpiTii ataiitov iiuap 
iDJSiri (tiypi dp iV cixot Ajpi(tt' , iSi rn i^^ift 
IJxijKx y.xKeiv i ~t,i spiv x,HuxToi dKpudiviot 
Piyii x^voTetttis , Vigi b' uSetret xdvTa Taymat , 
^dKoux S «vr35 ceTx\ d^rojidp^tTiU, irot oSup(t»i 
T\au<Tit Kojpo. «Toixo/Jtipoio KtKoia 
Tirov dstcirijpx uorov iiftis irt SoKtJtii' • 
HiKpoV iTii xpJos tuajTip dKuKTOTiSwJiy «'!r«."T« 
I(rj^«i<«'« , ivoaiy ti TO>vu?33',eo/ xKouivdsir 
ApytKtluj Ti 01lw KartpJ-itreu dUiJi ajr(teir 
^ttlttpivoi S' dpinaiv dTdapo^tv uKtoi etJylia 
K.dpTic fiivuvSiaSilu/ /gi dvdKKiSx , jJJ^iTj Sipati. 
npi^bt S' ipitftivf) KXiiv »'x dKxTaSvov dKi^HV 
AuTiKet (t'iv Ttrdyii igi rd^pHi vSxT'io3x< , 
Ei' Tici» du^i TdKvos iTiKKui^uaiVaT ox^ar , 
^uasi^iV i K Sari Soi7 T*"iitiKii i tiv xpjasttf , 
Ottot» ftiv rdpPiiv ivSi^tTtu . * yxp otissu 
lEiviiv iTiiyouiv» hs ipavov AipJv durftii 
rkj^ouivuvJSiuVftixvfi y' dfiTrtuftx ^pdTtior . 
Tui yi vj PauaiKiii (StaiKiJs Txyjr^pTaroi dx.px< 
YiiiKios ix. 3«v«'t3I3 auxvdi iadaat TdKtixs . 
Eure StaKJyioi Kietviiv xto Tubou-trdav 
Ajtuoi iTt7Kii~\.xi pjro» iKxSiv tpSii' « tLvS ■ 
Anpdv iTiTftJx^v D Kdftitopx yija ripuaKiv 
TLmKX ftiv •7r«vdo/i.7oi dvu^ , i«oSt/'i Ti uiyizot 
AoSova Ta'v/et vifttnv iTxKiiit Tttpoftitiiai • 
X' 5«'« ^iitis loj TaKaittuj t iiKOTor dvTi^ipida/ 
TTtuSi KXKOii , TKirdv Tt (Sxpujj n^ SHftor ix'-uat 
^.tote ^j7oppiS'. T«'vo; . »\i3i' Hitxs xKxKKtir 
lifttvoiS' d,'xiai ftiyar Qtor J^ii/iii/ra 
iKaaKit , tgt TxUKav oil^uot aTTirax'^U' 
Hi^ilTcU ■ ffct9fiv vSof aefeep ^ puKioiojx' 



/ 



Ixf^afn (^uSaXftiii t>i Ki(irii 11 vicfirrteV tipiiojfiii , 
K^' pooy ifi/SalkHi/ xeKtTia . 'ra'S'i TxfTn ipf^ait . 
Kcd iJytc $f(mtffi'oio i^ix^Toj^t ird(Jiv aynrt 
lirvoxptcTb! 'ZfOuyM thuiIw 6So> ityipiortutt , 
ii.tpoi i) KJfilw vcKinriifiovx ^aosoii tiixuvoii , 
AfniiTits Tt vocii! . 113I ytep /!ttai\iiiS'<t P*,'^L/ , 
Hniiofi' t' 'EtpSfov , ty KJaovilw of litTti 
Op/?i«ToVx«Xt((a'iJ', ofiecruiJiov liSi niattvpoir 

"^ctfltlTI , Xl/ri/vKf Tl <PfptVTi>OIO VOKlTcti 

K«i' htc\!ti/»o> E-Si i)xai\ii'iov drSpofiipoio 
E? AiScco iniKiiiv yt SiS6px.tifjLtv <u4-<t pv^^cu . 
Aaf^^syoVtpoV Tt iptioi ax.iS«!TifM yvoipov ('i.ctvtT fih.e , 
^cUiiyLov A ABANOT ipiSi tcrtpoi , Stoti xdJiTftn 
^uuofitvov , xabiepf Kcifi,irt» fhoyi tcyX'it!i\irx . 
M»i$" Ayeex.v^' 94>r)»7« Vtioojjof , liSi ^ntlhiiv 
Xfti^ofuVBS vctuTcti ^fu~<u x.\fiua'y eioifei . 
OuTOi tfV Axliccv^ii opiw Tiy itpuyiuivoi ti^vp , 
TletfSctficeTecptevoKK, THyoK^ieenrtirTee SiSoiji 
Aiiv tivoTiKficoy , 5«'« T ioTiiTi ^iKtiaauv . 
A> V *'''* KifiYcuoiiiv eeirdpoaiVuSteTtt xoKirois 

riuitrcu furipus TtTttyuffiirct , vSiti fiiJxo' 
AJieeKiat diftfytu iSaSuirubftivaid-ri <titp<tyyai 
Ei fiuiiis aftapayd voTaiJ.6iiriKas . uSi ^siKaSaa ^ 
Tliatty Woi vi.ciTaiyHV Kifvltut oX*f''<^'- SuvaivT» • 
Eiti Ti piufta iriKtes , Sivis l' ctKes tirpuytTOio , 
GtriroTiuf euvuTipoi tx •su^fiivoi ticriv iKvfni . 
Titcate y dfLnyavict vepiyivtTeu, liii TistKvK 
%}Jionivf Teiinp ji^t T* TtTtKtvftim ip^tir = 



AvTtfitiirir ydp !jti>p ivi /livSn eut x.tereepfS 
Kiii TOK.* fiiv ^jKoX"' '■* ASm' jKti tiroaipu /tvs 
TldYTiat ^ T^Ktuv x.aTe^uvTiavi^i ipuTiunv. 
AT[tiiies6pvu;xivas iva rixppix ^jKKa Si/^^(^VTiu , 
'Pi:iiiiii i OTi xaufi tiri ii pxvot aurai dipjti 
Meff^if x.Kiiofiivai xaTtpniJanai iiappdi , 
fCai "gipav 1 5 nroKtctt y oKiaift^poTov ioi iK<to9at 
Q.i dptt.yt ispoffKiiTtiiir' »iovio3i Sa^icui 
KpHf/i^voi oxpioviTti , tiH y opo^ujjtv cciKKar 
H NoVos , H ^aftiviii Ropiai , 2jt'(fup6i Tt Si/Ixijs j 
Aviiov iuxtyocoai iriKeepiov oiSy,a ^aKa'asin 
1^1 KuKiyioftiviii voTiiiy'j.uoi daxiTo:' if,u.Lj . 
HXiSof afitpiaKioi S' duTHs podo! dpipxpctfSi^H , 
K' dxvJft^tyos poi^itiov dvappopH dairiTov dppotf 
Slit nfoiSaKKoftiviiy' eg^sViof i7x# 
ATf^o'»' ipUKaxiaCae tiiop^opov . Svtxx Ko/^fAtes 
TlaufTiaf eKiuv xaTivavTisv ipiixijat 
K.a0(3dKKHviiiKovTai ipnTJaaaKH dTroivriur 
Kitio/jetvin /SicToio ., iroKu^pjKKnTi Mxxdoy 
l^aji yt fidK aT pixickii ., iravuvspTdTit Ap)(^itp»o(, 
TauTa ii aJ irjxiv»ai r^ dxafeaTitai fjetQjifiVus 
AopoV iptusaai dvdyns «'< ? s/Va ■apjHAu 
Tois rxjvi fttpoirtoti t^ iaaoptivois ftiy ovtsap . 
Oppce fidK' iTfVpoi Kaxov n'io'Tts luatv dKtutit , 
'M.niirt ftifislvvTeu iroK<jiriifjeovoi ^Ktia fioipm . 
'Si.oi i dpxTeiiiToivyipKs dpSiTov i^ae^' iuipyictv . 
Aiiiec Tf x«'fi«< > VI* wios xSicpoeTov «««' . 




IN. 



INDEX CAPITVM 

Qpas in primo libro de Noxiis Paluduni Efflluviis contincntur. 
Oecafio fcribendi. 

PARS PRIOR. 



131 



pag. 134 



C A P U T P R 1 M U M. 

QUid •veniat nomine paludum pag. 135 

C A P. II. 
De Atmofphtsra , terraqueis effiuviis , eorumque 
clementia^ vel inclementia 136 

C A P. III. 
Ex tellureficca locorum falubritatem , ex palufiri 
vero, ac male olente infalubritatem oriri exem- 
flis oflenditur 137 

C A P. IV. 
Occurritur objeSiionibus illorum , qui effluvia a re- 
jbus putrefcentibus cum foetore emiffa , non folum 
non infalubria effe ; fed contra , infalubritati ae- 
ris mederi opinantur 138 

C A P. V. 
Qute Paludes magis , minufve noxia: 1 40 

C A P. VI. 
Quibus ex caufis Stagnatnes aqttte , aperto ccclo per 
afiatem potiffimum corrumpantur i ^z 

C A P. VII. 
Qua ratione fluxus etiam aperto ccclo corruptionem 
in aqttis impediat 143 

C A P. VIII. 
Pracedentts DoSrinte Corollarium. Lini macera- 
tionemin aquis interdum innoxiam, plerunque 
tamett pefiilentem , & quare 144 

C A P. IX. 
Quid hieremes aquie calidis tempeflatibus ad laden- 
dos Accolas emittant fecundura Antiquorum fen- 
tentiam 145 

C A P. X. 
De iifdem Effluviis ex Recentiorum opinione ibid. 

C A P. XI. 
Nonnulla depaludum effluviis partim inorganicis , 
partim organicis , & animatts opintoni nofir,t 
pramittenda 146 

C A P. XII. 
DeDifferentiis inorganicorum effluviorum fecundum 
diverfas anni tempefiates , & quieftnt catifte^qui- 
bus eadem ex paludibus attolluntur in aerem 1 47 
C A P. XIII. 
Qnifiatutinorganicapaludum effluvia tumaven- 
tis aufiralibus , Euronoto , tum maxime a rubi- 
gine , ac nebulis detertora femper evadant 148 
C A P. XIV. 
Inorganica paludum effluvia , per quas vias in Ac- 
colarum corporafe ingerant 149 

C A P. XV. 
Inorganica paludum efftuvia quam labem , & quo- 
modo inurant 150 

C A P. XVI. 
Multa InfeSa paludibus innafci , atquefub organt- 
corum effluviorum formaper circumfufum aerem 
difpergt ibid. 

C A P. XVII. 
Organtca , atq;Animata paludum effluvia in eas no- 
firi corporis cavitates admitti^quic cum aere tum 
ambiente,tum influente ad contaBum funtpofitte 
152 

C A P. XVIII. 
An^ quaado , & quomodo animata paludtmefflu- 
via humants corporibus noceant ihid. 



C A P. XIX. 
An inter animata Paludum effluvtaftnt aliqua C£- 
teris minutiora , qute intra fangutnea vafa dete- 
rtus multiplicanda fcrantur ; & qutefit vcra pe- 
fiis , ac pefiilenttum morborum dtfferentia 154 
C A P. XX. 
Synopfis eorum,qute velfparfim haSienus di&afunt, 
vel adhuc explicanda juperfunt de permcie u- 
triufque generis effluviorum,^ quopaCio caflren» 
fesfebres inducant 155 

C A P. XXI. 
Curjtcxtapaludes noBu praferti-mindormientes ma- 
gts quam vigilantes Itedantur 1^6 

LIBRI PRIMI PARS POSTERIOR. 

DE Palufirtum effluviorum remediis in genere 
Prtefatio pag. i 5 8 

C A P I. 
PaludeSyubi dantur, tum ad Terra fertilitatem , ae- 
rtfque falubritatem inducendam,tum potiffimum ad 
acuenda ,fovendaque ingentafunt exiccanda ib. 
C A P. II 
Demodo ficcandarum Paludum 159 

C A P. III. 
De temporeficcandarum paludum , & qute illis ex' 
hauftis agenda funt 161 

C A P IV. 
Aquajugts, atque innoxia , cumpalusaut omntno 
exiccari nequit , atit exhaufla cceuum per afia- 
tem reliquum habet , ad eam temperandam tftili' 
ter corrivatur \6i 

C A P. V. 
Accenfis ignibus paluflre caeltim ab offufa halituum 
malignttate purgatur ibid. 

C A P. VI. 
De lucis generatim , deque Sylvarum utilttate,pra:-\ 
fertimubipalus exhatiriri non potefi 16^ 

AuBoris Confiltim de Sylva Cifiernte , & Sermi- 
nette nonnifi per partes excidenda i d 5 

Confutatio rationum , qu<e ab Excell.Ducts Ca/eta- 
ni Defenforiuus adverfus fuperiorem differtatio- 
nem allat,efiint;iiovumqueAti[loris Confilium de 
Cifiern<e ac Sermtneta Sylvarum exctftone 1 7 5 
llhiftriffimt Prteftdis Profperi Larnbertini de eodem 
Argumento Differtationts fumma i-jc) 

Exttus fupplicts obfecrattonts ExceUenttffviit Ducis 
Cajetani cumChirographo Sumnn Pontificis 1 80 
C A P VII. 
Qute ufui effe debeant paiudum accotis , quo minus a 
noxiis effluviis Itedantur 182 

SYLLABUS CAPITVM, 
Qux in fecundo hbro de Noxiis Pa!udi:m 
Eftluviis continentur. 

PRtefatio ad LeHorem pag. 1S8 

PRIMA EPIDEMIA. 
Qute Romte in Leomna Urbe vagata efl 189 

CAPUT PRIMUM. 

De pluviis , deque auftrinis tempeftatibus , quie & 

Tiberis alluviones , & palufires aquas Ramante 

Epidemite caufas induxerunt ibid. 

C A P. II. 

Defcribuntur nonnullaphtenomena , qute per id tem- 

ports noxias palufirium effJuviorttm vtres iit Leoni- 

naRegionepalamofienderunt , 190 



/ 



132 

e A p. III. 

X)c certis httjus eftdemtx ltmitibus,quos lethtjera ccc- 
itofamm aquartim effluvia minime prceterterunt 
ib. C A P IV. 

De mechauica ratione , qua ejufmodt epidemia fub 
initium averti , depellique potuifjet 191 

C A P. V. 
Duplex Febrium epidemicarum uatura, & qua ma- 
xime tegros fymptomata affltxerttnt 192 

C A P. VI. 
Qux in cadaveribus decedentium propter epidemi- 
cas febres obfervata fuerint , eorumque rattones 
^tffermtur 193 

C A P. VII. 
Perfummam Innocentit XII. charitatem novtim in 
Civitate Leonina Nofocomium pro tegris multeri- 
bus excitatur ibid. 

C A P. VIII. 
Quenam remedia in nojlra cptdemia maxime pro- 
fuerint , & ptimo de methodo curandi tertianas 
perniciofas . 1 94 

SECTIO PRIMA. 
De locis,ac tempore,quibus vejicantia adhibebantur; 
& cur miram utilitatem hifce in febribus afferant 
195 S E C T I O II. 

De ufu Ckinci Chinie , tanquam altero jpecifico hu- 
jus epidemiee , & quibus eamodis utiitterfuerit 
proptnata ibid. 

S E C T I O III. 
Recenfentur aliaprte/idia , & qutenam viBtis ratio 
adhibita 196 

C A P. IX. 
Qiitf profiierint in febrt cofitimia pejlilenti ibid. 

C A P. X. 
De Remediis vermes necanttbtts 197 

C A P. XI. 
De Parotidibus , earumqtte curatione 198 

C A P. XII. 
De diiplici dyfenteria, qua i;t Cafireiiji Romana fe- 
bri futt antmadverfa 200 

Exitus Komanie Epidemiiefub tnititm hyemts 20 1 

SECUNDA EPIDEMIA. 

Caflrenfittm Febrium , quaper aliquot annos ufque 

ad 1705./« Urbe Veteri graffatie funt ibid. 

C A P I. 

UrbisVeteris defcriptio , &" Jitus ibid. 

C A P. II 

Catffte graffantis per tejlatem mttltis ab hinc annis 

Epidemite 202 

C A P. III. 

Natttra , Symptomata , &" Medela eptdemicarura 

febrtumexponuntur 203 

C A P. IV. 

JEtiologia hujufmodi febrtttm brevtter expendttur 

204 C A P. V. 

Conftlium exhibitum SanBi[fimo Patrt ad averten- 
dam Epidemicam luem Urbe Veteri fcevtentem ib. 
C A P. VI. 
fiujus Conftlii fucceffus 207 

TERTIA EPIDEMIA . 

Cajlrenjium Febritm Balneoregii graffantitimpro- 

pter nuper induclas lacunas aquarttm dulcium,ac 

per ajlatem anni 1707. 208 

CAPUT PRIMUM. 

De Urbis Balneore^ii etymo , ac Jitu . ibid. 

C A P. II. 
Balneoregienjis Eptdemia literis Illuflriffimi illius 
Civitatis Epifcopi ad AttBorem datis primum 
Rome irtnotuit : Conjilia tttcunqiie frugifera ad 



tUius,pDpultqUe priefervationem accomodantur ib* 

Epiflola Illuftriffmt Onuphrii Elifei Epifcopi BaU 
neoreg. ad AtiBorein 209 

Refponjio AuBoris ibid. 

C A P. III. 

Lapfus integri Collis prope Rhodamin Urbe Bal- 
neoregii ; unde rivtis interceptus , & complures 
lacuna aperttefunt 2 1 1 

C A P. IV. 

JwjffwSANCTISSIMI PATRIS mittuntur BaU 
neoregium Medicus , Chirurgt , Pharmaca , & 
rnulta pecunia, ut excitato Nofocomio,quam citiffi- 
me periclitantt populo fuccurratur ibid. 

Accedit AttUoris tn idConJilium 212 

C A P. V. 

EreBum Balneoregii Nofocomium ; Res Medica di- 
ligenter;prociirata ac Sttppltcatwnes , altteque ad 
Deum preces per Epifcoptim injlitutte 214 

EpiJhla Eptfcopi Balneoregienjis, qua gratias agit 
AuBortpro Offciis in Balneoregienfem populum 
collatis 215 

Refcrtbit AuBornonftbifedSanSliffimo Patrigra- 
tias deberi pro fummts acceptis a Balneoregienji 
Popiilo Beneficiis ibid. 

Epiflola Balneoregienfts Epifcopi ad SanBtffmtan 
patrem pro acceptis per univerfam illam Civita- 
tem Benefictis 116 

Eminentiffmi Cardinalis Paulutii a fecretis flatus 
Eccleflaflici ad Balneoregienfem Epifcoptnn Re- 
ponflo nomine SS. Patris ibid. 

C A P. VI. 

Latius de Njtura,dequefine ipfltts epidemite ex Epi- 
ftola Medici Flafchi , in qua tum qute jtiverint 
prtefldia , tum qute in cadaveribus inventa funr , 
narrantur 217 

Epiftola lofephi M. Flafchi ad AuBorem ibid. 

Refponflo AuBoris 219 

C A P. VII. 

Quo tum tempere , tum modo deftfviertt Epidemta , 
& m qtios morbos verterit . Remittuntur Romam 
Medtcus,& Chirurgi cttm literis Balneoregienfls 
Epifcopt ibid. 

Epifiola Balneoregienfls Epifcopi ad AuBorem ib. 

AuBoris Refponflo ad Epifcopum B alneoregienfem 
220 C A P. VIII. 

Proponuntur animadverflones Eminentiffimis Pa- 

tribtis Sacrte Confultie ab AuBore exhibita ad la- 

cunas,quie in Balneoregienfl agro extiterunt , tiito 

exflccandas ibid. 

Epiflola Balneoregienfis Epifcopi , qute & accepto- 

rum beneficiorum gratum rurjtis aiiimtm at4e' 

flatur , & fiova ad exhauriendas paludes a San- 

Biffimo Patre deprecatur 221 

Rejponfio Emtnentiffimi Cardinalis Paitluiii a Se- 

cretis Status Eccleflaflici ad eumdem Balneore- 

gtenfem Eptfcopum 222 

C A P. IX. 

Exhauflis per hyemem lacunis cautum fuit , »e ttn- 

quam pojihac Balneoregii rediret Epidetnia ibid. 

Totius negotii exitus ' 225 

Q^U ARTA EPIDEMIA 

Cijtrenfltm febrium Pifatiri ob flagnaiites aquas- 

tum exfluvii alltiviontbus,tum ex lento,acftepe in- 

terrupto curfuper Urbem illamfluvioli , necnon ex 

viarum immundittisper ceflates annorum prtefer- 

lim ijo%.& fubfequentibus deftevientittm ibid. 

CAPUT PRIMUM. 

Pifauri Etfmon ,flttis , ejtifque temperamentum ex 

veittortim , & aquarum qualitattbus ibid. 



C A P. II. 

Tifaunm adventitiie olim tiifahbritati , fviecipiie 
autem proptey aquas fiagnantes obmxiurii fttijfe , 
gravijlmortm etiam AuBorum-teflimoniis con- 
firmatur. 224 

Epiflola lo. Colle Nobilibus , & Civibus Pifatt- 
renfibus , Quomodo Urbs Pifaurifit prtcfervanda 
ab imminti/itibus malis,& quibtis prafidiis ibid. 
C A P. III. 

Cafirenfes febres ex camfis potijftmum aquis Pifati- 
rumfub amis i-joi.& fubfequenttbus dtvexa' 
rmt. 2z6, 

C A P. IV. 

Confilium extemplo ab AuSiore exaratumjn quo tam 

qualitas febris Illuftrtffmi Viri de Oliveriis , 

quam remedia in eommune Pifaurenfis Populi 

commodum expomntur ibid. 

C A P. V. 

Hiflaria Pifaurenfis Epidemia ex literis Medici iU 
lius Civitatis ad AuBorem datis clarius expli- 
catur. 227. 

"Epiflola Haratii Bartholomei Traverfarii ad Au- 
Sorem 228. 

C A P. VI. 

Alterum AuSioris Conftlium , in quo diHgcntius 
expenduntur caufa , & proponitur curatio Pi- 
faurenfis epidemite . 230 

Epiflola AuBoris ad D. Horatium Bartholomicum 
Traverfarium ibid. 

Refponfum D. Traverfarii , quo gratias agit AuSlo- 
ri pro accepta ejufdem epiftolari differtatione , 
quam fttmmopere laudat . Significat epidemtam tn 
fummo aflti propter aqttam canali reftttutam re- 
mifijfe : Pollicetur ad illius opinionis confirmatio- 
nem duas obfervationes afefaBas de conftmihljus 
Epidemicis febribus 237 

C A P. VII. 

Improbatur a quodam Anonj/mo Cbtn<e Chinieufus 
infebribus Pifauri epidemice grajfantibus , cujus 
epiftola ab Etrufco in Latinum converfa huc tra- 
ducitur 238 

Epiftola Anonymiad Amicum ibid. 

C A P. VIII. 

Dijfertatio Apologettca D. Traverfarii ad AuBo' 
rem , in qua tftenditur perutilis chims china ufus 
in febribus perniciofts 240 

C A P. IX. 

Ad confirmandum animtim Domini Traverfarii im- 

merito ab Aaonymo inftmulati , AuBor tum hujits 

objeBa refellit y tum illitts argumenta corrobo' 

rat 245 

C A P. X. 

Confiliumfcripto datum a DoBiifimis Bononienfibus 

Archiatris in dubio recurfurx Pifaurenfis Epide- 

mice ab Eminentiffimo Urbtni Legato ad AuBo- 

rem mijfum 246 

C A P. XI. 

Agitur prejfius de caufis , quis noxia efflttvia ad Pi- 
faurenfe Ccelum labefa^andttm per leftatem potif- 
Jimum, & autumnum emittunt , & quibus amo- 
vendisJuffU CLEMENT. XI. trium annorum 
decttrfu confultum efl 247 

C A P. XII. 

Qua pera^a fuerint , ttt Ifauri aqua per Canalem 



Vallatt ad Ubevutii jltixum reflttuereiur iCld. 

C A P. III. 

Proponttntur du£ opiniones de mutatione alvei Pi- 

faurenfis Vallatt ad antevertendas alluviones y 

qtttcper hyememininfirtort Urbis parte , atque 

extra macnia contingunt , ac prtmo expendttur , 

Cf excluditur obliquus percutiendus canalis in 

fluvium prope Portum 248 

C A P. XIV. 

Vallati Fluviiim mvo aperto alveo per lacunara 

antiqui portus retia admare deducendum, utji- 

mul antevertantur inferiores Pifaurt exttndatiO' 

nes , atque ipfa lacttna ptr alluvionem exicee' 

tur 349 

C A P. XV. 

Quomodo pofl mitltas diflicultates Vallati alveus per 

majorem lacunam admare dedttiius fuerit ; De- 

qtte magno inde emolumento tum ad antevertendas 

exundationes , tiim ad lacunam ipjam exiccan- 

dam 250 

C A P. XVI. 

Pifauri flatusfub anno 1 7 1 6. circa ea , qua de ar- 

cendis amovendifq; caufis paluflrtum effluvtorutn 

fuperiortbus Capitibus enarratafunt 251 

Epijlola AuHoris ad Eminentijfimum Cardinalem 

Daviam ibid. 

Sttmma rerum Pifauri promulgandarum Principis 

EdiBo 252 

Refpqnjum datum ab Eminentijfimo Cardinali Da' 

vta ibid. 

Eadem confirmantttr ab Eminentiffimo Cardinali 

Tauara . 255 

CAPUT ULTIMUM. 

Quid ad pracavendas Pifauri Epidemias adhuc 

praflandum ejfct . pag. ibid. 

Exemplar Latine redditum Itterarura , quas Pifaw 

renfis Magtflratus pro acceptis beneficiis ad Au' 

Boremdedit 254 

Exemplar in Latinum coitveifttni Epiflola , quam 

Auiior Pifaurenfibus reddidtt ibid. 

Q_U INTA EPIDEMIA. 

Caflrenfium Febritim , qua Ferentini , Anagni/ey 

Finitimisqtte locis Anno ij og.graffata ftint ibid. 

C A P. I. 

De Situ , Planicie , & Aquis Ferentini , Anagnia 

& Frufnonis ibid. 

AuBoris Epiflola ad D. Antonium Cocchittm Medi' 

cinam apud Hernicos exercentem 256 

C A P. II. 

Febres Caftrenfes ex F erentinenfium Aquarumfla' 

gnatione apud Hernicos Anno 1709. eptdemice 

graffantes tiefcribuntur ibid. 

Eptftola D. Cocehii ad AuBorein ibid. 

C A P. III. 

AitBoris refponfio , qua idea , cattfa , & curatio Ca- 

ftrenfium earum febritim perftringitur 258 

C A P. IV. 

De modo , & Fine Ferentinenfis Epidemia 2 60 

C A P. V. 
De Praftdiis per Summum Pomificem adhibitis , 
ne aqua in pofterum in Agro Ferentinenji refi' 
deant 261 



Lancifii Oper. Tom. L 



M 



OG. 



/ 



134 

OCCASIO SCRIBENDI. 

'.totP^i"-'^ T^Etuflatis memoriam repetenti mihi, &: jpopulorum clades ab aquis fta» 

^nm flfl'" \/ gnantibus paflim jllatas, cupido inceflit inquirendi quidnam a paluftribus 

Zmhaaf' T aquis noxii ac ]ethiferi efflueret, quo lues in accolas graflaretur, &:qua 

nusabfi}- i-^tioneeipccurrendum, yel etiam prsvertendum, Itaque fcrutari primuminfti- 

tdil"Jmejl. lui quinam tantam rem , confervands horainum yaletudini perneceflariam dedi- 

taOpera, copiofeque iraftayerint . Cumque a plerifque fcriptonbuv prxtermif- 

iam, a multis obiter duntaxat indicatam, anemine, quod lciam, refte, abfo- 

Juteque excuflam h exphcatam vidiflem ; neque inutilem pubhcs fakiti , neque 

Lei^oribus ipgratam operam me prirftiturum exiftimavi , fi quscunque diuturna 

.obferyatione , ac Jeftione coUegeram , integro fyntagmate in publicum emitte- 

jem, Novi enjm utiliora femper , & gratiora legentibus efle, qus folus quis, 

^^%y-aut faltem cum paucis non indiligenter fcripfifle comperiatur . Huic certe confi- 

^wistiT Mo momentum graviflimum addidere mult^ Epidemis, quc-s noftra Ktate, &:me 

tpidemite potiflimum pro munere meo animadverfiones excitante , Ecclefiafticam ditionem 

'fiaflfcl^ variis in locis divexarunt , atque afflixerunt, quibus de operis neceflitate admo- 

tfitim, nitus , non ultra differendum cenfui . Et quanquam negotiorum multitudo fcri- 

bentem f^pe interpellayerit ; ftudium tamen hominum valetudinis, & commu- 

nis utihtatis fovendse id tandem eflfecit , ut obje<Sa impedimenta fuperarem . 

Nam de iis ^ rebus , & pericuhs propulfandis agitur , in quibus (ut prsclare 

fcripfit (tf) Hippocrates) non in mcenibus, ac propugnaculis , fed in fapien- 

tibus confiliis fpes falutis eft collocanda , Atque hoc fane nec pro dignitate po- 

Jitum opus , nec fatis ornatum aquis leftoribus commendaturum confido, ut in 

ipfo non ingenii prasftantiam, fed juvandi yoluntatem qusrant , & humaniter 

compleftantur, 

f/3) In Fpift. ad Senatum, & Popul, Abdcrir, 



JO 



>?s 




J O M A R I ^ 

LANCISII 

Intim. Cubicul & Archiat. Pontificii 

D E 

NOXIISPALUDUM EFFLUVIIS 

Eorumque Remediis in Genere. 
LIBER PRIMUS, PARS PRIOR. 

De Tahidtbus , earumque effluviis . 



Taludi 



gtymonae 
fiefinitio . 




C A P U T P R I M U M. 

Qi^id 'veniat nomme PaluJum . 

ALUS, apud (j) Varronem, 
di£la eft quod aquae inpaludc 
paulum iu altituditietn , & pa- 
lam latius dtffuftvfiut . Unde pa- 
lus appellatur etiam ab (^) 
Hydroftaticis lata , led parum 
profunda aquarum colleftio , 
qU2 , tametfi fluvium alicubi admittat , & re- 
mittat, nihilo tamen minus maxima circum- 
ferentiae parte , ac praefertim prope ripas mul- 
co, juncis, & arundinibus implicatur, atque 
impcditur, fereque immota, nifi ventisagite- 
tur , manere folet ; quo fit , ut jure ac merito vcl 
apudvulgus aquKetiamfluminum, &lacuum, 
quibus in locis quiefcunt , atque herbefcunt , pa- 
luftres vocentur . Aliis placet a Graeco "rxKaio: 
vetus deducere , ut paiudum proprie fit aqua in' 
veterata . UxKxiit enim eft a «'«^«i , hoc efto" 
lim , & quondam . Etymon arceftit ( <^ ) Voffius 
exHebrsEon^3 baleh, hocefti;eWi-, five nJ3 
balah , inveterafcere . A Dorico quoque t*\o( pro 
»»xrf<, quod lutum denotat , Scaligcr, &Nun- 
nefius paludis originem ducunt ; nam palus om- 
nis limofa eft . Palus etiam dicitur Guicharto ab 
Hebraea vocc ^31H oval , rivus , fluvius y & 

Lancifii Opcr. Tom, I. 
\a} Lib.4.de ling.Lat. (^jGulielm, de Flutn.nat.c.6.p.mih 



fecundum D. Hieronymum palus , abjcfta 
principe fyllaba. 

II.Ne auteminquaerendisnominisoriginibus, p > ; 
operam nosluderequisputct, fedulo advertat , w^^;"^' 
quasmemoravimus, paludis etymologias argu- 
mentonoftroplurimum utilitatis afferre . Ete- 
nim paludes conftituuntur ab aquis qu2 cum 
externo , & circumfulo acrc communionem 
habentes, magna ut plurimum amplitudine,pau- 
ca profunditatc , nuUo pene motu donatae , 
multo plerunque cosno , limoque obnoxia: funt: 
immo vero variis infeftis, feminibus, herbif- 
que (qujeidcirco paluftres vocantur) rcfertae, 
peraeftatempotifnmum corrumpuntur , & ma- 
leolent. Quamobrem Mxotis, ecfi vulgo pa- 
lus nuncupetur, hoc tamen nomine ilgnanda 
minime videtur ; cum , prxter fummam , quam 
habet, profunditatem , multa flumina nihilo- 
lens excipiat , cique cum ipfo Mediterraneo 
mari perpetuum commercium fit. 

III. Sed ne in poftcrum eandem fempcr vo- ^t/ti 
cem cum Leftorum faftidio repetamus, palu- ^«/"/^' . 
des , ftagna , & lacunas , modo defides , cceno- J°fjl^'J 
lafqueaquas contineant, in commune accipie- 
mus . Quidquid in contrarium icriplerit Jo: Boc- 
catius (d), qui grammaticum potms , quam 
philofophum agit, ubi nomen paludis aftagni 
voce feclufu . Hinc foffas , cloacas, lacus , fcro- 
bes , aliofque terrae fmus , modo depravatos , 
corruptofque latices imbiberint , maleque olens 

M 2 cce- 

i8i. (c)ln Etymologicoling.Iiat, {d)Di Stagn.& PaluJib» 



/ 



,3« 



De Noxiis Paludum Effluviis 



coenum contineant , ad Pa4udumgenusreferri 
volumus. Merico proinde icripfit Fortunatus 
(a) Fidelis : Pahides mnfolum eas effe , qtt£ plu- 
rtmas , eafque perpetuas habent aqtias , &qute>ion 
expedito flutnjt alveo : fed hoc etiam nomen luto- 
fis , limofijque terris , & qutefuo humore madidum 
reddunt fo!um , conveiiire : nam hac etiam loca 
crajfam , & caligirtofam exfe auramreddunt . 

IV. Huc etiam fpeflare videntur qux in aftis 
Lipfienfibus {b) deicripta legimusexHiftoria 
Naturali Lancaftrix per Carol. Leigh , diligen- 
tiffimum C£Etei:oqui Scriptorem cxarata lib. i. 
c<7ft. 2. fcilicet loca ^z\\i^nzt^Qcompagemfolio- 
rum , feminum , floritm , caulium , herbarum , ra- 
dicum, fruHtttm &c. qwz omma. microfcopio fe 
deprehendiiTe teftatur; eaque fmiplicia modo 
oriri & multiplicari , modo putrefcere & cor- 
rumpi. At enimvero , praeter quamquodnef- 
cio , an hic Auftor innumerabium inleflorum , 
paluftria loca incolentium , meminerit ; certe 
quod ex fruftis arborum , fru£tuumque exotico- 
rum,ut pinus, quam Anglia non producit, conji- 
cere conetur , eas eiTe Noachini diluvii reli- 
quias , le£toribus fortaffe minime probabitur ; 
cum exotica femina , & frjufta multis modis vel 
peraves, vel per ventos, veletiam peregrina- 
riim adventu- mercium deferri & poiTmt , & fo- 
leant . N am longe magis setas noftra ab xvo uni- 
verfalisdiluviidiftat, quamloco diftet Anglia 
ab F.urop2 regionibus, jyneta ferentibus. 

C A P. II. 

De Atmofphitra , terraqueis efflttvits , eorumqtie 
clementia , vel tnclementta . 



Dmdjit 



/t;r. 



P 



Actls qua^ 
litates . 



Hilofophis experimentalibus dubium eP[e 
nonpoteft, quin aernobis circumfuius, 
quem atmofphxram dicimus, fit corpus 
fluidum, tenue , porofum, ac terraqueoglobo 
levius , natura fua perfpicuum , mobile, & maxi- 
rae omnium comprimi patiens , ac reillire con- 
tendens . Sed quoniam aer perpetuo deorfum 
iruditur, denfior eft, & gravior in infimis,& quo 
magis alcenditur ad lliperiora , eominus gravis 
cft , ac denfus . Per eam vero ponderis , ac pref- 
lionis vim intra poros cum aqux , tum terrx , 
qua patet via , ipiemet aerurgetur, & conten- 
tis quoque organicis , inorganicifque corporibus 
ad prsclaros uilis perpetuo fociatur. 

II. Hx tameniuntqualitatesaeris, quafi di- 
xerim, elementaris, quippe qus ubique loco- 
rum plus, minuiVe fimjlesin pneumatico hoc 
fluido iolent occurrere . At enimvero cum idem 
aer medius fit cceleftia inter , & aqueo-terre- 
ftria corpora, utrorumque neceiTario, prova- 
ria conditione locorum , particeps fit naturse y 
ac propterea , ut aetherem , motum , lucem , 
ignemque coeleftem a fuperis aer ipfe mutuatur, 
ita multigenas parciculas, aqueas potiiTimum , 
falinas , terreas , volatilcs , atque oleofas a terra- 
queo orbe paiTim admittit, quasignis, motul- 
que vel externus elicit , vel internus pellit, 



atque extrudit : quibus fit , ut merito aer ali<}ui« 
bus dicatur fpongia , chaos, & abyiFus , cum 
fales c. g. toto genere inter fe diverfi ab eo- 
dem per capita , ut chymici appellant , mor- 
tua extrahantur . 

III. Atmofphsra igitureftcorpusliquidum, Aetextri. 
& pellucidum huic noltro globo innitens, & cir- P^"^."""' 
cumfufum, quod ex tribuspotiflimumconftat. Tofi,usT' 

Primo ex fluidiiTmia , fummaeque agilitatis,ac i.exma- 
pernicitatis materia setheris nomine communi- ^'''■'^ '';/«'- 
ter appellata , qujc perenni folis turbinatione in '^'^""* » 
orbem noftrum elabitur propelliturque ; cui la- 1"^^,%'. 
ne inteftinum mixtorum motum, atque elate- f;<?jr. 
rem jure tnbuunt rccentiores : cunfta enim cor- 
poracircumdantur, urgentur, ac penetrantur 
ab 3»there , qui cum duplici motu, vorticoib 
nimirum, acre£Ioiemper agitetur , idcirco ut 
afoleinhunc orbem propellitur, itahincver- 
ius Solem invariabili proportione femper re- 
currit . 

IV. Secundo congeries immenfa molecula- z.ex cer- 
rum figurae verofimiliter (c) rotundae , quae /'"/''•"'"^^ 
proinde in mutuo contaflu poros, atque inter- f"J/^ *" 
ftitia relinquunt : hae quidem moleculx ad sthe^ 

ris tranfitum cavs iunt , immo ex flexili materia 
ab uno in alterum polum ipiraliter coagmenta- 
tae . Unde vel proprio invicem pondere , vel ex- 
terna vi compreiTae tranfeunt plus minus in figu- 
ram fphajroideae analogam , in qua tum internae 
diftantis fpiraliuni revolutionum , tum exter- 
ni poruli inter unam , alteramque fphaerulam 
per denfationem minuuntur, atque anguftan- 
tur ; quamobrem fether , qui patulis , atque 
hiantibus fpatiis facile , libereque procurrit , 
ab iis quoquo modo anguftatis renixum patitur, 
eumque, quapoteftvi, fuperare conatur, tani 
fpirales revolutiones , quam inrermediosporu- 
los diducendo, atque ampliando; inquafane 
ie fe dilatandi, ac diftendendi potentia totus 
elater pofitus eft . 

V. Denique atmofphaera confurgit a multitu- 

dine tenuiflimorum (d) frasmentorum , aux ,^''r^f'' 
ex terreo-aqueis corporibus per vim Solis, JEthe- reftvibus . 
ris, fubterraneorum ignium, atque heteroge- 
neorum falium , aliorumque moventium abfcif- 
fa , tenuata , & pulfa ( comitantibus fa;pe abre- 
ptis per ventos vegetabilium , atque infeflorum 
feminibus) intra aeris porulos , & interftitia 
fuftentantur, donec mutuo accefTu, variaque 
combinatione ad eam molem , pondufque per- 
veniant, quibusejufdcm aeris motum, adha- 
fionem, ac gravitatem vincere , deorfumque fer- 
n pofTint , ieu quod eodem recidit , ipfamet cor- 
porum fragmenta ienfibiliter , aut infenfibiliter 
in terraqueumglobum cadant; quo univerfalis 
ille , cum orbe ipib duraturus , circuitus afcen- 
dcntium, ac deicedentium vaporum , exhala- 
tionum, nebularum, roris, rubiginis, pluvia- 
rum , uno verbo effiuviorum conftituitur . Undemul- 

VI. Ex varia autem , confufaque permixtio- "P^^xae- 
ne particularum in atmofphaera libratarum , at- l^atio'"^ 
que ex diverfo earundem motu, ccelique afpe- qualitas 
ftu oriuntur non folum omnia phxnomena, quae enajcatur. 

Meteo- 



[/?3 DeRelat.medicorumlib. i.c. 5. [b] Dec.s.Tom.TO.ann. 1701. pag. 511. [r] VideGuglielmin. DifTertar. 
dcjEtliere, adnexa Difsertat. de Princip. Sulpliur. pag.41?. [d'\ De contentisin aereplura, eaquecuriofavide 
apud Ramazzinum in Ephemcrid. Baromet.p. 18. &Frid. HofTman. Difsertat. j.n. 15.pag.240. * 



L I B L P A R S I. C A 



P. 



IIL 



n7 



^ 



iumjalu- 
hrem coti' 
Jiiluat . 



M^teora dicuntur ; fedvaria: quoquc aerishic, ventis fatis objc£la : idcirco pariiculjE tum dc" 

iliiajue proprietates , calida fcilicec, frigida, iuper cadentes, tum a tcrraqueoorbe aflurgcn- 

vel teraperata ; tenuis , vel crafla; falubris, tes, quaecunque illjefucrint , in ambiente aere 

infalubris , vel mediae naturce . Et ficuti quatuor conveniunt, & cohaerefcunt. III. cfBuviacor- 

illae obvias aeris qualitates, quas fimplicesvo» porum fuapte naturacraffa , lenta, minus,vel 

cant, calornempe, frigus', uccitas, & humi- nimium volatiliaisut nimis acida, aicalina,alio- 

ditas ,alocorura lita, indoleque , habitactiam ve peculiari, aut venefico vitioaflfefta. Quamo- 

a.dfolera ratione, nec con facili, veldiflficili brem partim conftipatis, partiraoppletisaeris 

■ventorum auflralium , vel feptentiionalium adi- porulis pernicitati aetheris aditus fcre obftrujtur. 

tu potiflinawm proficifcuntur ; ita tenuitas, vel Unde infolidishumanorura corporum partibus 

crafTities, falubritas, vel inlalubritas a diver? robur , ac vis refiliendi minuitur, atquc ener- 

fo quoque concurfu aliarum particularura , vatur ; fluidis vcrorccenfitalupcrius commoda 

quas atmofphsera a fubje£lis , aut vicinis fibi aque bene obtingere non pofTunt ; immo mul- 

corporibus , & plagis excipit • Und^ fcitiffime ta fuperveniunt coftionibus , excurfionibus , ac 

a) Lucretius. fecretionibusjnfefta, & contraria , inquoCce- 

li inclementiam aftu reponimus. 
...... primum muhartmfemiua rerum IX. Sed ui ex toto gcncre ad parccm , de qua Q"*"'"» 

Effefupra docui , qiuefint ■uitalia nobis ; afturi fumus, hoc eft ad paluflria cffluvia defcen- '^gjlafint. 

Etcontra, quicjintmorbo , mortiq; tieceffe efl damus ; inlalubria dicimus, qu.c folanbus ra- 

Multavolare. Ea cum cafn funt forte coorta , diis, ac inteflino fermentationis motuclevata, 

Et perturbarunt Caelum , fit morbidus acr . ventorumque prxfertim auflraliumirapetu ab- 

repta corporibus noflris magnam aflferunt la- 

Quanquam vero noninqualibet atmofphaera beni; quiafcilicec partim rccrementorum per- 

falubritas , aut infalubritas , habico ad homincs fpirationem prxpcdiunt ; partim detrahunt quac 

refpeftu, abeademomnino particularum mix- incolumitati fuflragantur i parcim (quodmaxi- 

tura, motuque dependeat: noviRc tamcn ju- me advertcndum) multa ingerunt , qua: fan- 

vat, quajnamingcnerecorporum conibinacio, guini, fpiricibufque noftris ; immo eciam foli- 

modulque clementem, acfalubrem, qu^nam dispartibus peculiaria inferunt decrimenca. 
contra incleraeruera, atque infaUibrem aerem 

efficiant. ' C A P. III. 

' VII. Salubrem conflituunt I. raoderata ficci- 

tas, & frequens ferenitas. II. jufla fluxilitas, Ex tellure Jicca locorum fjlubritatem , ex paluflri 
mobilitas, acdifcurfio, qua; ficuti ab aqua pu- 
tredineni arcent, ica aerem a cohaefione, ac mar- 
core immunem praeftant ; haec autem Huxilitas 
locorum apricitati, Cceli 3fpe£1:ibus, lucifque 
vi potiflfimum Inniticur , quibus libercas dilcur- 
rendi aereo fluido opporcune exhibecur. III. 



'uero , ac male olente iitfalubritatem oriri exem- 
plis ojlenditur . 

iRudicc nonminus, quara diligenterFrid. ^xempla 
, /. MT-rr ii-_:-r_..: °- fl: coiiect.i-iff 



F. Hof- 
m.tiino 



( b ^Hoflfraannus coflegit fcripcorum cefti- 
monia , quibus apud i^Egyptios, Gr2cos,& 

parciculse e terra non coenola,nec pravis minera- Germanos a ficco folo aerem ialubrem,a paluftri ^e/^Kx o- 

libus fcatente ; aquis non paluftribus , plantis , vero , Sc coenofo inclementem , immo etiam pc- JjfJ"»^ 

atque animalibus rainime venenatisemanantes, ftilentem cxtitiflTe demonftrat; cui fane praelu- ^'''"^*'!'^'"" 

fed potius fubtiles , volaciles, ballamicae ,luba- xifTe vifus eft magnus (c) Hippocrates , ubi^.orwc/- 

cidaeque , quas invicem complexas , & coagmen- fcripfit : Ex anni conjlitutionibus in miverfumjic- je quam 

tatas fal nitro-aereum Mayovius , & univerfale citates mbrtbus effe faktbriores , & nwms mortife- ^"'^"^""' • 

fulphureum Frid.HoflFmannus appellavit.Ex his ras . Nos vero edob^ cladibus illuftrium , ac fre- f,,/-^J/„,^ 

vero maximum illud ialubritacis iii aere prj2li- quenciumlcalix Urbium , qus a lolis paludibus c;^;>a. 

dium confovecur, aecheris lcilicet vivida,pervia, vaftacx func , adhuc non inveftigatis rationibus, tumapa' 

& pernix energia , qualiquidus aerinfufa veluti aut qujefitis aliorum teftimoniis, ipfioculisin- ^''•'''^"'* 

animae virtute vegecacur; & unde non cantum cuemur ,quancafic ftagnantiumaquarum perni- 

folidae noftri corporis parces nccefliarium tonum cies . Aquileja , Civium quondara multitudine 

feuvim elafticam accipiunf, fed liquids cciam florenciflima, adeo ut ad IMecropolicanam , ac 

(interpofitis aeris particulis unaminter , & al- deinde Patriarchalem dignitatem evehi mercre- 

teram luarum molecularurn ) fluxilitatem, vola- tur , vix noftro z\o reliquias sedium , & veteris 

tilitatem, acper minimos quaeque tubulosagi- fortunae^Cwftigiaretinet , nuUis aliis armis ever- 

lera difcurfionem , & expeditum per fecretoria fa , quam corrupto ex aquis haerentibus aere . 

vafcula feceflfum nancifcuntur , inquibus uni- Brundufii Urbis quondam celebcrrima; vicem 

vcrfavitae, atquc incolumitatisratiopofita eft. his verbis dolet Antonius((^Galatheus,qux ad 

Quideo»- VIII. Infalubrem econtrario atmofphseram rem noftram plurimum conducunt : Qutnetiam 

'"''"''^ reddunt I. velimmoderata ficcitas, vel nimia & Urbes fubfahibri cxlo po,fit,e delet.e Junt . Si- 

€iat. humiditas, lerenitatis inimica , quam tantopere cut bomines , Jic & Urbes fua habentfua ; Jedci- 

damnavit Hippocrates. II. lentor, accohxfio •vium neghgentia Urbem iljanc infamjvit , qua , Ji 

particularum aeris , quibusdifcurrendihbertas aqu.€ fiios exitus apertos habuiffent , nmquam tale 

lociari non poteft. Lentorem autem potiilimura nomen affequuta fui{fet. Virgilius ( e) etiam urbem 
jnducit, & mobilitatem detrahit loci natura fub- Acerras vacuam appellat , hoc eft civibus infrc- 
fidens, montibuscircumvallata, necluci,nec quentem propter lentifTimumClanii Fluminis 



Lancifii Oper. Tem. I. 



M 



cur- 



[<»]Lib.6.de Rer.Nat. [i^]Difjert.phys.tnedic.V.pag.226.[f]Aphor.XV.[<^]De fitu Iapy5:a:p32-66.[f]Virg.».Geog.^ 



/ 



ij8 



De Noxiis Palqdiim EffluviIs 



nentur . 



curfum.-Ef vacuhClawHS non lequus ^cerm.Ean- dem nojira Stutgardia febribus intermittetttibus fer» 
dem fati inclementiam fubiere tot alisB Civita- me non amplius epidemicis ,fed endemicis , 'valde rc' 

tes, atque Oppidaf, quorum funera profequi bellibtis ,acd:uturnis ^qtaeproindenomentulerunty 

longum effet . Sufficit enim fi quis animo Italis quod vocarentur Stutgardiants febres.Accidit autem 

oras, ejufque mediterraneas regiones peragrave- ante hos i 5. annos , utjiagnum tllud , certofine exic- 

rit ■■, fiquidem deprehendet non alia de re purifli- catUm , in pratum amaeniffimum converteretur , & 

mo coelo frui Inlubres , Ligures , magna ex parte ab eo tempore febres intermittentes adeo rarce funt 

jQ"'""'" Etrufcos,Neapolitanos, Brutios, acSalentinos, faBa , itt ne femel quidem epidemiarum nomen me- 

"^ vf f °' ufque ad Apuliam , quam quia pe.rillorum ter- ruerint , fedfporadicie faltem nunc hunc^ nuncilm ■ 

bricoElo ras aqujE in torrentes , fluvioique libere devol- lum invafertnt , etiam haBemts curatu faciliores , 

fuantur , V untur ad mare ; immo vero quod ejufdem ma- Apparet inde febres ab efflttviis illius flagniputidis 

guiquein- rjs undx durifTimis montium radicibus, velfa- extitijfe, quteflante eurofublata civitati inve&a fue- 

ja u '■'^'- xeQlJtore prohibentur, quominus pertelluris ritnt, eo quod venfus , alli/ione ad montes fiBa, qtta* 

poros citerius pervadant, folumque humidum ft repercujfus , effluvia diBa longinquius provehere 

efficiant . Contra vero maligno fere per sEfla- non poffet . Nttnc adbuc minores qucedam pahtdes 

tem, atque autumnum aeri obnoxios efife Pi- circumUrbemvifunturmufcop/aneobduB,e,acvaU 

fanos, Senenfisorx maritimos, Romani Agri decccnofte, ranartim , & bufonumhabitacula ,qui- 

incolas, ac prsiertim Portuenfes , Oflienies, bus inrmerguntur canales lignei , tubttlis aquarttm 

Tarracinenles ,Fundanol'que , tum etiamSaler- fubterraneis , vel aquieduBtbus infervituri . Stepe 

nitanos in Picentinis , Apulos plerofque planam quefiusfum de canalium horum diuturna in aqttis his 

regionem tenentes, humilisRomandiola; habi- cccnofts maceratione , cum Sttttgardite adhuc Proto- 

tatores , Comaclenles, denique populos non- phjficimuneredefungerer ,auribus autemfurdisca- 

nullosqui meditullium Italisobtinent, fcilicec nebam. Hujus vero gravifTimi ProfefToris tefti- 

Viterbienfes , Volfinenfes , Fulginates , Bra- monium eo nobis locupletius accidit , quod no- 

chiarienfes , aliofque ; propterea quod aquarum -^^ia aquarum eifluvia memoret etiam in iis re- 

multitudo veladlinummacerandum, oryzam- gionibus, inquibus, ut capite V. exponemus , 

que alendam , vel proprio loci ingenio , ut in latices corruptioni minus patent . 
lacubus , aut hominum negligentia , ut in IV. H^c cum a nobis inculcantur, non eo /f/''<e/>»<e- 

paludibus reftagnat . Denique fi quis pleniorem pertinent , ut paludum vicinitas fola , atque uni- /.^'^" ''*"" 

hujufce rei notitiam adipifci cupiat, noftram ca fit aeri^ labis caufa: non enim inficiamur lum ■^^y^,^/^-^^, 

adeat deRomani Cceli Q^ualitatibusdifTertatio- cadavera infepulta, tum fubito apertos yel ter- vfl/)or«»j • 

nem, ad quara defcribendam locus fane hic raemocibus, vel humano artificio tellurisfmus, 

fepulchra , ac putrefcentis frumenti puteos, tum 
fta purgamenca , Ibrdefque domorum , ac 



adicum aperuic . 

Pifaurum Il.Concra vero Principum beneficentiam ex- 

exjiccatit perci Pifaurenfes (^) puriorem aerem , paludi- 

pa udi us Jjug exficcacis , ducere cceperunt; atqueubio- 
lalubrius .. . „ . ' , ' } . 

teciciitum, ^^'^ pauciHimi morcales annum 50. vel accinge- 

banc, velfuperabanc, ceflimonio Leandri (Z") 

Alberti , hodie quam plurimos longe ulcra xca- 

tera illam alit , incer quos Amicam SS. D. N. 

CLEMENTIS XI, Juliam AlbanamdeOlive- 

riis honoris gracia commemoramus , qus decre- 

pica in aecace ulcra annum o£togefimum quin- 

tum. mencem fanam , acrem, aclapienciffimam 

fervac . Sed caveanc cives illi , ne fuas aquas rurr 

fus indiligencer cra£lances, anciqua (c) ite-j 

rum aeris labe pleclantur. 

ldemi\cci. IH. Dum h^Ec fcriberem humanlfTimas accepi 

dit Stut- ij[ej.3s ^ Rofino Lentilio Confiliario, & Ar- 

tuodotpi- chiatro Ducalis VVirtenbergenfis, mihi fumma 

dumcaput amicitiacon)un£liirimo, inquibus pari amore 



aggelta purgamenca, 

pruecipue culinarum ; quineciam auras, & ven- 
cos cx peculiari mephici venientes , aliaque 
hujusgeneris mulca Ccelum ita afficere poHe , 
ut morbidum fiat , peftiferumque . Qux fa- 
ne, etiani nondum veftigacis racionibusoften- 
dere dilcencibus, opporcunum duximus, quia 
prius aliquid num fit, quam cur fit , cogno"» 
fcendum eft. 



C A P. 



IV, 



eft du- 
catus 

l^irtern- 
bergeaps. 



in Pacriam , & ftudio erga rem medicam hasc ha 
bet : T)e Noxiis Paludum effluviis quce meditaris , 
r.on pojfunt non cjfe pulchra , & utilia . Magnum in 



Occurrittir pbjeBionibus illorum , qui effluvia <? 
rebus putrefcentibus cum fcetore emiffa , nonfo' 
lum non infalubria ejfe , fed contra infalubrita- 
fi aeris mederi opinantur , 

QUanquam a noftris cum moribus, cum fen- Jnfirman- 
fibus alienum fic, cujufquam placica con- turadver- 
vellere ; quia camen expoficam fuperiori /"''""■"'" 

JCL- 1 J--I • rLT rationes , 

capicedoctrinam , valecudini nominura lubler- 
eareftumeffemomentumnemofaciledubitet.Unica viencem , pro viribus cueri cenemur; idcirco 
jam obferv.nione rem declarabo y Stutgardia , qute qu£e a nonnuliis empirice duncaxac obje£ta lunc, 
efl Serenijfimi mei Principis Sedes , circitmquaque non empirice folum , fed racione pariter di- 
montibus cingitur ,excepta fola plaga orientali, qua luenda efTe arbicramur. 

verfus Nicrum Fluvium unius horce intercapedine II, Primum aliqui corrupcorum corporum , PaluJIres, 
illincdijfitum ,patetnonnulla planities . Admxnia aquarumque paluftrium effluvia a cenili noxia- «^^/'«'"''«■f. 
Civitatis, orientem , & planitiera illam verfus , rum caufarum , quam longiffime abelTcfacile fi- ^ . '^^'°" 
olim fuit pifcina , feuflagnum ampliffimum phtrium bi periliaierunc, quod legerinc, ea ipla peftilenci- rjj. p^n^f 
jugerum . hifamis autem a multis annis fuit ea^ busquibufdam confticucionibusincerdumreme- lentem 

dio 

[<?] A Franc. Maria primo Urbini Duce exiccata tcllure, aer Pifauri falubris redditus , teftibus lo. Coile 
in fuo Cofmitor. jii. pag. 200. & Amato Lufitano Cent. Med. V. curat. 69. pag. 526, J|^] Defcript. Ital, 
(3e Pifauro p. 2p2. [c] Vide Epid. Pif^utenfcm lib. fe^. dcfcriptam, Epid. 4. 



I 



L 1 fi. I. P A R S I. C A P. IV. 



139 



4tera reme- 
dio fuijje 
dicunt , 



OhjeSls 
■diluuntur. 
AltatJ sx- 
perimeiita 
re/utjfii- 
tur . 



dio fuilTe. Sic Alexander ( a ) Bencdictus narrat , pcntur . Nequc vero omnia hic fcetida damna- 
/e a quodam Creten/i mercatore accepiffe iii ftevif- mus , cum probe novcrimus jn cercis cafibus,pu- 
Jima pejie Medtcum caties omnes interimi , & per ta apud hyflericas, e. g. ipafmos faepe faepius ma- 
vias, perque vicos abjici juljijfe , qui tctro odore le olentibusad narcsadraotislcdari ; quianem- 
coehm impteverunt , quo remedio Jlatim civitas pe vcl convuUus nervus recentibus quafi ftimu- 
fanitati rejlituta e/l; & Sarmatas id remedium lis contrario motucieri, prioremquc amittcrc 
faBitare folitos ; cui porro hifloriaeaffinis ^(1 folet , velcaula ipfaintranervorum villosintcr- 
aliaaGeorgio (6) Piftorio rclata : qui audivit ccptadifcluditur , ac difTipatur. Quid? quod 
ex Utopia affirmantem in Epidemica lue nihtl faltt- mixtura corpulculorum fcctids rei , cicurare ct- 
brius , acprieflantius effe , quamfi quis ter m die la- iam valet eas particulas , quae convulfionem in- 
irinas olfaciat , aut ovilejlabitlum . Sic etiam Jo- tentant . Sed <]uis inde ad publicam avcrten- 
feph {c) Qiiercetanus familiare Parificndbiis dam pefl;;lcntiam malc olentes defides aquas 
exemplum adducit, fcecoris ncmpe platcarum contra tot icculorum cxperimenta inauxilium 
Lutetia: , qui fugands corruptioni acris idoneus adducere audebit ? cum idem Alexander (<) Be- 
a nniltis Medicis exiftimatus efl: . Necdcrunca- nediclus , qiii primus fcetidorumpacrociniumL 
lia: graviffimorum Scripcorum au6toricaces a luicepit, atqucab iifdemopemfperandmadmo- 
~ .. .— • .. .^ •. .• . ^^jj. . ^j|^£ poftea cx proprio animi feofu dc 

cffinofis aquisloqujtur, hasomnino noxias pu- 
tet : Aquie , inquit , pejiilcntes , qute in abdtto la- 
tcnt , & quas ufus non exercet , aut mnquam aw 
ra liberior verberat , pejliferum in fe corporibus 
uojlris babent venenum , 

V.Secundo a nonnuUis deducuntur argumen- 
ta majoris in ipcciem momenti , ab experimen- 
cis tum RomsE, tum Bononiaz peftis tempore 



Gaiparc a {d) Rejes colleils,quibuj: a malis odo' 
ribus nonnunquam prsfidium naturs accedcre 
confirmatur . 

III. Sed iis multifariam refpondere nihil verc' 
mur , & primo quidem Alexandrum , & Pido- 
rium , experimenta non a fe ipfis tentata,veruin 
ab aliis narrata propofuifle,- dum altcr a Merca- 
tore Cretenfi,alcer a quodam ex Ucopia venicn- 
te hifloriam audivifTe narrant.- quamobremde 
fa6li veritate non fatis confliat. Verum quamvis habitis: utrobique enim ii Cives acontagionc 



hoc certiflimum efTct ; confilium tamen de ma 
leolencibusanimalibus, & lacrinarum olfa£tu 
merito do£ti omnes , ut fubdit a Rejes ( e ) , ab' 
legandum tanquam damnatnm cenfent ; Sc expe- 
rimenta cura tuis Au6loribus ad barbara illa lo- 
ca, a quihus dedu6lafunt, itcrumrcleganda, 
quemadmodum bene deducic ( f) Sennertus , & 
Cg) Quercctaniis, quorum poflremus lUi opinio- 
nitanquamcrroneie non fufFragatur , quia , in- 
quit , maltim e/lfemper malo addcre , &" venenum 
veneno mifcere . Videantur quae hac de re colie 



tutiores fuerunt , qui vias coriariorum officinis 
addi6las,maliique proptcrea odoribus graves in- 
habicarunt . Indicio fane , ut ipfi putant , mani- 
fcfl:ifIimo, quod putredo, quje ab aquis etiam ac- 
celeratur ( cujufmodi eif: fracefcentium pelhum) 
tantum diflat a crimine interendi hominibus 
noxam , ut eos maxime a peflilentia tueatur . 

VI. Verum efl: hic,ut candide cum Boylio ad- 
moneamus , difRcilem efse a quibufdam cx- 
perimentis ad alia indu61tionem ;' fedulo enim 
omnes diflTercntias, quantumvis opinione mini- 



git Paulus (A)Zacchias; multoque propterea mas, in fmgulisrebusanimadvertere oportet , 

jEtate noflra idem , fi viveret, Qtiercetanus Iseta- quas poflea maximas re ipla comparando depre- 

retur , cum Magnanimi Regis Ludovici XIV. hendemus . Itaque in cafu,de quo agimus, coafi- 

juffu Lutetianas vias non ampliusfordibusin- derandum primo efl, pelles necRomae, necBo- 

quinari; fed ipfis bono publico deterfis, aluto noni2,nec ufpiamindefidibusomninoaquisdiu 

jam non arccfTere flbi nomen Lutetiam viderct . ad putrefcendum damnari , fed claris primum 

Sed tamecfi prapfidium ab Alexandro Benedi6lo undis ad horas aliquot tantum , aftete prsfer- 

de interiiciendis canibus tempore peflisexpc- tim perlui , diluique ; unde quidquid carnofi 

rientia confirmatum exiftimaremus,ejus tamen; menibranis illis inefl:, laxetur , ac dehifcat^dein- 

utilitatem non in fcEtore , fcd in ipfius interce- de in aquam calcis ad macerandum infundi , & 

ptione contagii , quod per canes potifTimum de d^tis temporibus cultro duriter tra6lari,ut quid 



2. Katto 
dedutta a 
profpera 
valetudi- 
ne inco- 
lentium 
prope co- 
riariai of- 
ficinasR-)- 
m£ ac Bo- 
nonia pe- 
fle graf- 
fante . 

Refutatur 
expecu/i.i- 
ri !n o.-ii 
^uo re.u-r 
ibi.-ieoi 
concin- 
nantui . 



Deindee^- 
jluvia f- 
put-iis 
corponbus 
in ficco - 
volatili 
JaUnbiin- 
datit , ac 
Jitciliu.r 
e<peihin- 
tur , 



loco in locum a Medicis pafTim deferri animad- 
verfum efl: , pofitam arbitrarcmur . Eoufque in- 
terdum human.E mentis imbecillitas non pro- 
gredifinit, uc, nifi fcduloadvertamus , efFe6la 
pro caufis afTumantur , & confundancur . 

IV. Ratio deinde luadet,quod foetida effiuvia 
corporum in licco putrclcentium , cujulmodi in 
exempuim allata func , ex multo fubtiliori- 
bus, folutifquc, hoc efl majori ialis voiatilis 
copia donatis particulis confurgunt , quam quiE 
e.KcoenofisIaticibuselevantur : h>cc enim cral- 
fiora funt , & mucola , quippe impuro fulphu- 
re, crudoque fale , ac phlegmate referca: quo 
fit , ut magis cohxreanc, ac proindc incra noll:ra 



quidfuperfluitfacilcdecrahatur. Contra vero 
fc res haberet,fi ad ripam Iacus,vel in flagno per 
menfem corruptio ift;a promoveretur; non enim 
dubitamus , quin ilhnc ctfiuvia per xftateni po- 
tilTimum accolis pcrniciola exilirent : quo iriiie 
fa6lum cfl:, ut infinnisille MedicusGomccius 
( /c ) Pereira , cu)us opera in magno nunc iunc 
pretio, inter caulas pcftilentium febrium re- 
cenleat foetorrm etiamcoriorum. Opportune 
fuccurrit exemplum loci , ad quemRo nx cada- 
vera equorum , mulorumque deteru:Kur , ut aS 
illis pellci detrahantur, carnefqu;: faturandis 
vcnaticis canibus , & domefticis felibus abfcin- 
dantur : ibi iane cum ncQOtium neoliqenter tra- 



corpora admifsa difEciliusdifcludantur, ac difll- 6Iatur, fcilicet cum vifcera, reiiduiquc lacerti in 

flu- 

('^),L!b.de.Pe(lt;cap.6. f^) Dial. a.debonavalet. (c) Infuopeftis Alexicacocap.^.p.i:;?. (.V)InCamp. 
Eiyf. I'Jcund.qiia:(h6s. («) Loc. cir. n.4. (/) Lil).4.defeb.c.6.p. 152. (;t) Loc.cit. pa^. 142. (^JQusl^ 
^led.Lcg. l.ix.tit.vi.quasfl.unic.nu.6.&7. [/] L. s.dePelt.fcb.c.^.p. 50J. n.io. [Ji\ Nov.£Med.par.i.c.66;p.m.S8| 



/ 



140 



E)e Noxus Paludum Effluviis 



flumcn piojcfli proximisripzfinubus hsrent, fms propcer diverfa, fibique contraria princi- 

tunc quidem vicinsgentesftanm infaBiisaeris pia fermentari , corrumpique fplent . Nocen- q 

cffefla perpeti coguntur, malignis, ac pefti- tioreslunt, ac fernie peftiferae quxmulto, io centiores. 

icntibus febribus tentatas . Adeo verum eft cor- multiplici cf no referiiE ex cadaverum praterea 

ruptelam, qusB in humidohsrente excitaiur, inquinamento computrefcunt , quaique proin- 

effe penitus exitiofam . de viiugraves, ta£ludenfaE,guftuacres, odora- 

Vn. Quod vero nos adraonet quam fint far lufoetidae, externis primumadvenarum fenfi» 

2^„*^J^' ciles etiam fapientum laplus, fi minus caute bus beilum inferunt, dfinde univerfs hominum 

liiiura. pedem figant , illud eft , adverfarios antido- machins vim, atque ruinam jntentant.-quofit, 

tum pro veneno, remedium pro noxa ufurpafle. ut in Agro Romano , Ferentinenfi , atq^ue ali- 

Enimvero in Coriariorum officinispellesdiu bi, ubi thermaliumaquarum, prsefertimlulphu- 

. non fimpliciaqua,fedcalce raacerantur , mace- rearum, & acidularum eft muJtitudo , lemper 

ratsque condiuntur mixtura , qaam rite para- morbi ,qui indeoriuntur ,gravioresfint, quara 

tamomnino alexipharmacam dixcrimus: nec ubifimplices,acdulces aquae , etiamfi copioiae, 

pcUium fostor , fed calcis , myrti, & quarundam reftagnant . Atque hinc fanc monendi funt le- 

orientalium baccarum , quas valloneasdicunt , £lores, ut caufasdcducant, cur epidemicz fe- 

odor falubris aliquando peftilentiam , & corru- bres,quarum hiftorias lib. 2. pcrfequemur,quan- 

ptionem aeris avertit . quam ab eodem paluftri aeris inquinamento fu- 

r, ■, j VIII. Cffterum nemonon lcgitRob. Boylium bortx fint , minime tamen fibi fimiles ubique 

^f^^ r,. ' deNat. determinata(tf )effluviorum tum fua, fuerint ,firailiaque fymptoraataprx fe tulerinti 

pBiaria tuiTi Celeberiimi (b) Diemerbroekii expcr neque iifdem pariter gntidotis, acremediisau- 

•^o^- ^o>- riemia compeptum habuifTe , tempore pejlis j fcultaverint . 

Itus adm- ^^ ^^^ adibus , in qmbus nulla lues adhuc erat , Ji IV. Minus profe£^o , aut etiara nihil nocent Paludestx 

* linteaminafordtdaaqua^&faponelavarentur^ea parvaapaludes, qus a folis aquispluviis coale- /'^"'^«^ 

ipfadte ^velinterdumpoflridie duos , tres-uefitnul fcunt ; videlicet , cum a proximis collibus , J^g" '^°' 

pejie correptos ftiiffe^ipfafque legros tejlatos^fetoreyn montibufque in valles magnacopia imhres de- „j,^ noxi« 

aqua ftponatce illis primam, & maximam alteratio- volvuntur , tandem ad aliquem terras finum,un- fu.it . 

nemintuliffe: additque particulas ante jam per de nullus in fluvios patet aditus , pcrveniunti 

aerem difperfas , fed nondum aptam indolem ibique cum pauco , aut nullo cf no lubfiftunt , 

ad l^dendum adeptas additione eflfluviorum a- quos propterea colleftitias aquas appellant . 

qux faponarize deleteriasevafifTe. Idem poftea Enimvero hujufraodi Paludes, quo tempore 

Diemerbroekiuscitatoloco num. 8. (fi quis a- noxi» efTe poftent , asftu invaleicente , aut peni- 

lius)fuse tra£lat argumentumde perniciefceti- tus, aut fere exareicunt . Accedit quod ftagno- 

dorum vaporum, diluicque e contrario addu^ rumhocgenusnon tantum hominibus plerun- 



-ftas difficultates. 



y/irii pa- I j 

graduj 



que non nocent, verum etiara eft admodum uti- 
le , quia multam terram noftns ufibus per hyc- 
mem , ac ver fummopere necelTariaui , ab allu- 
vione(c)vindicat ; dequarum certe paludura 
commodislocutuseftTheophraftus, cum illas 
ad irrigandos hortos utilifTimas efle lcripfit , iif» 
quejumenta, & fues dele£tari in potu , eofque 
T rescateraenaturalesfortiunturfuarum pinguefcere, nec ubi ex labore , aut cit :o 



C A P. V. 



jQute Paludes magis ^ minusve noxice ^ 



_ proprietatum,&facuItatumgradus5ita incaluerint itinere , dolorum pericula inccrre- 

&; Paludcs , habito cum inter fe , tum ad homi- re , ut cum frigidas bibunt & crudas . 
nts refpe£lu , funt magis , minus , vel miniraum V. Innoxiae quoque iunt , fed contrariu peni- jrj„ox;^ 

noxisE . Hac profe£to difcrimina fuas per caufas tus ratione , ferventibus etiam. aeftubus ea; ;5alii./«« ^««e 

fingillatim hic recenfebimus . des , quae afFatim recenti , puraque lympha di- ^'^-^"f' ^" 

Qu^' cau- II. Paludes majorem vel minorem infalubri- luuntur,ac deterguntur. Exemplum pra: cun6tis P"^^^^JJl\ 

fapalu- tatemaeriinferunt. I. propter diverfam natu- ceIebreapud(^)Strabonern leginuisde Alexaii'-^^^^^ ^ 

dum no- ram , copiam, & mixtionera aquarum, aliorum- dria, qux licet juxta paludes conftru£la lit ac 

^l^tvT^^^ corporum eifdem permixtorum . II. ob va- propterea gravem aerem , & fufrocantem ha- 

mlitMtft . ria anni tempora . III. propter fituni regionum . bere per a:ftivo ardores deberet , tempeftivo 

' IV. ad hanc ipfam aeris paluftris infalubritatem tamen Nili incremento undique perfunditur, ut 

augendam, aut minuendam incolarum habitus , c?nofum nihil reraaneat , quod vaporationem 

.&difpofitioplurimumco,nducit. pravam efficiat ; praiertim cum etefiae ex lo- 

Q^-.r^t fint III.Qiiod ipeaatadprimum; cumquinque cis borealibus, tantoque pelago fpirare inci- 

ecjunum fint aquarum Ipccies , quibus Paludes , & ftagna piant . 
fpecies,ad Jndud pofTunt . l. fluvialis ; IL fontana dul- VI. Similiter paludes araplae , profunds , agi- j^-^jg^ 




ceni , 
Marittt 



mixturadiverfarumaquarum, pr.Tfertim vero nes habeant, nullis , quod rariflimum eft , „;^,7 „g. 
mineralium : hz namque , fi per sftatem exic- arundinibus, auc juncis impeditos, 
cari non contingat , longe validius , ac pernicio- VII. Porro marina aqua , fi fola , feu imper- 

mifta 

[a] Cap, 4. Pa^. m. 662. [i>] Trafl. de Pene lib. i. cap. ?. [c] Vide Dominicum Gulielmum dc Fiu» 
min. nat. cadur 6. pagina m. 180. [d ] Lib. 71. Geogiaph. pag. m.zyS. 



L 



1 E. 



I. Pars I. Cap. V. 



141 



't/< 'il "'^''^'' refideat , proprcr nativas pioprii Hilis par- 

oh jalis ticulas, corruptiotii , acputredini potilTimum 

copiam in- obiiitentes , vermefque paluftres , ut pafTim hi- 

noxia eft , rudines , enecantes , omni fere noxa vacat: c]ue- 

jtpurajtt. madmodum hac in re graviter philofophatur 

Ludovicus {a) Teftius agens de lalubritate Ve- 

ncti aeris , qui etiamfi multas lacunas a mari in- 

du6tasperpetuo lambat, nihilominus cfl: fere 

innoxius , quod fpiritum acido-volatilem, c ma- 

ri jugiter expirantem , admixtum habeat . 

Vlll. Secus vero infalubria funt ftagna,in qul- 

Coitrave- ^us marlnus latex aliis , ac prasiertlm pluviis,& 

io/ipu. j-nJneralibus aquis foclatur : Nam aquadulcis, 
viis , aut . . T r ic • 

vmallicis jnquit JorBaptilta Donus, lalla; commixta ci- 

aquis per- tlus, ac facillus putrefcit . Itaque infamis eft aer, 

mixta /ii, ubi prope Jltus deprefliorfit locus, inque illum 

'•"''''''* maris unda» Influant per canalem, quiautme- 



6u 
3 a:a . 



■>ipu- 



morla homlnum femper patuerit (fubftratum 
enim hifce paludibus folum bafis ollm , & 
fundum .extltitejufdempelagl, qui arenarum 
aggcratlone ab antiquo paulatim lltore receffit) 
aut Impetu procellarum , aut denlque humano 
artlficlo apertus fit : & in eum etiam locum e 
proxlmls colllbus , tumullfque pluvla: cum for- 
dibus convenlant . 

IX. HujufmodlftagnorumnonnuIIa funt In 

Stagtta in Agro Fcrrarlenfi , ac Rav.ennatl ; atqueinRo- 

agro Fe,- 1-nano prxlertim prope Oftiam, ad marinum fal 

JLomano ^^^i^^is tempeftatlbus eliciendum . Qulbus certe 

4IC Raven- in reglonlbus Illud anlmadverfione dignum eft , 

natiadfal quod fi Impedlatur jugls marina: aqux in ftagna 

conftcien- influxus , effluxufque per eurlpum , paulo poft 

concluii latices propter ajltivos calores tacil- 

lime circa ripas putrefcunt, & pilccs etiarn 

enecant : id quod experlmento fe vidiirc narrac 

inComaclenlllacuN. Cabeus {b). Simillter 

nefcio quid vitil , inquit Fortunatus ( f )Fidelis, 

contrahit locus , ciiii adportus litora ejl conflltutus: 

ihi enim frequcntta navigta immoran^fofdefque om- 

ites deponere y atque uni-verfie item Civit.itisCloa- 

Ci€ tmmmiditias late expurgare folent : qno circa , 

etfi marttima afpeBiofpem aliquam valetudinis pol- 

licetur y illa tamen aliena cornmtxtio vitium appor- 

tare confuevtt . Jure Igitur fcrlpfit: PllnlusCi^), 

afflatus mxns noxii ; tnplurimis iidcm uttles : qui- 

bujdamfatise longtquo afpicere m.rria ,/ucundum: 

propius admovere falis halitum , inutile : ^tare ex- 

perimentis optim; creditur . 

Liturare- X. Et quldem teftantur exempla amblentem 

fiofum, ac aersm non eadem falubritate poUere ubl Iltus 

hu^iile arenofum eft,nec profunds funt aqux, quam ubl 

Ybrl mirltimis urbibus llcora objacent ruplbus ter- 

^u'am ' mlnata , & profundo pelago fepta . Enimvero In 

^Hod pra- arenofo & tenues undas admittence litore , for- 

ruptis m- desidentidem in cerram revomuncur,nec facile 

f "^ "T diluuntur,acreforbentur;quemadmodumftacIm 

* Infundumdejlcluncur, ublaltum eft mare, ut 

nihil proinde noxli in atmofphxram accoUI pof- 

fic. Accedic eclam ad Incommoda arenofi llcoris 

augenda , quod aquas maris facill negotio fufif- 

fimeper arenamlublc, & quaquaverium trajl- 

cltur. Quamobremcavato paululum iolo fta- 

tim fovea marino latlce impletur, qui , cum ma- 

[<] Difinganni, ovcro ragioni fifiche fiDpra l'aria di 
2. tcxt. XIX. quslt. I. pag. 122. [c] Lib. i. de Relat. 
[e] Sopra il modo di alzar J'aqua pag. m. p2. 



mtt4m ejt 



ximam falis partem in tcrrjE cuniculis relinquat, 
tanto fane calidis tempeftatibus pronior fit ad 
corruptionem, quanto major per eatempora 
fuerit accefno tum ventorum meridlonalium , 
tumaquarum pluvialium , qua: multigenas Im- 
purorum falium , lulphurifquc particulas, atque 
Inle£lorum ovula in acre librata,eluendo,fecum 
rapuerlnt. Idcirco hujufmodl lltora humida , 
luifque rimulis paluftria lemper occurrunt, facl- 
leque circumfufum acrcm inquinant . Quod fa- 
neapudPrllcosinRomana plaga mlnime om- 
nium oblervabatur, qula eadem frequentibus x- 
dlficiis, ac fylvls , necnon multitudine inco- 
larum , derlvandls latlcibus perpetuo incum- 
bentium , quoad fieri poterat , exiccationc falu- 
i)ris reddebatur. 

XI. Quod vero attinet ad anni terapora , ccr- 
te cujufcumque generls paludes media hysme , 
& vere,donec flaverint auftrl,alilque venti,qul' 
bus inc.ilefcat verna tempeftas,mnoxixlunt;im- 
mo vero falutares qulbufdam homlnum tempe- 
ramentlselTe folent , qulfalibusacrlbus redun- 
dant , cujufmodl funt lulTiculofi , graclles, atquc 
ad tabem inclinantes . NoxIje vero per sftatem 
ufque ad autumnale ajquino£tium, aut etiam ul- 
tra , sftu , & ficcitate cum auftrls perdurante . 
Qiiinam autem certi Infalubrltatls gradus pro- 
ccdant, fefeque prodant pro ratione curfus aefta- 
tis, &autumnl, fuoloco exponemus. 

XII. Tertium Inclementije momentum a fitu 
regionls pendet ; montanisenim populis, vel 
faltem ad Boream converfis ftagna minus no- 
cent , etiam per sftivos calores , quippe quia ef- 
lluvia ex Ipfis emlfTa tum pauclora , tum minus 
maligna funt , & faclllus etlam ventorum vi di- 
fperguntur . Conlule quse a Jolepho (_d) Ceredo 
de hoc argumento clegancer lcripca func in dil- 
fercaclone tercialcallceedita ,circa Methodum 
educendi aquam exlocislmis. Atecontrarlo 
peftifera func planiciem , aut vallem inhabitan- 
tibus, maxime vero fi eafdem paludes ab auftra- 
11 reglone habeant ; qula nimirum vapores 11- 
linc uberius elevati , deteriores funt , minufque 
eciam a ficcls venclsdliripancur.. De qua fane 
re vide ea , qu2 a Vlcruvio exarata fuerunc luf 
archl te£lurx llb. i. cap. 4. Q^iinimmo tanca eft 
noxa paludis ad meridiem fitiE , ut , etlamfi op- 
pldaln fummls colllbusextrufta finc, illuc et- 
iam ab auftris , aut etiam afrlcis verla effluvia 
propellancur , & UEdant . Idoneum hujulce rei 
ceftimonlum habemus In acreGandulphiano, 
qui ollm a fubje£lo Turnl lacu ad Afrlcum po- 
fico nocentes auras , nihll fuffraganter loci fub- 
limltate exclpiebat , quempromde ab aerls in- 
famia vindicare Paulus V. P. M. non aliter po- 
tuit , quam lacu areta£to ; cujus bencficll hoc le- 
gicur excepcum marmore monumencum in 
tronte Poncificalium sdlum Gandulphinarum . 



^Juo te^i- 
pore paltt- 
des Ja/u- 
bres fint 
•oel infa- 
lubrts . 



Situs i"f- 
gionis 
ijuid con- 
jerat ad 
excipienda 
vel arcen- 
da palu- 
dumeffl:* ■ 
Tjia . 



PAU- 

Venezia efsfr falubre. [b] In Arifl. Metereo:. lib, 
Med. pag. m. 24. [J] N. H. lib. iv. cap. 4« 



/ 



k 



r^l 



De Noxiis Paludum Effluviis 



Tducath- 
ne,&ccn- 
fuetuiiine 
fit utfa- 
iujlrtt ex' 
halationes 
accolismi- 
ninie aoft' 
fi',t. 



Corttra 
i naffuelis 
graves 
Junt , at- 
^ueexilia- 
ttles , 



liuc ufque 
diBarum 
funtma . 



PAULUS V. PONT. MAX. 

OPPIDUM AQUARUM PENURIA 

ET NOXI A E^TVR NI LAC V ASPIR ATIONE 

INFREQUENTIUS 

AQUA TERTIO AB HINC MILLIARIO 

DERIVATA , ET LACU EXSICCATO 

SALUBRIUS , LATIUSC^VE REDDIDIT 

AN. POM. MDCXI. PONTIF. SVI VIL 

Xin. Denique indefignandisinfalubritatis 
gradibus maxime animadvertendus venit ho- 
minum habitus , &: vivendi ratio . Quandoqui- 
dem qui prope paludes nafcuntur, & educantur, 
etiam in eo infalubri aere bona utcunque vale- 
tudine fruuntur . Pucri enim , vel ipfis vener 
nis modo mitioribus, lente , minimaque dpfi 
propinatis paulatim afluelcunt . Nimirum quia 
parvulairritantia, autfigcntia toxica, fi len- 
flm noftris liquidis , folidifque applicentur , te- 
nuiflrimo fuo momento horum vires,& reniium, 
qusperxtatemillamfummopere vigent, non 
cxcedunt ; iramo utraque cum tempore mirifir 
ce inter fe congruunt , magnumque illud di- 
fcrimen inducunc, quod Divinus(<j)Cousm- 
ter corpus , & covptts , inter naturam , & natttvam 
darifcripfit , Unde {b) Plinius optime ait , affue- 
tos etiarn in pejlileittihus durare . Prafterea ufque 
adeoquibufdamlocispaludes non funt noxia!, 
ut apud (c) Mexicanos non folum ova palu- 
flrium mufcarum , & pifcium , fcd cf num ctiam 
grave olens in illorum alimentum cedant . Hac 
affuetudine fit , ut infulx in ftagnis , &lacubus 
incolas alant , quos etiam parvx illae , quK ven- 
tis circumpulfs natantes appellantur^admififlTe , 
& aluifTe compertum eft ; cas enim fe vidilTe {d) 
Secundus fcribit in lacu Vadimonis . P. Cabeus 
(e)inpaludibusFerrarienfibus, nofque ipfi m 
Albulaj lacu confpeximus . 

XIV. At vero qui puro e coelo ad paluftre fe 
conferunt , eo deterius afficiuntur , quo felicio. 
ri afTueverint , & connutriti fuerint ; praElerijm 
fi longiores ibidem moras trahentes fomno in- 
dulferint . Quanquam ejufmodidetrimentano» 
xii aeris faltem minuere , fin minus omnino vi- 
tare pofTint , qui fibi fex rebus non naturalibus 
dilioenter temperare didicerint . Incemperan' 
tes^enim citius , & gravius ubique locorum 
segrotant. 

XV. Ex his , quac ha£\enus tradita a nobis, & 
explicata funt , iiquidum eft , quo fenfu fcripfe- 
nt(/)Hippocrates^ Palujires aquas permciofas 
effe ; nimirum cx przmiflis obfervationibus, pro 
ratione admixtionis , & molis aquarum, tum 
etiam pro anni temporibus , fitu , pofuuque 
regionis , ac denique habitu , viftuque incola» 
runi, &advenarum. 



C A P. VI. 

Quil/iis ex caufis Stagnantes aqua , aperto cochper 
aflatem pottjfimum cgrrtmpanttir . 

NAturalem aquarum tcxturam , carumque 
particulas reputantibus fatis perfpicuum 
fit , nullum ipfis ineffe corruptionis princi- 
pium , quo computreicere , atque aercm infice- 
re poffint ; fed putredinis caulas extrinfecus 
eifdem accedcre . Etenim fi pura, & dulcis aqua 
fuis e venis profiliens illico vitreo vafe excipia- 
tur,illudquehermetice, ut ajunt , ciaudatur, 
impeditocumatmofphajra commercio, ad an- 
nos , immo forte in perpetuum incorrupta fer- 
vabitur, ut dcNuccrinolatice nos ipfi multis 
ab hinc luftris habemus experimentum . Idcirco 
ab externis principiis omnis infeftjonis origo e- 
rit rcpetenda . 

II. Porro fimplex aqua corpus eft liquidum , 
comprefTionis expers , moleculis teretibus , lu- 
bricis, atquc flexilibus conflatum , admittens 
inter latera parcicularum fefe contingentium e- 
xigua fpatia , pcr quae aetherea fubftantia , unde 
fiuicat , nec non etiam aer , & non modicum fa- 
lis, ac terrs femper, & undique diicurrunt. Hzc 
itaque extrancorum corporum permixtio , pro 
fua varietate, variam aquarum indolem inducit . 
III. Externa autem , & materialis in aqua cor- 
ruptionis caufa una quidem eft, heterogenea 
fcilicet diverforum corporum,qua mineralium , 
qua vegetabilium, qua etiam janimalium , in- 
feftorumque commixtio , quae in defidibus lym- 
phis innafcuntur , & confluunt : geminse tamcn 
adjuvant aliaz(finequibus nuUa in aquis futura 
efTet corruptio) aeftivus nimirum folis calor,quo 
veluti agence , confuforum corporum corrupti- 
va fermentatio promovetur ; & eorundcin lati- 
cum quies , propter quam impedimenta corru- 
ptionis minime removentur . 

IV. Profefto omnium verfatur ob oculos, pa- 
ludes & ftagna effe congeriem multorum vege- 
tabilium , atque inie£lorum , quaefivc ibidem 
orta , five alibi nata , atque aliunde advefta pu- 
tidum viventium Seminarium conflant : & qui- 
demintcr plantasalisdefidibus aquis fuperna- 
tant , aut fluitant , quemadmodum lens , muici- 

3uepaluftres, ac tribulus aquaticus; aliaefun- 
um tenent, atque oras obfident veluti potamo- 
gitoncs , fpargania , typhs, aliaeque hujufmodi , 
arundineam , ac junceam fepem conftituentcs . 
Inter autem infeftorum ovula , priter illa , quf 
iclluri lunt ingenita,non pauca auns etiam,ven- 
tifque huc illuc tranfvefta , cum ad paluftrem 
locum pertingunt , humido leniuntur , ratque in 
raultigenos vermes , necnon ranas & bufones , 
dcfidum aquarum hofpites , facile manifcftatur . 
Similiter ex proximo paludibus folomeasur- 
gentur , tranfportantur , influunt , aut rcpunt a- 
Ija tum Inanima, tum animata corpora ;multitu- 

do ni- 



Aqna nul' 
lam infe 
ipfis fu- 
tredinis 
Caufam 
cwinent^ 



Quid fit 
aqua. 



Corruptie- 
nis caufa 
II aquis 
ej) diiier' 
Jorum cor- 
porum 
permixtio: 
cfi acce- 
duntcalot 
ajiivus,^ 
quies . 



Qt^am vam 
) .■-• corpora 
in taliides 
confiuent , 



[a-\ Hipp. lib. 6. de Flat. nu. 8. [b] H. N. Lib. 18. cap. s- [c] Vide P. Nierembergium lib. u.liift- 
nat. a cap. 29. ufque ad 4H. [d] Lib. 8. Epift. 10, [e] Loc. fupracit. lib. i. text. 69. qu*''- '• pa|-404. 
ubi tradit modum, quo primum iiujufmodi infulz fiunt. Vide plura de natantibus infuiis apud P, Cafatum 
difTert. 3. de Innat. folid. pag. m, 94. ufque ad 97, [f] De Aere loc. & aq. text. 13, 



t B. 



I. p A R s I. G A p. vr. 



H3 



donimirurtt foliorum , fruticLim, atque flrbo- busaqustumper hyememubique in Europa, 

rum, prxfertimmali tcmperameoti, uta.'a(a) lum etiam per iflatem apud easregiones ,quae 

Foreftus , lcilicet taxi , ficus , nucum , fambuci , minus a fole tanguntur , corruptionem ferc nul- 

.€buli,brafrica:,cannabis, lini,acGmilium-, qui- lamfubeant, velquam lubeunt , .minirae pro- 

nimo , anguium, ferpencum, & brutorum etiam dant ; ac proiode non noceant ; fcilicet quia cx- 

quadrupedum , qus pro ejcplenda fiti paffim al- tranea corpora in defidibus aquis pene immoia 

ie£la, atque in iisfubmerla laticesiUos magis jdetinentur: qua de re corruptivamillamfolu- 

magifque foedant, ,& inqujnant. lionem, confufionemque concipere non pol- 

V. Q^ia» autem infefla in paludlbus hofpitan- lunt, qujbus opus £ft,ut noxios halitus in aerem 

j rr ,. tur, eafdcmetiam, cum vivafunt,contaminant. £mittant. Aquisenim perinde, atque reliquis 

ro amas Nam licet multa in alimentum abfumant , quae corporibus proptcr atmofphaerz calorera perfpi- 

maxime aquas cseteroquin contemcrant; nihilomious, ratio promovetur , &quemadmodum , frigore 

.inficiuit,. auamutilitatem defidibuslymphis, fumptoci- .conftipante, humani corporis, .caeterorumque 

bo , afFerunt , multiplici nocumento rependimt, animalium , necnon terrae ctiam fupcrficies ef- 

(^)fpohisnempe, acfoscjbus, quaeadfundum fluviade fe aut nuUa, aut multo minora emit- 

delata:, & cumextranejsaliisjfubftantiis per- tunt ; icapaludesquoque per frigus, <juo fubfi- 

mixtae teterrimum illud , foetiduraque cfnum dentium, & permixtorum corpufculorum mo- 

raaxima e>f parte conficiunt, 

VI.Ex jis igitur omnibus parcim terrarum,f;> 

liumque inquioamentis, partim fracefcentium 

^x </x m- vegetabiljum , partim aoimalium cadaveribus , 

n; «j /)«- -^^ j ■ eorum, .& infc6torum fordi- 

bus, exuviiique exiltit putrida illa congeries 



.tus prjepeditur , rnephitim minusexhalant. 
C A P. VII. 



gerief exi 
Jitt. 



exquadefides aquse labem , noxiamquc calorc 
folis verberats concipiunt , & circumfuruai ac- 



Q^ta ratione fluxus etiam aperto cxJo corruptio- 
nem m atjtiis impediat , 



rem folent inficere,, 
VII. Sole autem radiis,& calore jn aquas quie- 



Solis (a!o- 



REliquum nunc eft , ut explicemus , quo pa- 
£\o, cum fluentibus fub dio aquis eadem CuraMt 
fere accidere foleant , tam ex permixtione ex- fluemes , 

fcentes agente , prasparatam jam corruptionis traneorum corporum,quam exfoliscalore,non ^"'""VJ^ 

materiasn , hai^enus a nobij expofiiam , compu- tamen eadem labes afferatur, qua: paluftres con- >'('!''» fo"' 

reexputr'}- trefieri manifeftum eft ex eo , quod quamvis per taminat \ qua ve ratione motus ille devolutarum auineniur, 

da illn- hyememeademfereomniainpaludibusjaceant; acdecurrentium lympharum prohibere corru- /awjim ;jo» 

v^ateriaf^r tamen , nifi ad aeftatis injtium atmofpha:ra inca- ptionem pofTit j five , quod eodem recidit , quo- corrum- 

di vapo Jefcere ceoerit , njhil plerunque fit a paludibus modoad corrumpendasaquasconcurratquies. /""""'' ' 

res atfglr -r ' ' j • • a- n ■ ^ i r r i • 

iuntiir. perm>lcenaum : iramo mter meaja a:ltatjs tem- •Quod lane antequam expljcemus,nolemusquie- 

porain regionibus ad feptentrionem rigenti- tis nomine abfolutampartium aquearumftatio- 

bus, vel iuDterraneisIocIs, aut montiumobje- nem intelligi , fed refpe£tivam ^ nonenirain- 

£lu, utcunque a fole proteclis , aut ijulla , aut ficiamur liquidorum particulas perpetuo inter- 

minima fit aqua; , aerjfque corrupiio , ut pafllm no,& inconfpjcuo motu cieri , cciamQ univerfa 

in puteis , cifternifque diligenter cuftodjtis con- moles in vafe , alveo , vel finu aliquo quiefcere 

tingere animadvertimus . . -videatur . Rurfus negari non poteft, vix ufquam 

VIII. Tota vero iolis a6tio in folutione , fer- efife tantara jn paludibus quietem , quiii leniter 

mentatione, atque ebullitione hecerogeneoi-um fubinde pluvijs , auris, volatilibus , infe£tis^aut 

' Quonm^g corporum, in aquis defidibus conteotorum poli- aliter externis , internifque corporibus agiten- 

Jdfiat. taeft. Nam, cuoi fol fit verus ignis , atque un- tur: neuter tamen raocusad corruptionem , de 

dique cceleftem , tenuemque aeftum propellat,& qua agimus , ave rtendam quidquam conducit , 

urgeat , non fecus atque fublunarjs ignisobje- modo cxtera in eandem confpirent . 

£la corpora calefacic , commovet, agitatque , II. HisadexpUcacionem pra:milfis tria funt 

Unde qus in paludibus fubfidebant, mutatis prxcipua capita , ad qua: a£tioquietiscorrupti- 

gravitatis momentis, & Droportionibus , exi- va reduci debet . Primum quia in qaiete ia- .'' J""^ 

1- • L J ■ 1 -i- L ■ c • c qutens ef- 

liunt, qu$queinnacabant , aqima, & latera cilior , ac vehementjor nt mixtorum termen-Lsj ' 

protruduntur , fiique oranium nova , mira , tatio.Secundumquiaquielcentibusliquidisfir-rorr«^r/'o- 

atque inordinataconfufio, exquaplera:que mix". mior, & inordinatior efthecerogeneorum cor- "'^' "S" 

torum particulx , qua» , rite pcrmeante xche- porum coha:llo . Tertium quiaiildemrefidenti- """' 

rc , mutuo quafi artjculabaotur , partim folvi , bus , nec aliis fuccedentibus lymphis , externo- 

partim varie cohserere incipiunt , noxiafque tin-. rum corporum coacervatio , atque admixtio , 

£luraseximpurolulphure , &andiogynis fali- necnon Iblis a£tioin unam, eandemque aqu2 

bus ortas componere , feu , ut cum vulgo loqua- fe£lionera continenter exercetur . 
piur , putredJnem , & corruptionem conciperc . III. Faciliorem pcrfici mixtorum fermenta- 

IX. Hasc aucera folis a£tio ab auftris plurimum tionem in quiete , quam in motu, non eget , ut /'' qtuete 

r, ■ r auaseri folet ; cumipfiigneas particulas a pla- multis argumentis probetur.NamChvmici om- ■''•*'"''""■ -^' 

dijolisa- gislubzona tornda iecum advehanc: quo la- jiesid iplum aluduis expcnnientis oftendunt,& n,,, 

£iioaOAu-'nefit, utpaludes, qu^ calidjsejulmodi ventis ratio potirfimum in aquis iuadet . Etenim per tio" 

ftrovento non patent , fiut miuus nocentcs . Contraria au- quietem depelli , atque excrudi particul^ illa» 

/tdjuvatu). temrationeaccidic , uc quiefcentes in paludi- non poirunt ,quaeinceftinam turbationemexci- 

lant; 

( a ) Dc Fcb. Epid. pub. gRf. lib. 6. obC.p. in Scholio. (6 ) De fpoliisculicum aq^uarura fundum petentibusagit 

P,Saiiga JuJiii fiiiseicperiment. degenerat.culictim pag. tr. 



r»ixtorum 
frrmentt' 



/ 



vetf 
tum ne Iv^ 
icis a- 



macere" 
tur. 



144. Pe Noxiis Paludum EFFLUVlis 

tant;quemadmodimi fieri compertum eft in mo- IL Enimvcro magni nominis Auftores non ^P"^ ^"^ 
tuprxlcrtim fbluto , ac libero, quo fontium, iblum aquas damnant ,inquibus linum , & can- f^° 
fiuminumquelymphaBieruntur, quae cum agi- nabisintabuennr , tcnquam Docunoccntcs: un- ;,<^/, 
rationem etiam quaquaverfum in aere excitent, de apud Anglos ( a )!ub gravi pcena cautum cft , quarumal- 
addito quafi flabello, noxias particulas a fe ipfis ne cannabis , aut linum in-fonte , ftagno, aliove ■>'^'^J'"i"» 
depellunt . receptaculo aquarum publico , ubi pecudum 

ln quiete IV. Prsterca in quiete multorum corporum greges , & armcnta folent aquari , macerentur ; 
^"'' fit concurfio fortuita , ut qua: divifa innoxia verum etiam maxime quod peftilentes auras 
erat, mutua cohaefione evadant perniciofa . emittant, valetudini hominum fummopere in- 
Patethocin menftruis , ut vocant , ac rcgiis feftas , quos inter Hiacynthus (^) Alpherius, 
aqujs, quarum fales fecreti non eam vim habent, qui au6I;oricatem quoque adducit ipfius( c ) Avi- 
quam variacommixtione adipifcuntur.Teftan- cennjEi Petrus^fl^^Foreftus, Petrus(e)Salius 
lurautem majorem hanc partium cohxfionem Divcrfius,Ludovicus(/)Septala(qui licet lini 
in defidibus aquis , tum quae in fuperficie , tum macerationem a peftis caufis fubmoviltet , ubi 
quae in fundo cogi , acrefidere obfervamus. tamenin acrem plus nimio humidum, & ca- 
" ~ ~ " lidum incidat , aperte afferit putredinem facil- 

lime excitare ) Alexander (g ) Benedi£Ius , La- 
zarus (/-») Riverius, P.Kirckerus ( ; ), P. Zacchias 
(k), Card. Gaftaldius, ( / ) & Dicmerbroeckius 
( w ) peftiferarum febrium, atque ipfius peftis 



•vana 
foxt mu 
tuo con- 
glutinan 
lur. 



V. Poftremo fluxus aquarum , in quo ma- 
euum '^a- ^i^^'^ avertends corruptionis caufa pofita eft , il- 
qiite de- lud prae caeteris praeftat , ut , undis fe fe truden- 
^uutt , tibus , non eadem aqua ab incurrentibus corpo- 
nun^Kam j-j^^j g^ {-qIIs calore afficiatur ; fed qua: hefter- 
fjaem un-^ . _ . i 

darum 



i'tur . 



p£E e. g. a£lioni obnoxia fuit, hodierns jam caufasevaderepoflenondubitarunt , 

fai7 wV fijbduaa fit .• nam pcrenni motu illa prasterjit , III. At contraabomnipenitusinficiendi ae- Quimm 

tiscorpor,' & nova fuccefTit . Itaque in flumen , etfi corpo- j-is nota vindicant cannabis , linique emollitio- coitfafen, 

ius , (^ raputrida, vel ad putredinem pronadecidant , nemPetrusP. (») Pereda, qui proponit etiam '"»"f • 

Jeiis ca/o. ^^j^ proiiciantur , duorum alterum efficitur exempla multarumHiipani£eUrbium , inqua- 
ff contin- , 1 j • r. • . I • • 1- • II-' 

(quorum alterutrum ad corruptionem arcen- rum vicmia cannabiscopiaientur , ac mollitur; 

damfufficit)ut videlicetvel corpora infundo jncolae tamen valetudine , ac longa icneilute 

haereant , & aqua delabatur , vel ut fimul cum iiuuntur . At miror Peredam Avicenna: au- 

lymphis illa devolvantur i quorum primurn £toritatemin jusfuum adducere,cumcitato tex- 

prsftat , ut non eadem femper aqua tabifico ^u nuUam cannabis, aut lini mencionerafaciat; 

conta6lu inficiatur ; alterum vero , ut fucceden- meminit utique alio ( ) loco , atque in ha»c ver- 

tes latices corpora una cum praecedentibusa- ba fententiam fuam producit Avicenna .• £f /'<fc 

quarum lc£lionibus jamdevoluta non attingant. fi^«t cauU' gemrantcs putredinem , qt'.as tnter ejl aer 

Neutrumauteminpaludibus evenit, quarum J^cunarura_,& locoriDninfuforum , in qiubus vnade- 

aquae iifdem femper putrefcentibus corporibus j\u,itres,Ht linumfif afpbaltum:QmA\ero clAnxxs? Taderrt 

circumfunduntur ; neque uUo fluxu , fugaque iV.Et quidem noftramemoriadelacu Ania- ""^J""" 

proripere ie fe ab ea pernicie poflTunt : quamo- „0 lnterNeapolitanos(;>)Medicosconviciol's, ^^^^^•^^'^'^" ' 

brem perenni , ac pertinaci intufione, eaque (jii,turna:que turba; excitatae funt , aliisconten- fxor?» <=/?, 

aliis, atquealiis fubinde dccidcntibus mixtis dentibus epidemicas conftitutioncs , per eos 'ng:iocan. 

identidem renovata, atque adau£ta defides a- annosNeapoli vaoantes, tribuendas maceratio- ":"^'-^' ^ 

quae pernicioio cohahtu , oc contuuone vician- m cannabis , hnique , quae in eo lacu perhcieba- ,„i,^j};^f^ 

tur, & contabefcunt. tur;aliisecontrarioomnemculpamabeaemol- 

licione depellencibus . 

C A P. Vin. V. Haecporrocumdlligenter, Scfedulo ex- 

cuffiffem , caufam , utrique parci adjudicandam ;,^, ^,-fl-^/. 

Prtecedentis DoElrinie CoroUarittm . Lini macf reperi, fi modo , qujE de raotu , & quiece aqua- T^/m-^K*- 

rationemin aqttis interdtim mnoxiam, plerttn- rumfuperiori capice ditla iunt , ob oculos h.a.-Jf;''---''^^- 

que tamen peflilentem , & quare . beantur . Etenimnemini dubium e{i^c poteft, ^Jf^/y;^^ 

quin prorfus innoxia fit praedifta maceracio, ubi 



Jn^ensfuit 
controver- 
fia de lini 
micera-f 
tione 
en coe. 
co-ttan. 
Kft, 



maceratie.. 



EX ils , quae haftenus de mocus a£lione Hber, acque ailiduuspacecundlsfluencibuscur- «^w /« ^- 
ad aquarum corrupcionem avercendara , fus ,• cum nimirum fuccedencibus fibi diverfis qi*'sfiuen. 
deque earimdem quiece adtabem indu- {empcr aquarum leQionibus , nunquani eadem ''^"J^""" 



ro tm 




quse eomem isp 

borum acerbitate inter fe commifit . Ecquld de 



iquo clepr 
vel intra tbveas lini manipulls,in perenni fluen- 
lini, cannabifque maceratione fcntiendum , u- to fit maceratio:quofane 1'eniu acciplendifunt, 
trum illa noxia , &peftilensfit, an veropeni- quilini, & cannabls emolllcionemfsvos mor- 
tus innoxia.^ bos non parere afleveranc , quos incer eft magni 

nomi- 

[«] Mangeti Biblioth. pharm. pag. 471. {b] Lib. i. de Pefle cap. ij. pag- ^i- [f] Fen. i. Traff. 4. 

[d~\ De feb. E'pid. pub. grafs. lib. 6. obf. 9. in Scholio pag. 202. cap. 2. [«•] Defeb.Peftilcnti . [/]L. 
4. cap. 4. de Pefle. [^] Lib. 5. de feb. pedil. cap. 7. pag. ■570. num. 10. [^] Prax. Med. lib. 17. USX. 
3. cap. I. pag. ;8j. [/] de Peite feff. i. cap. ^. §. ]. num. 8. [k] Quaift. med. Lea. lib. 2. qua-lL n.^.p. 
517. [/] De avertenda IMte cap. 258. §. 21. pag. 765. [»»] Lib 1. de Pefle cap. 8. prop. 4. pa^' n 54- 

[«] In Medica Difput. adnexa in fine 1. 2. de Curand. Morb. p. 211. [0] Fen. i, 1. 4. traft. 2.c. i.^ [;<] Vide Apo- 
loget.difsert. infcriptas.IIlasod'Aj?nanouci]e, edinnocenteconl'infufionede'Linirinnocenzad'Agnaro trova- 
ta colpc vole ne' deliri di tefta libera &c. 



*L I B. I. P A R S I. C A P. IX. 145 

nominis, rarsquedoSlrins Auftor Gomerius animalia quxdam ynmuta, qu£ uonpoffunt ocult con- ^^"^'J"" 

(<j) Pereira, aquo narratur, inGallia, & in fequi ^ & per aera intus in corpora per os , acnares ,^,y,"^. 

quibufdam Hifpanias provinciis ingentem lini perveniunt , atque cfficium dtffictles morbes . Hujus ,„r, mof- 

copiam in fluminibus quotannis aftate macera- vcro opinionis fundamentum jccit ctiam Lu- bonffite. 

ri, nec tamcn ob id peftem illinc provenire. cretius ubi phyficam veritatem poetico ftylo "• 

Contra vero ejufmodi macerationem peftilen- delineans cccinit . 

temeftc conftat, ubi paluftres defident aqua:, 

.... obnoxia cunfla putrort 

Corpora , putrores tnfeBa animata fequuntur . 



ventique filent ; vel ubi , ad accelerandam ope 
fcrmentationis putredinem lini , ab ipfis decur- 
rentibus undis in fcrobes (quod plerunque ulu 
venit) utlongo tempore reftagnent , aqua;dc- 



III. Non abfimile Varroni fuit Columellae (c) 



Qoncilitn- 
Jiir pti- 
gnantcs 
.ihSoiu m 
Jen:t;»titc , 



rivantur. S^peenim accidit, quod nunquam Judicium, fcribentis: Nccpaludem ■vicinara ejfe 
fatis deflere pofTumus , ut lucri cupiditate popu. eportet ,edtficiis , ncc junBam militarem viani, quod 
lorum incolumitas peflundetur: immo , ut quod '//■' caloribus noxium virus eruBat , & infeflis acu- 
cum periculo civium non nifi timide inceptum leis arm.itagigtut animaha , qua;in nos den/iffimis 
fuit, mox cum prsemio, & audacia defenda- examimbus invotant . Tum etiam natncum , fer' 

pentiumque pejles hyberna deflitutas tiligine , cano^ 
& fermcntata colluvie venenatas emittit , ex quibut 
ftpe contrabuntur c£ci morbi , quortm caufas ne 
Medici quidem perfpicere queunt . 

IV. Eodem ferc fpe£lant quje tradit Palla- 
dius , {d) dum inquit : Palus omni modo vitanda 
efl , prtecipue qute ab auflro , vcl occidente , & fic- 
cari confuevit afiate , propter peflilentiam , vel ani- 
malia inimica , quie senerat . Horum omniura 



QHibui 



tur . 

VI. Itaquccos, qui noxlam efle lini emol- 
litionem contcndunt , defides lymphas , & cum 
lymphisaerem refpexifte oportet; qui autem 
, innoxiam pronuiiciarunt , de fluentibus efTc lo- 
cutos . Neque utrifque & ratiocinium , 8c exem- 
plorumcopia, atque auftoritas defuii . Quod 
lane quiefcentium , ac fluentium aquarum dif- 
crimen in hac definienda caufa nuper ipfimet 

obfervavimusinUrbevetana, & Interamnenfi fuffragla in hoc conveniunt , utvermibus pras- 
cannabis maceratione ; in priori enim pernicies cipue ex paluftrl latice emlfTis , atque humana 
clvibus creabatur ; cum prope Urbem linumin corpora fubeuntibus pernicies, vitiumque tri- 
fcrobibus ftagnante aqua per asftatem tabefce- buatur . 

bat, & cujus epidemiam lib. 2. trademus. At V. Aliquanto dlverfam ejufdem noxzratio- ^yj^,.^^./^, 
inpofteriori nihil labis emergit, eo quod in- nemattulit (e) Vitruvius , ubidocet, vitan- canfim 
fufio cannabis , & lini aquarum fluxum non dam paludum propinquitatem , eo quod , dura aurte con/^rnt 
remoratur. Quod fane ubique locorumquam matutinte cumfole oriente ad /edtficium perveniunt , '"^'""''''' 
diligentiflime , ne accolse Isdantur , curan- adjunguntttr /jis ortte nebulie , ac fpiritus befliarum "'"^'°J 
dutn efle arbitramur . palufirium venenatos cum nebula mixtos in habitatO' c„„, „,i,„. 

rum corpora flatus fpargunt , & locum peflilentera la mixtos. 
C A P. IX. effictunt . Itaque noxam Vitruvlus non in ipfis 

paluftribus beftiis in habitatorum corpora fe 

Quid harentes aqute calidis tempejlatibtts ad Ite- fe infinuantibusponit , quemadmodum fenfe- 

dendos Accolas emittant fecundim Antiquortm rant M. Varro , & Columella , fed in fla- 

fententiam . tibus coUocat , exhalationibus , ac fpiritibus ab 

iifdem inleftis potlflimum emHTis. 

VI. Et quidem tametfi multa Prifcis illis tra- EatJiynHc 
experta; 'ita 



NUlla fuit unquam 2tas hominum , qu36 pa' 

ludum perniciem non fuerit experta ; ita dltafuerint naturx, & verltati confona , i^unt fubiHius 

*d'mttr*-' ^^ Grsci eandcm fabulofis narrationibus , & tamen , & explanatius enucleanda, & ratlonl- '•'"'^'''''»" 

nicitm dt- monftrorum nomlnibus ad falutarem horrorem bus , experimentifque illuftranda , quod prx- ^'"" ' 

/i^uanVjf t populis objiciendum , defignaverint . Hinc e- ftare conabimurlniequentlbus ; eo fane ftudio- 

nim orta funt poetlca coramenta de Hydro, Hy- fius , quo magls Galenici fere omnes ufque ad 

draque, quorum vocabula ab aqulsdedufta, be- (/) Sennertum univerfam vim adlxdendum, 

ftias, atque ierpentespaludum indlgenas, hali- qtiae ccenofis, ac paluftribus locis data eft fub 

tumque mortiferum fpargentes fignificant.Hinc nudls vaporationum , exhalationum , halituum- 

etiara quzdePythone monftro ab Apolline in- que voclbus comprehendentes venenatis qui- 

■terfe£loconfi£laiunt, quod ipfum a putredine, bufdam qualitatlbus adfcribunt. Hae veroex- 

& corruptione nomen accepit . Quld vero ex li- cuiTo verborum cortice nihii fere in medul- 

mofisaquiscfflareturnonfabularum colorlbus, lis habent , quamobrem Leftores plane va- 

fed philofophorum lineamentis exprefTum , cuos , ac jejunos rellnquunt . 



quo & atmofphasra, & qui ipfam infpirarent 

accols vitiarentur, non una primum fuitve- 

terum fententia. 

Vano<y II. Nam ex Latiniseade reolim difputan- 

^^^"^''^^''^temlegimusM. (A) Varronem, &labis cau- 

taruntmi- fam aflerentcm infeftorum copiam : Adverten- 

Tuttarum dum , inquit , etiamji qua erunt loca palujiria ,& 

inJeSorum pyopter eafdem caufas , & quod arefcunt , crefcunt 

coptam , Lanctfii OpO: Tom. I. 



C A P. X. 

De iifdem Effluviis ex Recentiorum 
opinione . 

Quanquam ab antiquis diverfi non nihil abie- 
rintRecentioresin explicanda paluftrium tiores 



N 



:fflu- 



Recei}- 
ve- 
teTti.-n 



[4] Vera:Med.part.i.cap.65.defeb.peftil,f)ag. 880. [b] De Re Ruftica Jib.i. cap.i2. [c] Lib. i.De Re Ru- 
fliea cap. 5. [ <i] De Re Ruftica lib.i.tit.7. [ e ] Lib.i. Architea.cap.4.. [/"] De Feb.iib.4.cap.i.dc peftil.caufis pag.^pr. 



/ 



140 DeNoxiis Paludum Effluviis 

^eitenilam effluviorum natura , plerique tamen ita cum & ftatariis aquis exorta eft . Siquideni aciit 

'c;i,aniex- ufjem conveniunt, ut prilcorum placitainlu- partihus volatilibus deftitutum, acidis veroj 

imp/"'xf ' ^^"^ rcvocafte videantur ; quare in iplbs non acmultis, tetrilque exhalationibus a terra lu-' 

funt. inepte quadrat quod ait Terentius in Eunu- tulcnta, ac veluti fermentata , inquinatumin- 

cho.- nihildtBmjy quod uon diEiumprius. tra vitse holpitia exceptum fLiii]e , febrilemque 

.^ II. Varronisfententiam rcfulcitavit P. Atha- diathefim induxiire non dubitat. Hanc vero 

\Kirchir"'! "afi^^ Kircherus in fuo Scrucinio peftis ; etenim diathcfim in eo pocifllmum coUocat , ut maila 

/idemfin. ubi diri hujus mali caufas ( a ) expendit : putridas languinea a naturali fus dulcedinis , & fluidita- 



J,t. 



recenfet cxhalatio-.ies tis tn loctis expiratas , qii.e tis itatu delcifcens , craffior fiat atqu? cpncre- 

/iagnorum, palitdumqtie canofo limo abtindant : tior , indeque proportio toUatur inter bilem 

hasquidemexhalationcs nihil aliud eile affir- & iuccum pancreaticum , illaquidem lanoui- 

mat , qttara {b) fpirabiles quafdam mixti parttcii- diori , hoc vero fortiori reddito . 

las ejusdemcumtotoproprtct.nis ,actiatur<e ,eofqite __ VII. Clarifllmi tandem Ramazzini placitis 

vita carere ,fed mox tu tnnumerabilem infenfibiliiim fuffi-agatur Frid. ( / ) Hoffinannus , vir fane ad- /'p"'.'^ 

yermtculorumfobolem exchdiiita ut quot corpufcula mirabilis eruditionis, qui humidarum tempefta- FrlZuc^i 

in effluvio co>icipittntur , tot inde vermicfdos enafci tum noxam inquirens , ait : Catifz horum omntim I^offm^n-: 

certutn arbitretur,(\\xs. porro animata effluvia tan- jure meritoque transfundenda in Atmofph.eram pro- "' • 

to periculofiora fundere contagia kvihit , quanto \)ttv ^d\u^ri3id?ia\'uignavam ,languidam , ela- 

ma/ori vigore , &efficacta pradtta fuennt . tere deflitutam , qu£ non infervit fpirituafcentite , 

III. Hujus dein hypothefis ftrenuumfe£ta- feu expanfioni fanguinis , & htimormn intimce , fed 

toremfeprjebuitChriftianus (c) Langius, qui fibrartini tontm relaxat , eas fl.'ccidin reddit , un- 

ex putrelcentibus corponbus ipiritus fracidos de progreffio , & circulatio fanguints debtlttatur . 

venenatos , feu miafmata verminofa elevari pu- Ubi vero t.trdior fanguinis progre(fw,ibi fecretiones, 

tavit , qu2 poftmodum five inipirationis mcdio & excrctiones ettam retardanturpbifanguis crajfus, 

attrafla , five per fpiracula cutis intrantia virus vifcidus , & minus fubtilis fit , & tnde multi impuri 

fuum per vifcera fpargere non dubitavit. Sed (d) htmores in corpore accumulantur , & adpr.tdttlos 

Mangetus mediam fequutus viam hujuimodi in- niorbos , maxime omnium vero ad putredincm dtf- 

fe£la non caufas, fedeffe£lus, ut cujuicunque ponuntnr . QHodftverocxcret!onestardafiiiitt;in- 

rei , quae corrumpitur, exiftere faiTus eft. valideetiam, & languide pertubulosproceditfan- 

IV. Alii vero Vitruvii opinionem rurfus ad vi- guinis fluor , excrementa ye,:2.--nent , & nnttua infe 

-vii opinio- tam revocant , cuni noxias quidem , fed penitus aBioiie intefiinum putredjnojum motum totam craftn 

^^ P'°r inanimes a ftagnantibus aquis exhalaciones ef- humorum diffolventem prodiicunt ; unde ctiam om' 

fcrri commemorant . Hos mter magni nominis nesgraves epidemict morbi , maligni , contagioji , 

recenletur Joieph (e) Qciercetanus, qui , aue- & peflilentes , immo peftts ipfa a putredtne bumo- 



Cotncidit 
Chriflia- 
'!!<s Lan- 
gius. 



Alii Vitxu- 



hantfUt lo 
feph l^tter. 
r.etantis . 



rum ortum fuum nanctfcuntur , 

VIII. HaSlenusdiximus de omnibus fere, 
qui antea de ftagnancium aquarum effluviis 
egerunt y ea modo iuperiunc dcpromenda, 
qu2 nos ipfi probabiliora cenieraus . 



madmodum Avicenna; opinionem de corra 

ptionc aquarum cum lino,tanquam una ex caufis 

peftiferorum morborum rationi confonara pu- 

tat : ita non veretur afTerere , eundem Avicen- 

nara corruptionis gradus , ac divifiones prster- 

mifiire^non enimab omni corruptione contagio- 

fas ssrotationes exiftere arbitratur , fed ab iila 

folum , qus fpiritus arfenicales , napellinos , & 

aconiralesemittit , aquibus, utpote qui (/) l'a- 

lutaribus , ac vitali neftare plenis fpintibus na- 

turalibus e diametro adverfantur , omnem con- 

tasionis caufam deducit . 
JTi^ancifctts V. Similiter Francifcus de Le Boe {g ) Syl- 
Sy:^)ius vius , etiamfi de ftagnantibus corruptiicjue lari- 
.°' cibus , unde epidemicus affe£lus fxviit m Lev- 
fum miaf denfcs, diligentifllme lcriplent, nihilominus al- 
ma repu- tum tenet de verminofo miafmate filentium , 
diare niti. contentus fufe difteruifre de vaporibus , qui ab 
""" ■ iifdem aquis elati,in aere duntaxat infenon per- 

manent, neutiqiiam vero ad nubium ulque re- peftatibus, regionibus , aut aquarum coUeftio- 

gionem fublevantur . Hos autem vapores num. nibus ejufdem omnino efte naturx , atqne eof- 

61. Salio-lulphureae indolis opinatur, & cum dem morbos inferre^led mulcointer le diverfam 

ambiente aere intra noftrum corpus admixcos indolemnafta, variasfecundum variaprxdifta- 

maxime nocentes elTe demonftrat . rum rerum difcrimina , atque mixtionis gradus , 

Hucacci- VI. Hujus egregii Scriptoris veftigia JEterna Kgritudines inducere arbitramur .Nam fcediiri- 
dit Ra- cumlaudefequutuseftamicus admodumcolen- jnarum etiam paludum propinquitas media hye- 
'de^Muti- dusD. Ramazzinus, ubi agit de Mucinenfis A- meplerunq;innocuaeft:nimirumquia tunc tem- 
nenfiepi- gri ( /^ ) Epidemia ; qu^ a pluviofa tempeftate , porisnihil noxii ab aquarumfuperficie vicino- 
demia. que 

[«] Sefl. I. cap. 3. §. I. pag. 10. [b] Cap. 7. pag. jo, & 57. [c] In Patliol. animat. ad §. J.de Peflf 
Psg- 57^ [d] Biblior. pra6l. toni. 4. tit. Peftis pag. 22. cap. i. [f] In Peii Alexic. lib. i. cap. 6. pag. 
*J9- [r\ Pag. 14*- [^i I1 Append. trad. lo- a n. 147. ufque ad 161. [h] Anni 16^9. §. 26. [i\ Diftyrt. 
phyf. med. 5. de lempor. Anni infalub. §. 8. & Ji, 



C A P. XL 



Nonnulla de paludum effluviis partim inorgani- . 
cis , parttm organicis , & antmatts optntoni 
noflne prismittenda . 

NE obfcuri , neve nimis effiifi S.criptoris -P"^"'^'."?? 
1 • j non ubt- 

notamincurramus, qusdamaoima.dyer-; ,^^ ^^^ 

tenda Ie6toribus volumus, priufquam de ^vo- j^t^iper ea- 
pofita thefi quid judicio noftro ientiendum demfunt 
fit, exponamus. r^vTe 

II. Primurn effluvia e paludibus prodeun-^'^"'^^^^^? 
tia, non quidem promilcue fingulis anni tem- 



1 



L IB, L P A R S J. C A P, f, 147 

que Iblo effluit, coa£kis , cornprefTifquc a ri- VI. Dcnique json cft prxtereundum , tametC '^'yj'" 

gido atmofphjerae contaftu ac pondcre iis parr alias id monucrimus , paluflrcm aquarn calidis ^jLnm 

ticulis, qua: hominibus effent nociturae, anni tempeftatibusferaciffimumeffeinfcclorum -'^«W/»» 

Teptrfudo III. Quid quod tepor , qui intcr ipfosalgorcs nidumi quo fit ,ut quibus c locis illorumagmi. '"/"^•'■' 

salo e pa- fmuofis iis locis a foiaribus radiis excitatur , va- na erumpunt in aera , ibi quidem populares ple- 

'"°^"^"-''*' letudinariaetiamcorporamirificefoverc, affc- runque futur.x affe£lioncs prsemonflrentur , ut 

'■^dmtr ftilque pulmonibus mederi folet P E contrario notant (if;) Valenola, (c)Plempius, acFrid. 

pulmwii- autemeomagisnoxia, maligna, &pefliferafunt (,d) Hoffm^innus, & npsnon uno fblum , ftd 



f»t 



ejulmodi effluvia , quo magis a calidis tempefla- multis locis animadvertimus. Porro maligna: fc 

tibus itur ad autumnum ; praecipue autem , bres paluftri afflatu progenitae lumbricorum et- 

fl aquae ad meridiem controverfue multiplici- iamfatellitio femperflipantur ; neque enim id 

bus cumabaere, tum a tellure derivatis cor- genus epidemiarum ulquam vagatum cfl, quin 

poribus, computrefcant . Idcirco apud Scripto- limul ejufmodi copia ferarum , quo nomine 

res leoimus hujufmodi epidemias raro intcrle lumbricos defignavit (e) Hippocrates, fucrit 

pmnino fimiles fuiffe , tumqualitate, & gravi- obfervata. Harum verminofarum febrium tcfli- 

tate fymptomatum , tum maioram exitu ad fa- monia non fblum habemus apud Dominicum (f) 

lutem autad mortem . Quamobremfaterine- RavicinumDucisGuaflallae olim Phyficum in 

ceffum efl , vapores a fracefcentibus lymphis af- libello Italicc confcripto de vulgari conflitutio- 

furoentes noxios utique,& plerumquc malignos ne morbofa ex enormibus Padi inundationibus 

effe i fed fingulos fub una, eademque fpecie orta; atque apud Bernardinum {g) Ramazzi- 

fjonfem- cQ„jprehendi iion poiTe ■■, ac propterea Medicos num in pereleganti defcriptione febris epidemi- 

^''JJ^/^ illos a vero quam longifTime abire , qui unani cx ex cosnofa tcUure ; fed nos etiamidipfum 

jiatura p£- (em^cr , certamque in omnibus ejufmodi efflu- oculis noflris ufurpavimus Romae fub anno 

iuflrium viis particularum naturam aut quaerunt cum ipe i<59 5. in epidemia ex defidibus, corruptifque 

effluvio- inveniendi, utfe jam inveniffe exiftimant . 

IV, Ut autem fecundo locoinre admodum 



rum . 
Obfervan- 

duseft o)-dubia, aliquid ratum , compertumque habea 
do & pro- jjjus ^ obfervandus eft ordo , & progreffus aegro- 
greffus tationum, qua paludum incolas, advenatque a 



jnorborum 
«b aflatis 



laticibus produfta , cujus hiftoriam dabimus 
fequenti libro, Epidemia prima. 

VII. Hxc itaque viamnobis fternere viden- Di,oefftu- 
tur ad inquirendum diligentiusin variam natu- viorumge- 
ram paluf^rium effluviorum , quae ad duo potif- "'*■" '" "- 



Kal.JuIiiufqueadhyemale folftitium divexare fimumgenerarevocabimus, fcilicet ad effluvia. 



initio ad iblent : nam per ea tempora inveni.emus varias 

folflitium avarietate fymptomatum definitas morborun-i 

f"'"'"'"'". ideas , praefertim fi exdem paludes ad meridio- 
le.utcerti , ' .'^ r , ■ I- i- 1 r 

^uidquam "ales plagas converiae ( cujulmodi plures lunt in 



qua 
ea. 



unt inamma 



organica . 



qus 



& 

& animata 



niverfum : 
orzanica 



inorganica 



C A P. XII. 



atque ^^ fifncet vd 

Et primo . animat-t , 
& inorgJ- 
nica ■vel 



Hecefni Latio ) multipUci tum mlneralium , & pravo 

fJT'*' rumfeminum, foliorumque, tumvelmaxime De Differentiis imrganicorum effluviorum fe^ 

cadaverum atque infeftorum copiae obnoxiajjfoe- i >• /- ■ . . n . w^ 

dataeque fint . Itaque principio aeftatis febres ut 

plurimum tertianx non malignae corripiunt : 

adau£lo vero aeftu , febres continuae , atque et- 

iam exitiales urgent ; longc tamen deteriores 

evafurae, & plane peftilentes circa iEquIno- 

lium autumnale , praecipue fi pluviae , nebuls , 



inani'ma ■ 
ta. 



cundum diverfas anni tempeflates , & qutefint 
caiifte , quibus eadem ex paludibus attoUuntur 
in aerem , 

SEd jam tempuseft, ut id oratione noikra. ^Kalentf, 
perlequamur,quod ad Medicos maxime per- luliis ad 
tinet, & de quo praecipuam traftationem hf»t"j' 



rubiglnes , ventique auftrales accefferint . Tan- polliciti fumus . Quoniam rationi , atque expe--^"-' "'"^jj 

demcircahyemalefolftitiumdepernicieubique rientisconlonumeffefuperiori capite demon- menfium 

Temittunt \ fed in chronicas affeStioncs abeunt: ftravimus , ex ipfis paludibus ad meridiem prjB- tempera- 

C[ui enimab ejufmodi Caftrenfibus febribus li- fertim converfis, aKalendisJuIiis ufque ad hye- '"*'''[" ''''' 

berantur , fere femper contumacibus viicerum male folftitium fecundum variafibifticcedentia ^'"'^''f'"^^ 

obftru£lionibus , & quartanis longo dein tem- menfium temperamenta, varia quoque in aerem tionesepa^ 

pore duraturis dlvexari folent . ferri corpufcula , feu particulas fblutas , & cafu ludibus 

Diyerfi V. Tertio notamus a ccenofis , paluftribufque potius, quam certa lege fociatas, quae in noftrum onuntur . 

<'"/''""■ locis nebulas , ignes (vulgo (a) fatuos) ha- corpusinaeftx minorem vel majorem noxamin- 

kalattones .. c ■ .3 r C •■ ■ u 1 ■ r ^ 1 • • • r 

t paiudi- litus rcetidos , aliaique varu generis exhalatio- lerunt , prout minus, vei minime inter ie tem- 

busexur. nes , etiam judicc oculo excltari , quxnonfunt peratae, aut etiam ad veneni prope naturam eve- 

^um. corpora organica , & animata , fed invicem con- £lje iunt : conlequens eft , ut per certos quofdam 

fufx,permixtsque earundem aquarum particulaj gradus incommoda valetudinis, vitzque peri- 

una cum tenuifiimis fragmentis aliarum rerum , cula hominibus intentent. 

quaedefidibusaquisdiujamimmerfjEfuerunt,at- II. Ad perfpicue autem intelligendani com- ^*//'"''"»»' 

oueineafdempartimfortLiito concurrunt, par- pofitionem, mixtionemque , ad quam ienfim ''^"■/'" 

~ • 1 r J ^ m r\ ■ ■^ r 1" f varictat. 

tim ex congruentia coaleicunt , tandemque per eneruntur, iibique variae iuccedunt qualitates c^.,„„f^ 

vim folis in atmoiphaeram, promoventur , perin- ejulmodi inorganicorumin aere eif\\iyioram ; defliJ/a. 

de ut a fulphureo-arfenicalibus venis mephitici nihil accommodatius effe arbitramur , quam '""^' *- 

vapores per fubterraneos ignes attolluntur . exemplum ab arte Chymica, ac praecipue ex fim- ^*" ^*'*'* 
Lancifii Oper, Tom. I. N 2 plici 



[-»] Ex multor. obfer. fed pracipue Ol. Nevvton. lib. de Lumin. in princip. [b] Lib. r. obf. 2. pag. 
[«■] In Avicen. de Febrib. pag. 62. [d] Dinert. 5. §. ij. pag. ij6. [e] VI. Epid. fcd. 7. text. 6. 
lumbrici vocantur ^itpix. [/"] Cap. 4. {s) ^^ Couftitut. anni i6po. n. 11. 



ubt 



14-8 pE Noxiis Paludum Effluviis 

fi'^'^: flici deftillatione defumptum. Namficuti ex 
varia, confufaque mixtura fracefcentium palu- 
ftrium aquarum , una cum earundem cosno in- 
tra phialam excepta , peradmotum ignem ele- 



Primo «■- vari primum cernimus fimplex, &fereinodo- 
ac-'dum ^""™ ' ^'^^'■•^ i" acidum facile concefTurum phle- 
fhlce^ma, gma : deinde liquidum ex commixto impuro 
ium llijui- lulphure male olens ; mox etiam acro-vola- 
aamjiil- ^jjg^ fgles , tandemque oleum foetidiflimum , 
phuieum ; ■ p i c 

r,.ti ',/; xnpratum, oc plane venencum. 

lesaciu-Tjo- III. Ita non abiimili modo rem procedere 

latiUs : cenfemus in ea effluviorum fucceffione , qujs 

tJicicm 0. expaludibus, perindequafiexmaximo , atque 

'^r' "!!'" effufiffimo quodam natura: matracio perfolis 

radios zitivis meniibus ulque ad autumnale 

icquinoclium folet contingere . 

E/itiem jy^ Etenim cumfolfit verus ionis ; omni- 

coipora e \ ,■ ■ • i j • c 

i/iul-hus ^^^ peripicuumerit paludes, cum pnmum lo- 

'e\b.ilari lari ab ignc caleicere incipiunt , nempe ineunte 

pitandttm ajftate , afe dimittere nudum ac fere purum 

'> ' phlegma , inodorum quidem at fubacidum: 

dcinde vero, fole ad noitrum verticem propius 

ic convertente , aufla vi propter ipfani etiam ra- 

diorum quaquaverlum , e tumulis , collibus , ca;- 

tcrifque circumpofits telluris afperitatibus re- 

fiexionem, impurum fulphur , acerrimos fa- 

lcs, &oIeum fcetidifTimum , ac plane venefi- 

cum protrudere , quod fane eo peftilentius eva- 

det, quo magis juxta arquinoSlium autumnale 

propterlongiores noSles eadem effluvia, qu.x 

fub dio a paludibus emifla fuerant , denuo reci- 

dunt in eafdem: unde Chymica illa operatio 

perficitur , quam cohobationem , ac circulatio- 

nem appellant , qua;quc plus caeteris pr^paratio- 

nibus valct ad acuendas virtutes , & facultates 

extrahendorum , ac deftillandorum corporum . 

Nam oriente fole , & flantibus ventis , quidquid 

per noclem in paludisiuperficiem deciderat,rur- 

fus in atmofphii-am attoUitur, & quidem eo de- 

terius , quo ibl per id temporis minus urget , 

premitque, adeo effluvia non fublimius, fed 

vix ad domorum faftigia elevat, proinde ab 

Qft3re.fa- incolis facillime refpiranda . 

'iK^umac-- v.Coonitumitaque, perfpeaumque Medi- 

co!teiej'ui- . . », . ^ ^ ,^ „ ^ . . . .J 

tis initio cis ent , ideo pnmum iub a:itatis initium tertia- 

/f//M;j.'x , nas paludum habitatores adoriri ; pofteaconti- 

wox cj.w;'- nuas , acmalignasfebres; deinde etiam pefti- 

^"■■'^"'^ . lentes ; tandemque eofdem lonoiffimis morbis 

</«/;^e M- implicari, maximeque quartams , quaeperuni- 

jlileniibus veriam hyemem , & proximum ver sgros folent 

ictandem gxercere : quia nlmirum paluftria eifluviano- 

^uartanis fenfim maqirque implexam naturam in- 

fefmnus o ^ 1- . 

■corrir,:a>:- duuHt , exuuntque ; quamobrem in accolarum 

■tur. corpora admiffa ienfira majora, ac deteriora; 

dcin minora ac longiora mala folent induce- 

T.erl'mex-^^1 ^^ quibus figillatimfuo loco dicemus. 

halationi- VI. lllud tandcm hicminime reticendum, 

wf r no>j quod omnes non phyfiologos tantum, fed Cives 

termin,in- g^jjni , & incolas paluftrium locorum latere 

««• <^e'W- "°" dehet ; malignas videlicet , & peftiferas, de 

;oMn;/;o«^e. quibus loquuti iumus, afpiraiioncs non raro 

menfem Juliuni antevcrtere, interdum ultra 

iblftitium hyemalc produci . Etenim ubi ver fre- 

quentibus imbribus , & auftralibus ventis forde- 

icit, aeftufque approperat ; ibiquidem paludes 

ante vernura iolftitium noxiae , ac deleterije ha- 



bitatoribusobtingunt.Similiter, ubi feptentrio,- 
nesventi, largxque pluvix hyemale folftitium 
ad everrendas , temperandafquc particulas delcr 
terias non prsceffcrint ; ibi certe paludum hot 
pitium etiam poft Kal. Januarias iufpeftum erit : 
atque idcirco alicubi acrius interdum , ac vehe- 
mentius epidemici incendii cineres recaluiffe 
vidimus, & Romanos potiffimum juxta Oftiam, 
ac Portum proprins identidem luiffe poenas con- 
fidentiz. 

VII. Sed mittamus haec , qua: accidiffe dolui- Quacaufa. 
mus ; qusramus caufas , & rationes , unde fiat , "» aerem' 
ut effluvia e paluftribus locis in aerem perducan- f^p^['^ 
tur. Enimveroexpofita jam fucceffio qualitar ' '^''' ' 
tum , & gradus vitiorum , qus in iifdem exha- 
lationibus a Kal. Julii ufque ad folftitium hye- 
male animadvcrtuntur , clare oftendunt inter 
cauias exclufionis eorundera unam effe prima- 
riam , duas vero iecundarias : primaria quidem 
eft adauSla folis vis ; fecundaris autem funt fer- 
mentatio paluftrium aquarum, nec non aurjB, ac 
venti , qui illas commovent , & everrunt . 

VIII. Qiiod attinet ad vim folis , evidens res 
eft : etemm cum jam experimentis demonftra- 
tum fit , paludes per hyemem innoxias effe , 
noxias vero fieri poft vernum 2quino6^ium, feu, 
quod eodemrecidit , obreceffum, & acceffum 
iolis ad noftrum verticem ; certum quoque 
erit , effluvia , quibus esdem infalubres reddun- 
tur , a iblis radiis iurfum urgeri ; ita ut , que- 
madmodum infeStorumovuIa, Iblis calore fo- 
ta , fuos fxtus facile excludunt , fimiliter pro- 
pter vimfolarisignis inorganica etiam eifluvia 
e paluftribus aquis minimo negotio extricantur, 
attenuantur, atque in aerem pelluntur. 

IX. Visautemlblisquanta fit ad Iblvendas 
corporumtexturas, indeque valide excluden- 
daspellendafque non tantum diffluentes, fed 
folidas etiam partes , abunde ipfius ftibii calci- ' 
natio ad iblis radios tentata patefacit: ignei 
namque radiorum cunei arftiffimum illum pe- 
netrant , fcinduntque fulphuris , mercurii , & 
falium nexum , quo eadem in ftibio mutuo jun- 
ftafunt: unde inftarfumiin auras expelluntur. n r^ 

X. Accedit denique ad faciliorum effluvio-. tempeflati 

rum e paludibus exclufionem , quod calidis tem- leviorat- 

peftatibus atmoiphira, cumporofior, minuf- '"'V/'^'^'''* 

que oravis fit , minus quoque renititur , hoc eft """"^ ''" 
7 , O^ ' . , i ^ . ' nittturpa- 

iubjectas particulas promptms emanare per- iujiribus 

mUtit . exhalatio~_ 

C A P. XIII. "'^"^- 

Qui fiat iiwrgauica paltitium effluvia tum a ven- 
tis aujlralihiis , & Ettronoto , tur/i maxime a 
rubigitie , ac nebulis deteriora Jemper eva- 
da;it . 



SJEpe ufu venit , ut noxise paludum afpira- 
tiones , quae vel ipio Auftro menfe , aut 
nullo modo , aut leviter duntaxat Accolas Ijefe- 
nnt ; poftea ftatim atque venti auftrales , & Eu- 
ronoti ex paludibus adverfum illos flare inccepe- 
rint, velrubigines, aut nebuls per no£lem de- 
cidcrint , veneficam vim exerere , ac manife- 
ftare incipiant. Jureitaque horum eventorum 
rationes ex mechanicis quasrendas fufcipimus . 
II. Enimvero quod fpeftat ad recenfitos ven- 

tos. 



Qt<idAu- 
J}ri,& Eu; 
ronoti , ru- 
bigines ac 
nebulie ad 
efjluvio- 
rum perni- 
ciem coa- 
ferant . 

QuopaBe 



1. iB. I. Pars I. Cap. XIIL 



■.■■enti fola 
vi inipul- 
fionis rf- 
fluviJ in 
accolas 
imniit- 
tait. 



«49 



Curvemi 
ylitjiriiti 
plerunque 
nocentio- 
res fint , 



Cur »?i.'<- 
Ja aiit i;<- 
iiigines 
tantopete 
«fficiant 
Chymico 
exemplo 
^tcetur , 



rentif nt- 

inlic , at- 
ejue rubigi- 
nes palu- 
firia efflu- 
via praci- 
fitaat. 



tos, In qiiidcm primum noccre folent, quia 

paluttiiaefluvia,quje,vigentibus anteafummis C A P. XIV, 

ficcitatibus , aurifquc filentibus , ad pcrpendicu- 

lumreftain fuperna matmolph^rae partemfaci- Tnoygamca paludum effluvia , per qnas vias in 

le attollebantur , poftea ab Euronoto, vcl ab Accolarum corpora ft ingerant . 

Auftro per dirc£lionem horizontali proximam 

verfus accolas proclivius tranfducuntur . Qua- ■WTEmo, arbiiror, dubitabjt, quin caedem ^a»iu»r 

mobremquiljbctventus, tametfifalubcrrimus, i\| vix fordido aeri patcfiant, qu^ in nobis "•'"«^/'«- 

malum iftud fola impulfionis vi producerc valet; falubri aperta; funt . Quatuor vero cuniculorum '"", ""' ' 

& contra ipfemct aufter interdum tueri , & cpn- gencra ambienti acri intra corpus occurrere , ^J^g^l'^ "' 

fcrvare ambientemaeremalicubipoteft(utnos tum vjvorum Anatome , atque innixa ex^pc- co>fKs fi*- 

Romaj in Leonina Civitatc animadvertimus) rimcntis philofophia, tum nofter Hippocra- ^"«. 

quoticsalio, ac potiffimum in contrariam pla- tcs luculcnter oftcndit. 

gam malignos halitus validiffime transfert , II. Primo fe fe ofTcrunt fpiracula cutis , quse j.Cutit 

III. Rurfus nocentcs cvadunt hujufmodi ut perpetuo patent topicis mcdicaminibus,y^/r«if«/«. 
venti,quia,cumper loca ut plurimum marjna, ac potiffimum balneis, quorum dulccs, vel 

ac paluftria tranfeant , falcs erodent.cs , noxial- thermales fint aquae penctrant in vifccra , nec e- 

queparticulasillincevcrruntjiifquefuppetiasfe- xiguam partem per urinx vias rcjiciuntur : ita 

runt, quajnondumfatjsmomentiad Ixdenduiji obftru£la minime eftfe poftunt aeri , cujusparti- 

ufquam naftz fuerant . Et quoniam auftris, ciila; nec fluiditate , nec fubtilitate laticibusce- 

prxfertim turbidis magna ineft visfcrmentati- dunt ; jmmo vcroaqueacorpufcula, praefertim 

va, utaliasdocuimus; idcirco, cumperasfta- piopc paludes , fecum jugitcr deferunt . Itaque 

tem flaverint , a£lionem folis adjuvant . Scilicct magnus Praeceptor 6. epid. fe£l. 6. ftatim ab ini- 

propter admixtam falium , ac fulphuris copiam, tio cirnes appellavjt attraflrices <& ex ventre , & 

validiffimi funt ad novam, eamque majorem extrinfecus ; fubdens, indicio eflfenfus ipfe ,quod 

inteftinam paludibus agitationem , & corpufc.u- exptrabile , ac infpirabile efl totum corpus . 
lorum exclufionem promovendam , ac proinde III. Secundo cranii foramina variiscumna- Craniif: 

ad ambientem aerem inquinandum. rium, tum aurium locis patent atmofphxra: ; '■■*'""""^ 

IV, Facillime vero rationem quoque repc- quas , fiquidemialubris, aut infalubris eft , ^i- ""^/^'^/i' 
rics , cur nebula; , & rubigines hifce tcmporibus gorem addere, vel labem Cerebro folen.t infper- „, ;, Ce.- 
tantopereofficiant,fi animadvcrtasidem plane gere : acproprerca cx odoribus pravis fimili- ivi/r;.)?;. 
contingere in fluido aereo, pneumatico, & com- tcr, aciuavibus, ( modo pecuharis intcrccdat 
preffilii (modovariis jam extraneis particulis idioiyncrafia ) afle£loftatimCerebro , homincs 
fitrefertum) quodpaffim fieri cernimusinli- laedi , aut refici videmus . Caeterum Ant. M. 

quidis compreffionis expertibus , &fubta£tum (,a) Valfalva inter fasculi Anatomicos celc- 

cadentibus; puta in variis tintturis, & pracfertim berrimus , & inter amicos noftri amiciffimus 

in aquis , quas Chymici regias , ac folventes ap- clare demonftrat externum aerem , quo tum o$, 

pcllant, quibus fiquid falino-acidi , utajunt, tumnaresaffidue plenas habemus, cum illi, qui 

vel alkalici recens infundatur, fecundura va- tubas, & tympanumreplet , continuetur ; pro- 

riam, quam invenit , cum incolis particulis, flui- xime duram Matrem contingerc ; atquc idcirco 

doquecontinente proportionem, variosquoque prout externus aer variuseft, ita variasin ean- 

effe£tus producit;nimirum illas nunc acuit,nunc dem, & in Cerebrum vires ftatim cxercet. 

obtundit, modo claras reddit , modo turbidas , Merito idcirco laudatus Cousde Morbo facro 

& quod noftra fcire magis rcfert , plcrunque num. 17. Cere^n»;jdixit , primum aeris f.iterpre- 

contenta in iis , & natantia prius corpufcula ref- tem: fapientiam autem ipft Cerebro ab aere exhiberi. 

pe£tive graviora reddcndo , ad ima detrudit ; Et Marinellus in Commentario, Cerebrumpn- 

quod praecipitando fieri a Chymicis afferitur . mm omnium membrorum aerem perciperefalubrem, 

V.Itaque cun^i venti, de quibus paulo ante di- vel infalubrem affeveravit . Pcrhas autem na- 

cebamus,cumquenebula, acpotiffimumrubi- rium, auriumque acreasvjas purulcnta, male- 

gincs falinis , acribufqueparticulisinftruantur, que olcntia liquida cx Cerebri mcmbranisuti- 

plerunque paluftria effluvia in aere uique ad id liter prodire non raro animadvcrtimus. 
tempus innocua , ad Isedendum armare folent ; IV. Tertio Narium pariter , orilque vis per . 

praei^rtimcumeademfaepeeffluvia, qus inae- larynscm in pulmoncs, atqueillincin iangui- „;.^ "/''"''« 

rcqmdem, led in lupenori parte quaii penqu- nem tra)e£hom aens apertimmz lunt ; <{\ioa. pa,ent aet t 

la, ac fine noxa erant, quoniam fupra illara multo raagis aRcccntioribus Anatomicis variis /n^w/OTo- 

atmofphaerae fe£lioncra, quam nos refpiramus, experimentis confirraatum habemus. Neque"">f^ 

locabantur, mox graviora in fpccic reddita, id ab Hippocrate ignoratum,qui multis inlibris-^J/^^y^"^'" 

atque deprcffa , veluti peftifcrae fagittse in ha- fed praecipuc de flatibus num. 6. non folum dc- 

titatores conjiciuntur . monftrat ncceffitatcra ducendi, reducendique 

aeris in omnibus Animalibus , fed verofimile et- 
iam putat non aliunde raorbos evenirc, quamab 
aere , quatemts is aut pltts minus, aut cnmulatior,aut 

. ,, merbtdis fordibus inqutnatior in corpusfe ingerit . 

V. Quartodenique exiifdem humanae fabri- Excre,<b- 

.-•; cx veftibus, ore fcilicct,& naribas liber aperitur «^'^ttj 
Laneifti Oper. Tom. I. N j adi- ^" 

f*) Dc Aur. hum. pag. 107. 



/ 



150 DeNoxiis Pa 

j.barynr aditus aeri per pharyngem , atque osfoph.i- 

^'entricw gum in ventriculum una cum faliva , cibis , & 

Jumfubit, potibus . Quamobrem idem Hippocrates eo- 

deili de Flatibus lib. num.9. Omnia , inquit , qu£ 

eduiitiiy, ac btbuntnrfpiritv.s iit corpus iuferunt , ali- 

quando plures , aliquando pauciores . Id auterii tnde 

manifejiifinfit, qv.od phirimis eruBationes pojl cibos, 

& potus evenirefolent, difcurrente nimirum aere in- 

clufo , ubi perrupcrit bullas , quibus fuerat inclufus , 

VI. Hxc autem itinera , per qua; partini ir- 

repit, partim urgetur noxiuspaludum aer , no- 

bis pra?lucebunt ad cognitionem , atque intclli- 

gentiara multarumrcrum , qu.^ funtmagisab- 

dits , & de quibus in pofterum agendum erit . 



l 



C A P. 



XV. 



Liorganica paludum effluvia quam labcm , Zir 
quomodo tmirant . 

f;/<r<^f/;.»- T)Rxfari hic haud oportcrct, fed tamen ex- 
luftribtis Y. pedit, nonde quibuslibet , verumdeno- 
'^'*"''"'!" xiis folum pcr jeftatem , atque autumnum a pa- 
ter ^fia- ^^'^^ aflTurgentibus effTuviis hoc loco iermonem 
fnm &au^ a nobis inftitui : humidic enim exhalationes , 
tHmnum qux nebularum , & vaporum inftar , Vere po- 
"J"^'"**''' tilTimumillinc folent eflferri , accolarum tranf- 
ntitl " pirationem prohibendo ( funt enim falino .> 
ques ) rheumaticas afiTeSliones, febreique lentas 
cum vifcerum obftrudionibus laspe faepius indu- 
cunt . Effluvia vero calidis tempeftatibus ufque 
ad autumnale squino£lium , cum fmt ex noxiis 
corpufculis magis compofita , tum accolas , tum 
praefertim advenas longe deterius afficiunt. Hoc 
igitur mali genus quale fit , & qua ratione pro- 
veniat , inquirendum nobis proponimus . 
, II. At enimvero.quanquaminoraanica.atque 

^^^/a^,^;^ inanima paludum emuvia orgamcis , animatu- 
per fe fola (]}xs. ad perniciem noftram plerunque fociari 
imrtifera contingat , ( ut luo loco dicemus ) inficiarita- 
■/"'"' men nemo poteft, inorganica per fe iola paffim 
t^iz lethalia, atque exitiofa: quemadmodum 
exhalationes ex terrsmotu, aut ex fingulari 
teliuris indole animalium corpora , fine ulla or-. 
ganicorum effluviorum focietate , labefaftant . 
Qtta ra. IH- Et quoniam fuperiori capite quatuor o- 
ttoieiiifie- ftia indicavimus , per qua: inorganicis effluviis 
riiojfit. in noftra corpora patet aditus 5 pronum erit ,0- 
pinor , animadvertere , quce inde non levia de- 
trimenta , & quo pafto naicantur . Nimirum , 
cum , quxcunque particulx per expofitos hiatus 
liquidis noftris recens infunduntur, fint omnino 
exoticae ; fcilicet nativae , & confuetas illorum 
temperationi , motui , ac fermentationi mini- 
me obfecundantes , necefte eft , ut eorundem 
fluidorum crales , & ac^iones maxime pertur- 
bentur . 
Q^uitnam IV. Ut autem ejufmodi Ixdendi ratio a tyro- 
fint condi- nibus facilc intelligatur , in animpm rurfus in- 
tionesfa- jj^j-gj oDortet , qu2 cap. 2. huius libri de condi- 
iubrts ae- . -i ^ri i • • • -nt 

ris quid- tionibus lalubns aens prxmonuimus.lN am,cum 

que ille falubris aer is fit , fubtilis , asthereus , elafticus, 
conferat gj particulis plerunque ficcis , hoc eft fale quo- 
ammatt ^^^ volatili acidiufculo abundat ; necelTario in 
«cmomire. ^^"^" naturali ubivis externas , vel internas , no- 
ftri corporis fuperficies contingit , & qui in tu- 
bulos fluidis noftris pqrmifcendus le ingerit , fi- 



LUDUM EfFLUVIIS 

cuti ad illas abftergendas aptifTimus cft ; ita ha;c 
fluidiora , atque agiliora rcddit : quamobrcm ad 
naturalis ceconomia; aftiones , ac prxfertim 
fermentationes , fecretionefquc perficiendas 
plurimum confert . 

V. E contr.irio paluftris aer, cum craftus , Ouidno- 
nlinus mobilis, minufque clafticus , wamo ., cTat palu- 
juod pejuseft, impuro fulphure , acribufque /?'"".""■• , 
alibusfitinquinatus ; naturales certe funf^io- 

nes alterabit , liquidifque noftri? admixtusco- 
rundem crafim , morufque vitiabit , fibrarum 
quoque indufta laxitate . 

VI. Et quidem ( ut preflius loquamur ) ^^°*-''"' 

■ c !■ ca ■ c c c V ^iusmodi 

quoniam ejulmodi eirluvia ex coniuiis lali- ftfe^.tj 

no-aqueis , & iulphureo-terreis fragmentis con- explia- 

lurgunt, atmofphxram crafliorem , fimulque '«'• 

acriorem conftituunt ; idcirco cum cutis fo- 

ramina , cranii meatus, pulmonum oftiola, 

cciophagi , ftomachi , atquc inteftinorum pa- 

rictes, glandulas, &valcula contingunt , mi- 

nimas paulatim obftruftiones , fimulque leviuf- 

culas cum.atonia irritationes inducunt. Unde 

fit , ut quae noftris e corporibus perfpirare debe- 

rent vel noxia , vel faltem inutilia corpufcula, 

magnam partera prohibeantur effluere ( cujus 

eflfeftus fignum e veftigio eft vitiatus in advcnis 

color, induftaque corporis lafiitudo) rurfum- 

que deteriora , propter extraneorum admixtio- 

nemeffe^lia, infanguinem, inprscordia, at- 

que in cztera vifcera refundantur ; quibus locis 

eo ufque accrefcunt, & cumulantur, donec, 

naturalibus folidorum, ac liquidorum viribus 

fuperatis , febrem accendant , reliquis comita- 

tam fymptomatis , quibus caftrenfes , ac pefti- 

ferx ftipari lolent . 

VII. Cum autem paluftrem auram duplici ^<anam 
no::a inficere memoraverimus , craflitie icili- " /"''<•• 



cet, & acritie, (volumus id nobis dari) cx-^^"'^^^^ 
priori quidem qualitate conflatur infolidis lan- ^^^ & a-' 
guor , & laflitudo ; jn liquidis vero principium critie in- 
veluti feminale , quo totius ianguinis ad coagu- commoHa 
Jationem proclivitas , exanthem.rta , fitis , lin- J^i"-^''^*' 
gujE , fauciumque alperitas , comatofi arfeftus, 
parotides , aliique decubitus qui ciim inter- 
ni , tum externi per decurfum fcbriiun progi- 
gnuntur : ex pofteriori vero fimile qucddam in 
lolidorum fibris irritationis primordium ft.iblli- 
tur; unde vifcerum ipafmi , vomitus, con- 
vulfiones , ac deliria , morbis ejusmodi valde 
familiaria, exiftunt, atque augentur. 

VIlI. Hic vero univerfara feriem fingulorum />, e/fiuj 
fymptomatum , qua; in febribus a paludibus or- eadeoi it 
tis animadvertuntur , evolverc , atque explica- fjcf^da It- 
re fuperfedemus , quod nobis in lecundo ''^ro ^^^^^^^* 
pervarias earundera febrium hiftorias inftitu- 
tum eft explanare . Nara brevius per exerapla , 
quam per pracepta ad veritatem iter paratum 
eft. / 

C A P. XVL 

Multa lyifeHa paludibus innafci , atque fub or* 
ganicorum effluviorum forma per circumfu- 
fum aerem dtfpergi , 



H 



Aftenus eas particulas profequu ti fumus , 
quae a variis , corruptifque intra paludcs 

cor- 



\ 



L I B. I. P A R S I. C A P. I. 



151 



tandum traftatum conferrc poffLmt. Nam de 
culicum ortu , tranfmutatione , alii(cjue pro- 
prietatibus multa comperimus. 

VII. Et primofi mcdia a;flate duxNucerinx 



corporibuspervimsftuspartim abfcifTx , par- ovadcponunt, cjux propriisoculis vidit PetruS 

tim cmiflfe , ipiritum , quem ducimus, inficiunt; Sangallus , dcfcnpfitquc in Epiflola ad Francil- 

nunc quae de verminofo ibidemfcminio com- cumRedium. Ex eo autem, quod intra cu- 

perta habemus, haud multa illaquidem, fcd biculum, & in exigua plcrunque phiala con- 

non parvo laborc conquifita , perflringamus . tingit ,gradus ficri potcfl ad incrcdibilcm illam 

Paludes ji_ IHud in primis tanquam dicendorum fun- inicftorum multitudincm cognofccndam in a- 

inftiiis^ fi j3n^entn;-n (^ [icet cap. 10. & 11. obitcr jam indi- perto aere , ac maximis paludum finubus, quibus 

Ti'ud"ma- caverimus ) praetenrc non pollumus , experi- prxterconl"uetamftctLiram,jniultitudo iila ovu- 

xime a. mentis fcillcet conftarc , paludes copiofum cfTc lorum accedit , qus ex matutino rore , pluviif- 

^sWtf»/ , irife^torum feminarium ; quorum nonilladun- quedcfertur. 

taxat eafdcm incolunt , qux paflim obfervantur, VI. Neque hoc fuper argumento noftras filcn- 

videlicet bufones , ranx, aliaque a(tf)Priicis tiocommittcrc libct obfervationcs , quippe qua; 

memorata;nimirumMulca:,Cantharides,Sca- plurimum tam ad infe£\orum hiftoriam , quam 

rabxijTipulx, Attelabi,Aracnoides,Squill.?, ad hunc dcNoxiis Paludum effluviislocuple 
Scrophulae, Hirudines , multaque cjufmodi \ 
fcd potifTmium molcftum illud chryfalidum gc- 
nus , quod venit fub culicum nomine , & Virgi- 
lius humoris alumnum , Politianirs vero fcrtili- 

bus , ut Venus , ex aquis natum appelkt . Nam aqus molcs totidem in phialis cxcipiantur; qua- 

locis apertis, atque etiam in cublculis , ubi rum una libero acri exponaturi altcra c con- 

calidis tempeftatibus ftagnant aquae , ocylTime trario hermetico , ut ajunt , figillo ab ambien- 

folet foevificare : de iis auccm , & fimilibus infc- lis conta6lu liberetur ; illam quidem obfervabi- 

flis plura affert fuis in Epiftolis celeberrimus mus brevi vermiculis inquinari , qui ad aquse 

(^) Leevvcnhoekius, qui addit reperta qua-- iuperficiemdelati , rupto cortice, miranda me- 

dam in aquis animalia adeo minuta , nt aliquot tamorphofi in ftridulos culiccs vertuntur ■■, hanc 

illorumceineiiafmulfimptacraffumarenagranum vero ( quam nimc etiam hujus veritatis teftem 

molenon tequent . fervamus) ad m.ulta luftra ab omni vermium 

CuUcum III. Culicum copiam in paludibusmirum in contagione penitus vindicatam confpicimus. 

ingeis fo- jjiodum augeri Gracis etiam hiftoriis memo- Adeo verum cft , culices per aera volitantes 

u-ny^hus"' "^ prodiitum eft. Legimus enim,(c) Mjeandrum, ova fua in ftagnantibus lymphis , ut innuimus , 

lichl. limofum alioqui flumcn , obturatis, advcfto tanquam in propriis nidulis, coUocare . 

luto , faucibus , quibus in mare devolvebatur , VIII. Neqiie vero hic difTimulandum eft , 

fenfim juxta Myontem Urbem induxifTe palu- aquam pluviam per aeftatcm, fi aperto in vafe 

dem, ex qua tanta culicum vis enatafuit, ut detineatur, culicibus longc citius, & copio- 

Myontii moleftia , tsdiotjue aflfefti, Civitatem, fius quam qusvis alia , fcedari. Nimirumquia 

patriafque fedes relinquere , ac Miletum popii- cjufmodi infeftorum ovula propter urentis vim 

lariter migrare coafli fuerint : atque hinc fane folis tabo abfumpta , aclcviiTimareddita , mi- 

inventum eft conopium, & iEgyptiis militibus , nimo negotio ventisobediunt ; undeapluviis 

utpote juxtapaludesftativacaftrafacientibus,ab delabentibus rurftis in terram comportantur . 
Horatio exprobratum . IX. Secundo vidimus una cum Illuftriirimo 

IV. Etquoniam latifTimus philofophics hic Blanchino in aqua, culicum vcrmibus refer- 
^^^^ "Ij' curiofitatis campus fe aperit difTerendi de hujus ta , ad phialae fundum decidinfe corpufcula 
& trans' infe£\i ortu , ac metamorphofi , nonnulla fcicu quxdam lubrocunda obicuri coloris , quae aliis 
formatio' forte non injucunda , breviter iubneftemus. Cu- noftrorum Ibdalium ovula, aliis terrasgranu- 

licesiunt papilionesillorum vermium , qui per la viia fuerunt ; icd re vera nihil aliud de- 

a:ftateminaquislibero ccelo quiefcentibus ma- prehenla iunt, quam fxces ab ejuimodi infe- 

gnonumero, atque incredibiliceleritate nata- 6tis egefta; , qux alioqui cum in paludibusab 

refolent. Figuram hujus infefti , cum inaquis immenfo animalculorum populo copiofifTmie 

degit, pene anguillaremcapitc antennis ador- dejicianturj inde fcetidum , crairumque cf num 

natOjthorace inlliper, & cauda , videbis apud Jo: exiftit , & cumulatur . 

(</)Svvammerdamium.Sed plane miraberis(e) X. Tertio animadvertimus quoque vermi- 

Plinio fine uUo Microlcopii praefidio non modo culos , qui aperta in phiala mirabili agilitate 

culicis in Chryialidem mutatifiguram ; verum movebantur, quique ie inviccmpilcium inftar 

etiam fingularum partium tcxturam di£lu mino- comcdebant ; mox eadem diligcntifTime per ce- 

reminnotuifle ; ut non dubitaverit afTerere ,hu- ram , quam dicunt Hiipanicam, claul a brevi 

jusinfe£li telum, tamctfi proptcr exilitatemccr- mocum amififte . Eo uique patet ab atmolphae- 

ninonpoflit, ita tamen a nacura coneinnatum ra aliquam vitaliura motionum caulam cun- 

fuifTe, utfodiendaacuminatumpariter^forbendo- ftis animantibus advenire. 
quefanguini fijlulofum effet . XI. Quarto vero ne cuidubium oboriatur , 

V. Caeterum hujufmodi animalcula mira gau- quin hujufmodi ovula tum in paludibusdepo- 
mtrlbUh. ^^"'- fecunditate ; nam cum , ruptis exuviis , nantur,tum flantibus auris obfecundent,fequens 

* explicatifquc alis , in papiliones tranfierinr , rur- experimentum a nobis ctiam tentatumadduci- 

fus in defides aquas proprio tanquam in nidulo mus. Sumatur per xftatem, vcl autumnum , 

pan- 

( -» ) Vide Rondelentium de Pifc. palufliib. Aldrovandum lib. 7. de infeflis cap. t. & 2. Charleton de Diff. anima! . de 
infe<Sispricipuepag. m. 60. (i4 ) Tom. i.Epift.^t.&Tom. 2.Epili.p6. (f) ApudPaufaniamin Acluicis. 
{d) Infeifior. Hirt.gencral. tab. I. (?) N.H.lib. ii.cap. n. 



AuBorit 

ibjervatio- 
ries , 



Ex Kurevi. 
na aijH.t 
cutices 
nafcuntur 
fi acri ex- 
ponaty.r . 



Ciiius zei 
ro ex a^juii^ 
p/uzia exoi 
ri:<ntur . 



F.tce! a 
culicum 
vermibus 
in aqua e- 
geftie. 



ne 



Eorumdem 



lidem ■vcr- 
mes qui 
antea ma- 
vebantUT 
obturatj , 
phiais 
inttrie' 
runt . 



1'erinium 
ovula a 
ventis de- 
jeruntur : 
idqus expe- 
rimc ito 
det onftra. 



152, De No xiis Paludum Effluviis 



firatur 
plane »o~ 
vo. 



panni lanei,aut gofTipiniilongitudopalmorum , 
e. g. 20. cujus pars cerato hnteo contegatur, 
compliceturque ; altera vero explicata libero 
aeri ad regionem, in quam expalude ventus 
fpirat , vel laltem adverlo oriente exponatur .• 
aeinde fequenti die utraque pannis pars apa- 
luftri loco amota tela obvoivatur in angulo do- 
mus per hebdomademfervanda . Tandemape- 
riat quis , & evolvat utrumque panni fegmen- 
tum : videbit porro , &mirabitur, fiiuosprae- 
^ertim oculos inftruat microicopio , partem il 



III. Remote vero cum potibus& cibis mul- ^.CuwcJ- 
to evidentius huiufmodi animata effluvia in ^"f«'»"*- 
ventnculum detrucli loient. Etenim iupenon ,^;^„/^„, 
capite demonftravimus , culices , aliaque infe- dctrndun- 
tUper sftatem in aquisnidificare . Facile ita- '«•■• 
que cft intelligerepropepaludes, ubi tot funt 
illorum genera, & unde eorundem multitudo 

per ambientem aerem difpergitur, aquas et- 
iam, quibus incolre in potum utuntur , iif- 
dem animalculis infici . 

IV. Poftremo patet aditus vermibus, eorum- 



lam, quae explicata paludis halitus libere exce- que ovulis cumcibis affumptis . Etenim confer- 



Yit , plenam vermibus diverfarum figurarum, at 
que etiam minutiftimis ovulis cinerei praecipue 
coloris inftar lendium , quorum fane alia uno la- 
tere turbinatam , alia pene Iphsricam, alia deni- 
que ovalem figuram referunt : exiisvero, qua: 
turbinataiunt , & cochlearum ovula referunt , 
vermes , rupto cortice , in papiliones abire anir 
madvertet. Contra vero portionem panni,quam 
tcla cerata paluftribus eifluviis inquinari prohir 
buit , nullis prorius fcedatam vermibus , vel ovu- 
lis deprehendet . Argumento , ut arbitror , cer- 
tiffimo , ex palude quaquaverfum, & ad eam ma- 
xirae regionem , ad quam ventus movetur , no- 
bis etiam non videntibus, infeftorum ovula cum 
csteris effluviis difpergi , & quo patet aditus , in 
corpora prjefertim villofa , vifcoia poroiaque lu- 
bito illabi , arftiufque implicari ; ubi iane pau- 
latim illorum pulli ( modo neceflaria humidi- 
tas non defit )veluti in nidulo foveiitur , ex- 
cluduntur , & augentur , 

XII. Itaque conftat experimentis minima 
infe£\:a paludibus innafci, & ut csetera inani- 
ma cfliuvia , in aerem infdire , & 
fum difpcrgi, quod erat oftendendum 

C A P U T XVII 



i. Per ae- 



tiora femper inIe6torum agmina , dulcedine pa- 
buliillefta, ad quamlibet efcam convolare , at- 
que in iis iubfiftere , nidumque iuis ovulis leli- 
gere deprehendimus . Ita profeflo fru£tus , lac , 
panis , carnes , & quodvis aliud edulii genus , 
maxime circa paludes, vermibus contemeran- 
tur \ ut propterea exploratum fit , cibaria quo- 
que mrgno ejufmodi animalium iatellitio ftipa- 
ra , noftrum corpus neceilario iubire . 

C A P. XVIII. 

An , quando , & qfwmodo a;umata p.iludum sf- 
fluvta humanis corporibus noceant . 

QUoniam nonnuUi fibi perfuadent animata 
effluvia , qua: cum cibis , ac potibus inge- Animat» 
runtur , demitti quidera in ftomachum , fffluvit 
fed squali facilitate oer feceilum emitti , nuUa "*"' " '^ 

■ 1 rL • 'i /- • -11 ■ • O- potit 

mtermi vel nbris , vel iuccis illata pernicie; pro- affumpta 
pterea demonftrandum fufcipimus , tametfi ez- nocentcer' 
dem per hyemem , vernumque tempus , aut et- pori^ft . 
quaquaver- iamlonge a paludibusinnoxia efTe poffint ; per 
sftatem tamen , & autumnum eos , qui paluftria 
locaincolunt , maxime laedere . Quod ut rite 
valeam explanare , duoh^cob oculosponam. 

II. Et quidem fedulo primum confideran- 
daiunt difcrimina, qusinter eadem unius fpe- ,. ^,,/,»,^, 
ciei animalia , pro diverfitate regionum, & tem- lium fjuf^ 
porum, fxpius intercedere animadvcrtimus .demfpeciee 

III. Nemo Italorum non novit , Arancos non ^'g /""vV 

CUm liber , ac promptus fit excurfus or- ubique locorum , fed in Apulia prsefertim mor- ^c tempo. 
ganicorum effluvjorum a palude in ae- bum inducere , quem vocant choream S.Vtti.nbus ann? 

Canes hominum fidos cuftodes , non auavis an- coifideran- 
ni tcmpeftate , fed per fummum aut xftum , aut "^^aneiin 
algorem in rabiem agl . Angues, & Stellio- //^,,/,,, 
nes, referente («) Plinio, lethiferos in Grs- /«•'<•»»'««- 
cia morfus inferre , planeque innoxios in Sicilia ^" ('"&"■ 

„ , ' .t T . , . larem ninr- 

ierpere.Crabronesitem,quiplerunqucmnocua ^^^^ y^y^ 
implngunt vulnera, tempore peftis eiTe nocentif- rtmt. 
fimos, quadere celebrisnarratur hiftoria apud 



Organica , atque Animata paludum effluvia in 
eas mflri corporis cavitates admitti , quis cum 
aere , ttim ambiente , tum influente ad conta- 
Bum funt pofitte , 



t)rganica 

tifiuvia V—* ganicorum effluvjorum a pal 

cum aere ^.£^1 , liber quoque , promptufque erit eorun 

tn corptts — - - 

petetrant. 



dem ingrefTus proxime,, vel remotc in eashu- 
mani corporis cavitates , qus tametfi inter- 
nx , cum externo tamen aere fubeunte con> 
tinua: funt ; unde ipfas quoque externas fuper 
ficies habere dicuntur , licet fint partium in- 
ternarum . 

II. Proxime quidem cum aereo fluido , quod 



r;jr/>//i/'.v7. aiterneinfpirantesperos, ac nares , infauces, A. (/'^Kircherum cujulidam, qui in pefle NeapO' 
■"/"- ^ pulmones ducimus . Nam , quanquam per litana , nefcio qutd adfenejiram obfervabat , ecce 



rionem 
iewit 



jpfius cutis porulos, nifivulnere aperto, nec 
vermes, nec ovulaadmitti poffe videntur ; ni- 
hil tamen eft , quod obfiftat ingreflui ejuimo- 
di corpufculorum per foramina, qujE diame- 
tros fuapte natura multo latiores habent , quam 
fint molecula; dilcurrentium per aera ovulo- 
rum. Quamobrem non raro panismicae, at- 
que etiam oflicula , quse majora iunt quovis 
aerio infe£to, in laryngem, & tracheam in- 
ter comedendum illabuntur. 



autem crabro advolans nafo , & promufcidis fpr 
culo sidem infixo tumorem quemdam effecit , quo 
fenjim crefcente , ac intra vifcera ferpente venC' 
no , intra biduum contraBa pejle exttnBus fiitt . 
& Kirchero priusretuIitMercurialis, mujkas, 
pejlis tempore infirmorum , & cadaverum fucco 
faturatas, mox in alias domos vicinas tranfmi- 
grantes , dum fordibus fuis comejlibiha tnficiunt , 
hominibus iis vefcentibus contagium attuliffe . 
IV. Quemadmodum igitur fecundum varias 

pafcuo. Crahfr,ncs 



(-; N. H. lib. 8. cap. 



(ii;L 



or. cit. 



fefl. 



2. cap. 4. pag. m. 14^. 



LiB. I. Pars I. G AP. XVIII. 



^53 



■* ' vana pec 

forepernir , r 



fioji. 



barumque genera , fapida magis , lalubna , auc 
inlalubria, immo noxia etiam lunt , & venc- 
fica ; ita profe£lo infe£la pro earundem re- 
rum difcriminibus magis, aut minus nobis no- 
centia evadunt . Scilicet quiaillorum aculeis , 
ac vifceribus hsrenc, inque noftra vafa jim 



.*-* I"^''"-' pafcuorum , aquarum , coelique difFercndas , pcr xftatem juxta palndc-, unicum dicm egc- J^'^^''^^^ 
p-JIutem- ^^^-^ npnidLim . volucrum , fru6luum , her- rit ; inde enim propterinfenfiflfimas culicum , ^,,,, ^^J^. 

& crabronum itritationes , ac vulnera, c\xn ^a/iicii e}- 
coa£lus fuerit aufu^ere : irritationes vcro , &y/«w;j. 
vulnufcula, conliderata etiam lejun£lima ve- 
nefico principio , fbmnum , ac liquidorum 



curtum turbant , nervorumquc compagemita 
alterant in accolis, ut , dum inorganicz ad- 
mittuncur liquida iis particulis reforta , qua: fpirationcs maligna fua efie£ta nollris in li- 
ab infalubribus , noxiifque alimentis , & ae- quidis moliuntur, momeniialiquid , non pla- 
rc proficifcuncur . Infefta itaquc in paludibus ne afpernandum, pofTint adjungere . Difyitntuf 

per Kftatem orta , & connutnta aliis deterio- Vlll. Hic tamen hsremus in falebra ; fci- "^ '"htit 

licet an in vulnufculis, quas ab infe£lis per ""'^f"'"* 
tuperticiem corpons apenuntur, ut talivaiia j.,^;,, ^^^^ 
eorum liquida lemper infunduntur, qux m-jua liepo- 
tura; noflra! non funt omnino confona ; ita ""''■'• 
eorum quoque ova deponantur. Nam, cum 



ra efTc rationi confentaneum eft . 



V. Secundo diligenter perpendendum omnis 
;neris venena, qux ab animalibus, infe£l:il- 



inrun- 



fjmnis gf 

nerisve/ie- ^jq^q 

navimm- ^ ^^^^^ ^^^j^ ^[^^j-^ -^^ ^,^^,^^ ^^i^^^ 

eendi ha- i . . : • • n • j r 

hent !4te- duntur , vim totam in pecuiiari if ludo poli 

ctiliaYt tam habere : morlus autem , & vulnera viam ejufmodi animalcula ab ambiente aere in om- 

fli<ido fi- duncaxat aperire , per quam toxico cum tan- nia foramina , qus habent oftiola paulo la- 

'""'• guinc pateat commercium. Ita viperinusdens, tiora , quam fint illorum moles, foleant ir- 

nifi lethali fuo tabomaderet, innoxius eiVet . rumpere : ubi tamcn anguftiora invenerint , 

l^enenata Contra vero acicula , cujus vulnus fere fem- fieri poteft , ut cunei more , difindendo , vul- 

aitmalia per innocuum eft , fi ejus cufpidem vipereo nerandoque , ampliora reddant, idonea nimi- 

non occi. yeneno ( ut olim Scythica tela fucco iethi- rum excipiendis illorum ovulis . Probabilem 

tiere lefi^^^^ ) iHiiiias ; perinde quafi mordens vipera vero ejutmodi conje^luram faciunt ea , qus 

infiifo per occidit : uc propterea foli fluido vel faltem nos ipfi contingere videmus apud illos pa- 

vulnHsve- corpori inorganico univerfa fere in venena- luftrium locorum incolas , qui ftatim at- 

nefico It- j-jj i£tibus laedendi facultas videatur tribuen- que nocens illud hofpiciuni experiuntur, 

- ' "' da. Haec cum ita finc, pronum eftintellige- faciei colorem in deterius mutare , variif- Paludum 

re , omnia animaiium venena, quatcnusittu que puftulis , atque exanthemacibus {ce- incoite vi- 

Ixdunt, non denti , auc proraufcidi , fed pe- dari folenc. Pofte vero animata corpufcula ex- '"^.■' "" 

cuiian lucco vim omnem , atque energiam trmtecus mcro tub cutim tern , clare docent /p,.^ ^o,. 

acceptam referre . Itaque videri paradoxon mi- cum vermcs, quos( pellicellt vulgo dicuntur) /r<»>J««/ . 

nime debet, fiftatuamus, infe£la, acque ani- in fcabie per concagium indu£la, crebroani- 

malia venefica, qua; non nifi microfcopio cer- madvercimus; tum ea ( modo verafint)qua: 

ni pofTunc , non morfu , non vulnere interfi- in Africa adultos homines( (^r) Dracunculo- 

cere, fed infufo per morfum, vulnufve in tu- rum nomine) & in Germania(^)Crinonum, 

bulos noftros venefico fluido , quod inorgani- pueros adoriunrur . Intcrim vero probabile 

cam quidem fubftantiam , licet in corpore or- videtur , minuta hxc animalia frequenti eciam 

ganico elaboracam , arbitramur . Idcirco , morfu interna vifcera laedere , cuminfauces, 

cum in paludibus oftenderinius , exvariacon- ac prxtertim in ftomachum , atque inteftina 

gerie putrefcentium corporum per jeftacem mo- f>Epe fspius viva perveniant ; fimulque luper- 

leculas evehi omnino exitialesi fequicur , uc ficiem texcura» minimarum illarum parcium 

easdem five in auras , hoc eft in efipuvia inor- mechanico inftrunienco dilTolvere quoquo mo- 

ganica cum acmofphasra difperfje , in noftra do valeant. Sed ifthaic Ijeficv, non cancum a 

corpora proxime influanc , five ab ipfismet in- veneno liquida noftra afBciente , quantum ab 

fe£tis advehanturin accolas , unofemper, eo- irritante, exedentique folido profecta dici de- 

demque modo necem inferant ; quod fcilicet bec, uc lacius infra de indigenislumbricis di- 

liquoremcrafi, mocuique lymphs , fanguinis, cemus . 

ac fpiricuum noftrorum penitus hoftilem , no- IX. Deinde nulia certe apud Arcis peritos 

xiumque infundant, admifceantque . controverfia oriri poteft de noxa, qua palu- ,>7C4T^' 

VI. His pofitiseanunc perfequamur , qux ftria infe£ta , pravos tiios tliccos cuni hViva xntm Jui 

^"° „^-. prajcipuum qua;ftionis func argumentum ; vi- fuccifque ftomachico , & inteftinalibus permi- c-<'"»n/«'»- 

'c-»q'^«->;/<j delicet in quo proprie confiftat deleteria vis fcendo , nobis inferunt. Nam, cum fuperius ''"'" ' '^' 

nojirum animatorum effluviorum e paludibus exeun- fufe probaverimus, eorum promufcidem ma- ^^^"^^«^5 

eorpus cor. ^[^^^ ^ Exploratum quidemnobis videtur, or- dere , ut & iliorum omnia vifcera fcaterc de- f/^y/o /../yi 

^"'"■^'"'^ ■ ganica , atque animata effluvia a paludibus leteriisliquidis, fieri non poteft , qain devolu^ f '<«'■"■• 

prodeuntia triplici potifTimum modo noftrum ta cum cibis, Scpocibus, in llomachum , ibi 

corpus viriare . I. per f e ipla irricando , vul- quidera confundancur cum noftris fermencis ■■, 

nerandoque. II. quodforce deceriuseft, pra- ac proinde , ficuti ex alimentis infalubribus 

vos fuos luccos cum noftris liquidis permi- Ixdimurj ica juvari nuUo modo poterimusab 

fcendo. III. denique indigenas lumbncosnu- efca tot impuris infeclis contemerata , qua;, 

triendo, faginandoque . cumfaeces etiamemittant ,ultro viciabunt no- 

InfeBorurn yil. Et primo quidcm de irritatione , & ftrumchylum, quem cajteroquin verofimile eft 
vulnera . f. ^j 1 • rr a • . •n • " •! -^ ,■ ■ L—ia 

vulnere nulii certe dubmm elle poteft , qui ab iifdem viventibus vermicuhs m procnum 

ali- 

{") VideVVelfliium dc vcna Mediana. (^) Et Etrrrmllerum fuper hcc argutnento. 



'ujirin 
0- 



•te 

q'.03 le^ ui 



I 



154 DeNqxiisPaludumEffluviis 



facros , 



9'*?'" alimentum affumi •■, ;unde hac etiam ratione 
juUu* an- hoj^ijjem offendent ; pluries enitn vidimus fru- 
£iuum vermes tenuillimos a puens ingeiros 
molc etiam majores per alvum excretos . Qua- 
mobrem conjicere poilumus, paluftria inlecla 
iucolarum corporibus permixtione quoque exi- 
tialium fuccorum , & fubtraclione utilium , quae 
in nobis funt , plurimum obeiTe, 



tem incipiat fe movere 'verr/tis , incipiat vefci , ar 
•vum dejtcere;hiec eteniyn omnia a verme efflci conflant 
ex ejus anatome ; injlruiii fimt ennnfuis intejlinulisy 
ftecibus, pre, ano; tgitur a chylo tiepafcentuy allquici , 
quod effe poterit tale , ut ipfum vitiet ; fteces vermts 
c/jylo permifcebuntur ; ttnde vttiabitur fortajfe ci- 
tiiAs ; fed & punget admordendo membranas , vel^ 
eafdem velltcabtt allabendo , rependo , hierendo , 



X. Poftremo esedem beftiola xgros non pa- Abhocfolofenfuuniverficorporisperverjiofieripo 
rum lasdere polTunt , quiaabeunt in alimentum terit , & prtmo propier doloris fenftm refiuxusmil 



Ba , e>- 

lnmbvict 
multipti- 
eentur . 



Minuta 
htec tini- - - . . , 

t,ijiij in lumbncorum. Curn enim pilces puliUi agran- 

Jumirict- dioribus; bruta minora a majoribus ; mmutx 

^"'"'fi'"" aves ab ingentibus, & rapacibuscomedantur: 

' "'• fimiliter inlefta iis quje mjnorafunt, vefci foT 

lent, ut alias de vermiculisin aqua natantibus 

a nobis indicatum efl; : idcirco quje pravis fticcis 

redundant infecta pravos ctiam ingenerabunt 

fuccosiniis, aquibusdevorantur ; proindeque 

fleri potefi; , ut lumbriciinteftinorum indigenx 

in peftilentibus affeilionibus ideo ferini tandem 

evadant , ac rabidi , non iblum quia febrili ^gro- 

tantium sftu vexantur , verum etiam quod no- 

xia tum ova, tum infe6la cdunt, qux apalu- 

dibus proficilcuntur . 

a XI. Ubi autemmultainfeclisefcaparataeft, 

■^""ff,,." ibi quidem primum faginantur, luxuriant, & 

(itim ac- multiplicantur. Atque iiinc forte ducenda eft 

(nlis infe- caufa mirandx illius propagationis lumbrico- 

rum quam paiTim cernimus apud paludum ha- 

bitatores, qui cum aquis, cibis, & aere , mi- 

nimorum inieftorum copia refertis affidue utan- 

tur, facilefit, ut lumbricisadeofertilibus, ac 

faecundis icateant , qui poftea ideo ad l^dendum 

jEgros funt paratiores, quia ob loci anguftias, 

feDrilem calorem , iuccorumque acredinem , 

inter fe ad n.xam conciti arma fuacontrain- 

icftinorum parites convertunt : irritant enim , 

ac vulnerant majori quidem ob rabiem , deterio- 

ri vero ob pravos iuccos morlu . Quod , utcla- 

re cognofci queat , animum admovere oportet 

ad ea fymptomata , qu£ apud pra6ticos a lum- 

bricis profecta memorantur : fcilicet ad magnas 

febres, pe6toris dolores , fpurias pleuritides, 

. convulfiones , ac deliria. 

b HiPto- ^^^- Pulchrior eft hiftoria ab ( <7 ) Hippocrate 

craie nar- defcripta , quam ut hic prxteriri debeat . JEgror 

rata de tabat , inquit , cum uxore fua ; furtofum qttsd tn 

lumbrico- y^ habebat ; poflea vero , ubi proditffet ab ipfo 

^^ lumbricus fubcraffus y flatitnfedatus efl , ac dormi- 

vtt . Deceffit tamen feger, quia mala tum a 

verme , tum a pravo humorum apparatu jam in- 

du£ta id effecerunt ; ut in eo videre contigerit 

quod paffim accidit in vulneratis ; quorum e vi- 

iceribus , tametfi enfis auferatur , adhuc tamen 

vulnus perfiftit , acnecat. 

Xlll. Ut vero Artis tyrones jetiologiam mor- 
borum , qui a lumbricis inteftina corrodenti- 
bus oriuntur , perfpicuam habeant ; exfcribe- 
de morbis naus hic intcgram paragraphum clariHimi Lau- 
quialum- rentii(^)Bellini, noftri ,cum viveret ,amicif- 
fimi : Vix , inquit , quidquam mali fub inttium 
generati vermis produc itur : neque enim ullum ejl 
vitium infanguine , autcteteris humoribtis: mox au- 



ttis 



L.aurentii 

Beitini 

fenientia 



brieorurn 
tnorfibus 
miuntur . 



le nullo ordine , ac lege fpirttuum , ex quiuus deli-! 
ria , lcefa imagtnatio , lafa memoria non rtte motis , 
fed per impettm refluxus quaquaverfus dijfilientir 
bus fpiritibus ; convulfiones , & convulfivi motus 
eodem de nomine ; deliqtita , turbationes vifus , & 
auditus ; vigilite ; flridor dentium ; conJiriSiio la- 
biorum ; vomttus ; clamor prreter occaftonem motis 
earum parttum violenttus per refiuxum mufculis ; 
hinc tra , hinc vexatio corporis , hinc inconjiantia pa-i 
cate , aut cum impettt pro vehementia refluxus , ac 
moderatione . Et qua; fequuntur digna etiam ut a 
doftiflimis quibulvis identidem legantur . 

XIV. Multo igitur nravior noxa erit a lum» 
bricis illata ; cum non iolum irritando , mor- 
dendoque ; ied pravos fuos fuccos noftris liqui- 
dis infundendo , ac permiicendo noceant , qnod 
in peftilentibus febribus ex paluftri halitu or- 
tis, eft frequentiffimum , 

C A P. XIX, 

An inter animata Paludum effluviajint aliqua cen 
teris minutiora , quie intra fanguinea vafa dete-^ 
rius multtplicanda ferantur ; & quaft vereepe- 
ftis , ac peflilentium morbortim differentia . 



Cio non deeffe inter do£tiffimos(c) Viros DoBorura 

ftilentium 
morborura putant congeriem minutiffuno- '^""".■J^ 



^ qui caufam peftis sque , ac peftilentium "^ 

morborura nutant coneeriem minutiffuno- *•' .-- 
i , . w -, mtnuitjji- 

rumvermium,cumlangumequaquaveriumper „,„ .„^, 
vilceradebacchantium, qui peculiari mole , fi- mibus,ijui 
oura , & qualitate infigniti extriniecus in vafa '" """J^ 
mdificaturi penetrent,quique juftiffimx iras Dei-^J^^^^^* 
adminiftri perniciem huc illuc per terrarum or- . 
bem importent . Sed quemadmodum inficiari 
non aufim , ejulmodi hypothefim locum habere 
poffe in vera pefte , qua; propagatur per folum 
conta6lum, aut vicinitatera poroforum corpo- 
rum , quippe qux prsfatis vermibus infici pof- 
funt , vel fi ialubri coelo , & vi6lu laudabiii utan- 
tur ; fine ulla videlicet communi cauia, quemad- 
modum e. g. viperse homines , aut bruta invade- 
re , ac necare lolent ; ita profe6to probabiliffi- 
mumducimus, peftilentes rnorbos, qui pecu- 
liaribus unius provincix locis , propter commu- 
nemibi caufam, atque inquinatum praetertim 
expaludibus aerem, epidemice vagari lolent, 
non vermibus , qui intra ianguinem nidos fibi 
parent , fed noxiis halitibus , & organicis efflu- 
viis occafionemomnem, principiumquc debc- 
re i illisquideminianguinem, & idqueetiam 
in nervos ; his vero npn ultra nares , fauces ; 

pul- 



(a) 4.Epid.num.28.videeleganti(TimumFranfcifciVallefiiCommentar. (b) De Febr. prop. 29. (f) A.Kir- 
cherus in Pellis Scrutinio fea. i. c. 7. & 8. Ciir. Langius in Pathol. anim. cap. 6 j. Mangetus Bibhoth. Med. toin. 4- p- 
22. c. 1.&4. A.ValifneriusinEpift.hetrnfcalingua, decaufiscontag. morbor.inbobus. 



hiB. l. Pars I. C A p. XIX. 155 

pulmones, vfntriculum, & inteftina fe fc in-t ratis, quieviccinis paludidibus frequentifTimi 

gerentibus, Romam veniiuit , neque in cadaverum extifpi- 

putt f!t II- Atque in hoc potilTimum difcrimen get ciis, infq£la aliis in vifceribus, quam in ftomacho 

()'ijferentia nuinse pcftis a peftilenti , & caftrenfi febre pofi- atque intcftinis ubi fpatium,quiet;em, & alimen- 

gemnna ^^,^ gj^e cenlemus , quod ipfms peftis feminium tum facilius , quam alibi inveniunt , a nobis ani- 

^bteca^ren- ^'"'- virulentiffimi vermes \ qui de longinquis madverfa fuine . Caeterumper fummumDivini 

p. etiamregionibus tranfvefti abfque ulla deinde Numinis beneficium nunquamcurandiepcfti ad- 

univerfali caufa , atque inibnte penitus aere il- fuimus ; & propterea hac etiam ratione a fercn- 

lius loci , in quem recens dciasvire incipiunt, per do ccrto judicio de peftifcris in fanguine vermi- 

corpus poroium , & villoium in corpus fimile bus , tanquam de rc nobis pcnitus ignota liben- 

moventur , ut denique ad genus illud animalium ter abftinemus . 

perveniant , cujus uiccis & languinc potiftimum 

caudent , &nutriuntur: peftilentesveroepide- * C A P U T XX. 
mic£E tebres onantur a principio communi , 

fcilicet vel abaere, velacibis, velapotibus, Synopfts eomm , qua vel fpar/tm haSlemfs diEia 

vel fimul ab omnibus ad perniciem vitiatis , qua; /'<'« > ""«1 aeihuc explicatuJa ftsperfmn de per- 

fenfim agunt, fluida primarum masimer via- "'"'^ tttrii(fqt'.e generis efflu-jiorum , &qitopa^ 

rum inquinando; & fi quid verminoii labis ^" cajlrenfes febres indticant , 
iifdem ineft ( ineft vero femper paluftribus in 0« 

ris , ut fuperius demonftravimus ) iime fuam '-p Ametficap. 15.& 18. feparatim egerimus IncKratio- 

perpetuo in ftomacho , atque inteftinis tragas- 1 de modo , quo inorganica pariter , & orga- "J^^jrJ"' 

diam pariter excitat. Quamobrem peftilentiales nica effluvia incolarum corporibus noxam atie- ^„^^ ^0»- 

febresabeffluviispaluftribusortsE,quashicper- runt: nihilominus de utriicjue nunc Qomm\x- junExim^'- 

traftamus, quemadmodum lumbricis affidue niterdiiTerere haud inutile futurum arbitramur; ''"»''■''•'</•' 

copulantur , ita tertianarum typum ab initio pra:fertimcumad inducendascaftrenles febres , ^*J^;|^-'^' '''*'. 

^"'^j|,n'^'^ plerunque fervant:quia nimirum hypochondrio- non feorfum , ac fimpliciter fed fimul conjun- ^/^'^y/ 

^^, fji^'i^. rumfermentamaleaffcftacumnatoinde chylo ftimque tum nud.T adlpirationes , tum multa , ;„or«j .,:- 

viis orta ejufdem indolis in vafa tertio quoque die dete- variaque infefta labem corporibus noftris infe- ris,fa»gi<i- 

prinmpio riusinfluunt. Exinde vero luculentiflima ratio rant, atque iniportent. nequeveroMedicus ,"'■'.' ^■''* 

'Z'1'""' deducitur , cur in genuina pefte inutilia fere fint cum ejufmodi iEgros curaturus eft , ieparare aut ^"'„'„, "^'^. 

ad avertendam cauiam ea remedia , quae purgan- poteft, aut debet diverfas cauiarum naturas, organa 

doaeriadhibentur: hicenimfialiquid prasftant atque iilatarum affeftionum ideas . majons u- 

( eft autem tenuiffimum ) hoc faciunt, impedien- II. Ut autem refte intelligamus utrumque le- -'''■' ' 1"'^^; 

do, ne incolarum corpora ad peftem fufcipien- dendi moduni , repetendum eft exphyfiologicis, °,'^,^(,' . 

dam magis difponantur, Contra vero populi uti- hominum vitam , ac valetudinem nihil aliud ef- tnntia fint 

liifimum experiuntur confilium , quo omnis ex- fe , quam perennem placidumque fluxum , ae re- eporttt. 

tcrns contagionis occafio interdicitur, ac pro- fluxum aeris ,fanguinis, & liquidi nervorum per 

hibetur. In peftilenti vero febri , quz ab aeris fua quaque vafa , & organa majoris , utdicunt, 

labe proficiicitur , ea tantum juvare iolent?, quaj ufus , qux tamen probe confticuta , & mutuo, at- 

veladcorrigendamatmofphxrjE indolem, vel que akerne agitata,& agitantia fint oportet.Hoc 

ad intercipiendum ejuldem motum, & influ- fane magnus (a)Hippocrates paucis quidem, 

xum admoventur. fed diiertis verbis expreflit , dum inhominibus 

Dubitatur IH- Porro vatem , non Philoibphum agerem , tria contemplanda nobis exhibuit , coutinentia 

4>n in ca- fi experimcntis deftitutus affirmare auderem , fcilicet , contenta , & qu^e cum impetu nsoveii- 

^T^^"^ in caftrenfibus ejufmodi febribus vermes ad tur . Tria ad 

vernies fanguinea quoque vafa penetrare , atque afcen- Ill.Porro ad perfe£torum animalium , atque ^''* f""" 

fanguineis dere . Oporteret cnim febri laborantibus cx pa- ad hominis prxiertim vitam conftituendam , ■^'^^"^^^^r 

■2;«^^/?/? luftriaere identidemlanguinem mittere , quod confervandamque opus eft I. quidem iis cor-yi,M . 1. 

inferant . ^.3^0 medica ratio patitur ; ac microfcopio poribus , qux motum imprimunt , & communi- ^07'c'''» 

ejufmodi inlef^a , fi qua fint , ipfo in cruore dili- cant . II. multis, qus communicatum excipiunt, ?"/"•'•'•■•'"■' 

genter explprare , quod huc ufque nobis concef- & confervant . III. pluribus qu^ impreftb mo- ^^'^^^l^/^ ^ 

lumminime fuit. Sed , quanquam vermes in tm refiftunt, eumque moderando quaquaver- ^k^ «£-.•- 

edu£lo fanouine confpicerentur , attamen in fum communicant : ita tamen , ut aliaaliisea/"""^ > O* 

dubium adhuc veniret, an infe^ia illa confi- lege refpondeant , acfubferviant ,utin fingulis ^°''^''\ 

deranda efTent tanquam malorum caufa ; an ccrta fit moles , figura , & confiftentia , cer- 'i'!"J '. "■ ' 

lecus, quod probabiims putaremus, tanquam tufque ut modus , ac menlura vigoris ; quemad- a'.-»; p:ci-. 

effefta diiToIutas fluidorum compagis ; unde mi- modum accidit in horologio, inquo vispon- >*'""'"> C" 

nutiffimaquajque ovula, fanguineis particulis deris , autelateris, qus motumimprimit, ne--f''.f''-s '''■•'■ 

prms obvoluta, in libertatem vindicarentur, aut que nimium excedere , neque infra renixum ro- 

ab externo aere fuggererentur . Nulla igitur in- tarura, ac fufflaminis pofita fit oportet , fed Horoh-ii 

ftru6ti autopfia de peftilentibus hiibe inleftis in momento renifuum ita temperari debet , ut al- ^xemph 

fanguine fententiam ferre non poffumus ; fed in- terum ab altero magno viciffim exceffu minime ^" ''fj'' 

genua potius noftrx ignorationis confeffione fuperetur ; hinc enim rots , ac poftrema index '*^^ 

contenti, illud fateri candide debemus , neque (modorite conftrufta fint omnia)per xquales 

in abiceffibus natura , vel arte apud xgros exci- gradus blande mcventur, vitaque quodammo- 

doip- 

(«) «J.Epid.fed.S.num. ip.fccundumFocefiidiviiionem. 



tor.:!M 



I 



torgs Jhnt 
eerls O" 
dherif 
rarticul.t , 

V«* I '■'■'■ 
tfionum -je- 

/iculas & 

tertbri 

1'irmbra- 

nas /•'■-•- 

taunt . 

Tiia qar,' 

que irj aeie 

tarida , 
foidfSy e- 

later , O 
ar^fiflen- 



^:io paBo 
/i.fiT tria 
jjlup.ribus 
efftuviis 
vieimtuf . 



fjnf da- 
Mia infc- 
y,it vnle- 
t::dini ta- 
Irijlie tx- 
J:!>n . 



I. Tltudo- 
v.vM ac fo- 
irdoruni 
niotunt re- 
tatdat . 



*.0/'[}ruit 
lorporis 
tKeatus,&- 
ferfpira- 
tioiem 
prxpedit . 



eoifpur- 
c. tj&in- 
efuinnt va- 
riis corpuj- 
tulis . 



156 D £ N O X I I S P A L U D U M E F F L U V I I S 

do- iplius horoiogii fervatur incolumis . pungens, atque erodens evadit; quamobrem* 

IV. Sunt enimvero noftris in corporibus ubique loeorura excitat irritationcs, ac pro 
primi motores particul.-c aeris, atque letheris , divcrro partium ufu , officioque diverfa quo- 
quae {5ulmonum veficulns extrorfum, ccrebri- que fymptomata ciet : in primis vero 
que membranas introrfum prementcs conten- inducit prxternaturalem fanguinis fermen- 
ta liquida ad motum agunt , iifdemque lenfim tationem , invicem confpirantibus tum iis 
admixta , fluiditatem , atque elafticam vim con- corpufculis , qux , cute non perfpirante , re- 
cilianti quam ob caufamvilli, fibrzaclacer- pelluntur , tum iis , qux ab aere , & cibis 
ti tenduntur, feu tonicum robur acquirunt, omnino extranea , atque hoftilia cum chylo , 
coquQ fecundura varias mufcidarium partium lyinpha, bile , aliifque hypochondriorum fuc- 
texturas adaufto , acceptum motum aeri , & cis jam vitiatis in vafa infunduntur. Sympto- 
liquidis per vafa difairrentibus vicifllm red- VIL Neque interim de fingulis meminero 7/"*^»^* 
dunt, atque reftituunt. fymptomatibus, qux ab inquinatis irritanti- Tr^r.-j /;- 

V. Cum vero in aere , quo circumfundi- bus liquidis , hic aut illic interceptis , fufis qy.idispro^ 
mur, tria potiffimumad noftrumargumentum vel coaflis proficifcuntur, ad quod genus re- ^*^'^'^'""'"" 
confideranda fe fe offerant, fcilicet, pondus, ferri pofTunt in lingua, & fcUicibusaiperitas, 
elater, & confiftentia ; cumque ejutmodi rcs & nigror; in cute papulas ; in ilomachonau- 

ex varia crafi , ac mixtura extranearum fea, & vomitus ; in inteffinis diarrhoex ; in 

particularum variari foleant , nemo philofo- abdomine tenfiones ; in artubus jeftigationes , 

phantiumnonlntelliger apaludum effluviis vi- rigores , & convulfivi motus ; in prsecordiis 

tiari ienfim in atrnofpha?ra primo pondus, cum anxietas; omniaque pulfuum, acrefpirationis 

aquere moleculx aeriis gravioresfint : cfTe au- phsnomena ; in cercbro deliria, & ibpores; 

tem graviorem fpiritum prope paludes perfpi- in parotidibus tumores; millequc alia, qus , 

cue edam ex barometris , nudifque fenfibus ubi peculiariter de hujufmodi febribus agc« 

patet: fecundo elaterem, quoniam eadema- mus , fufe rcceniebimus; ea tantuni hocloco 

noflris le6toribus fedulo retra£\anda proponi- 
mus , qujE cap. 1 8. jam pcrfcripfimus : f cilicec 
paluflria inlefta , quae cum cibis , potibus , 

cant , & enervant : denique crafim , & confiften- atque aere ingeruntur, muitis modis obefTe, 

tiam turbari , quippe qu£B crrafTior evadit , ac fed potiffimumindigenarum lumbricorum mul- 

fexcentis admixtis qua organicis, qua inorga- tiplicationem , & teritatem promovendo , a 

nicis corporibus contcmeratur . quibus vulnufcula in ipfis inteflinis inferun- 

VL Finge modo ccrpus hominis cum in tur, quje flatim veneficis fuccisadfperfli, non 

folidis , tura in fluidis optime conftitutum , folum dyfenteriam inducunt , fed etiam gangrae- 

ad paluitre tamen ccelum per sftatem , vel namcontrahunt , mortemque .Sgrotis acccle- 

fub autumnumfcconferre; ibique unumdiem rant :utin Romanaepidemialatius docebimus. 
moram trahere ; quis non ftatim fuos ante o- 

culos proponet ab aere illo propter enerva- C A P. XX: 

tum elaterem fluida, ac iblida debereinhof- 

pite enervari , & de impreflb motu multum Cf.r juxta palucies iwSiti pr,efertitn iiidormieutes 
rcmittere? Qj.iis non cognofcet propteradau- inagfs qitam vigilaittcs Itedantur . 

ftum in paluflri atmofphasrapondus, crafTio- 

rcmque redditam confiflentiam , Ipiraculacu- V T Emo , arbitror, dc fafti veritate dubitabit, 

tis, oris, pulmonum, caeterarumque iiiperfi- l.\| qui diuMedic^ Artioperamdederit. Nos Per ajla^ 

cierum , quae ab eadem continguntur , vali- certe Romana Nolbcomia per fffl:atem , & ''>" f^"" 

diuspremi, atque obftrui, quod perindeeft, autumnum plena videmus miferisagrorumco--^y^''^^^"* 

ac liberam tranipirationem ibidem repulfam lonis ; ac perUrbem fa:pe dolemus incautos ve- ^r.-Wj 

pati ? Quis animo non reputabit , propterva- natores, ac peregrinos, quamquam non lon- »jo>-^oj- 

rium pernicioforum ilii aeri intermixtorum 20 tempore palutWa loca incoluerint ; quia <:'eant , 

r • • f 1 /- 1 priclertint 

corporumconcurtum, vias,cavitates, vafaque tamen brevem tomnum prope iacunas cxpe--rj ^^^ 

pene omnia confpurcari ? Unde neceffum fit runt, malignis febribus affliflari . Labem au- rnieyis 

apud advenam labefa£tari inteflinum liquido- tem hanc ex fomno praefertim contrahi ani- 

rum motum, diminui fluxilitatem, atquein- madvertit quoque M. A. (rt)Severinus,qui ubi 

mortem deflet egregii Juvenis Jo. Martini Bren- 
delii, tcribit ad Michaelem RupertumBesle- 
rum in haec verba : Sed tubilomntus accv.fattdus , 
quod rei Medica , ac difcriminis peregrtitatttium pe- 
ritus ; ultro aeris tnclementiie , morbofaque conta- 



ques interje£ls particuls , cum fint incom- 
prefTiles, contiguis, ac refilientibus aerisfpi- 
rulisobnituntur, easque proinde maxime impli- 



mdor- 



4.. S-ingui- 
nis tempe- 
ratura vi- 
tiatUT . 



quinari temperiem, ac mixturam , fimul et 
iam oppilari cutis porulos , "enervarique cir- 
cumpellentium vifcerumfacultatem , unover- 
bo univerfum corpus labafcere , atque in de- 
terrimum morbum incidere , quem pernicio- 

fam , caftrenfem , ac peftilentem febrem ap- gionis aleiS fe fuppofiierit ; ac quod majtts ejl , 
pellaraus. Nam volaiilior tanguinispars, quae periculum auxerit pernoBatu noBurno fttfpicto- 
naturaliter dulcis, oleoib-baliamica , fumraa?- fre fpirationis ad lactiflria Romatia plagte , fub 
que pernicitatis efTe debet , qusque vitx ( ubi qua <& alii complures peractito morbo periere . 
foIidorumftru6lura refpondet)non comesdun- Dc quo fane periculo Roma fecedentes ad 
taxat , fed fere au6lor haberi folet , acris, falubriora loca ferio admonuit Jo. Baptifta ( A) 

Do- 

(«j Tn Epifl- M. S. data die 18. Oaobris an. 165?. qui noffra in Bibliothcca alTervatur , tcm. i. pag. 
J7. a tergo. {^b) De Reftit. falub. Agr. Rom. pag. 115. 



L I B. I. P A R S II. C A P. XI. 



157 



Donlus , ne fcilicet medio itinere in locis bus preffione , quae vigllantibus fubficiio vc- 

qravibus, noxiifque raoram trahant , praeci^ nit ianguini, ut celerius ad cavam recurrat. 

pueque ne dormiant . Subditenim: atque inde Quod intellexifTe videtur (^) Hippocrates, 

accidere puto , ut tmlti aflate Florentiam pe- ubi agensde viribus fanguinis ad prudcntiam , 

tentes intereant: multoqtte plurcs qui Neapolim ait : QiWfm fomnus corpus mvaferit , fanguts fri- 

proficifcuntur . ^^fi'* i <* »'*'«'''* enimfomno frigefaciendi ( hoc efl: 

II. Opportunus porro hicrcapcrit campus minus movcndi) visefl. Infriqidato autemfan- 

admonendi eos, qui paluftrcs plagas fuipe£tis guine , languidoresfiuntejusmeatus. Hocautem 

"^ irrumpentibus unde- 



languore cflficitur 



ut . 



quaque malignis effluviis , patcntioresfint adi- 



tfofui • 



Compnha- 
turinceri 
iMGni/ief. 
Riva, 



ViK, 



l.otiga it- 
iam mora 



Caven 

dtt>n 1 _ , ^„. j.„. ., ,. . 

foyiino tn tcmporibus adeunt ; ut eo majori ftudio a quie- 

'ter l^lla- ^^ ' ^^- ^of^i^o "s locis fe abftincant , quo ma- 

tent i efl gis paluftris aer (cum crafliorfit, & fangui- tus , & propulfandi facultas imbccillior. 

enimexi. ni lentorem inferat) vegetis etiam , ac viva- V. Quod vero attinet ad effluviorum pra- 

cibus fpiritibus compedesfolet injicere , atque vitatcm, ccrte eadem poft folis occafum per- itcm'»"'^'^ 

ad foporem comparare } id quod primus pos niciofior eft . Qiiidquid enim per vim ioVis pa/uflna 

admonuit difertiftimus in Re Chirurgica , mi- attenuari, diftipariquc contingit, eo receden- '/i?«w/./ 

hique olim in Anatomica Prxceptor Guliel- te , concretione gravius cfficitur , tcrraeque P"""^'"- 

musRiva; qui, cum faepe per agrum Roma- r^urlus incumbit, & dormientes infeftius ado- ■'""^''■'""' 

iium digrederetur , ac femper vim fibi faftam ritur, Enimvero atmofphaera, cum advefpe- 

^d dormiendum fuperaffet , femel tandem per rafcit , ob folis rcccfTum , ccelefti igne , ac lu- 

Autumnum Anni 1675. poft venatum fubar- ce movente deftituitur: undevariae particulae, 

hore juxta coenolam terram iomniculoius in- qux divifae, ac mobiliores commercio vivi- 

caute confedit , atque ad Urbem mox rever- dioris asthens altius , & quaquaverfum move- 

fus ex peflifera febri diem fuum ante fepti- bantur, denfari , acmutuo quafi adhaererein- 

mum obivic , cipiunt ; quare corpufculis duntaxat aqueis 

III. Sed quandoque accidit, utetiam non diluta: in nebulam , rorem , humoremque, 

dormientibus prope paludes febris, vitsque non ampliuspneumaticum , fed taftilem, in 

jniis ocis, p£j.jj.yiyjj^ obtingat ; fecus atque vulgus opi- eam terraquei orbis regionem defcendunt , a 

,„,jerj. natur, quod tocam noxii aeris labem lomno qua per vim folis eveits fucrant j ac proin- 

tus, nati- alTignat . Nam , fi quis longam iis in locis de dormientium corporibus incubant , qu^ 

vorumque rnoram trahat, fi aquis , frudibus, oleribus majorem illorum copiam & perniciem faci- 

ci a>ur>i, £-^1^ eodem ccelo natisutatur; fi denique im- lius imbibunt. Qiiod quidem adeo perfelu- 

tifusperi. prudcns Baccho , Venerique litet , potiflimum culentum videtur , ut pluribus cxplicare fii- 

eulumaf. vero fi malo corporis habitu antea laborave- pervacaneum cenfeamus. 
fertnt. rit ; aeria lue , quamvis non ofcitans , nec V. Neque vero folum dormientibus no- 

dormitans , corripitur . Etenimcunftatlo , ma- xius eft per noftem paluftris aer; fed ctiam 

lufque viftus vim peftilentis aeris adauget ; iis , qui vigilantes per coenofa loca Iter fa- 

dum mala valetudo, atqueotium cum vitiis ciunt. Qiia de rc monitos veliem quotquoc 

conjunftum, viresnoftras in vigilia imbecil- vel Neapoli Romam, vel Roma Neapolim 

liores ad repugnandum reddit. contendunt, utdiurnos potlus aeftus ilibeant; 

Cur dor- jy. Ratio autem , propter quam qui coenofis quam nofturni frigoris voluptatedecepti con- 

x,^;/^^^ /^. fmuofifque locis indormiunt , citius, ac prom- temcratam ambientis aeris vim excipiant ; ita 

bemexci' ptius aeris noxamfolent contrahere , petenda tamen , ut meridianos zftivi temporis ardo- 

pant. eft, partim a noftris corporibus , quaeinfomno res fedulo vkandos intelligant ; vel fi qua 

ad labem fufcipiendam proniora fiunt , par- expediti itineris urgeat neceffitas , compofitis 

tim etiamabipfis effluviis, quae per noftem pro tempore umbraculis ; immo etiam per 

I. jQttOf/ ^rsecipue deteriora evadunt . Et quidem, quod viam ispejugi aqua madefaftis , fer\'entiores 

fopitQ cor- Ipeftat ad dormientium corpora , certum eft folis radios repellant , ac temperent . Quod 

fore dtffi- [^ fomno fanguinem Icntlus moveri, cumfo- quidem a peritis, & fapientibus viris felici* 
tiliterex- ]•, , "• •. „T^^_.i '.r 

W///)<)/i/j» "^ '■""'^ temporis urgeatur prxcordiorum mul- ter lactitatum accepimus. 
pefiiferi fculis; deftituatur vero ea lacertorum in artu- 
■ialitHs (<,) Lib. de Flat. n. 20, 



Latict/if Oper. Tom. I. 



O 



DE 



.58 



DE NOXIIS PALUDUM 
EFFLUVIIS, 

Pars Pofterior. 



Hujus dif- 
\trfationit 
prapqfi- 
tum , 



De Vahtftmm effluviorum remediis in genere . 
PR^FATIO. 

INiyriLE plane , atque importunum fiu(fet oftendere {quod hoc ufque fecimus) 
paludum adfpirationes noxias ejfe , nifiproxime demonftraremus tum qiiibus pra- 
fidiis eeedem vel omnino tolli , vel faltem temperari , minui , aut quominus no- 
ceant , intercipi pqf/int ; tum quibus auxiliis accol<e , incolaque tuendi , ac confer- 
vandi fint : pecu/iaribus idcirco Capitibus remed/a nunc cautionefque perftringemus , 
^uibus non modo paludum noxa , ubi fieri poteft , penitus antevertatur ; verum et- 
iam ab hominum corporibus pro virili parte repellatur . Prceftat fiquidem non tegro- 
tare , quam <egrotantibus mederi ; potijfitmum cum Cceteros plerofque morbos , quoniam 
vel a fubitis , vel non femper pravifis caufis oriuntur , tunc perfequi tantum datum 
fit , cum illati jam funt : epidemica vero a defidibus , corruptifque aquis induHa lues > 
nifi pravideris , ne accidat (^pranofcitur enim facile) cum evencrit ut plurimumfua 
feu confilia, fcu pharmaca inutiliter exquirii Medicus , aut implorat . 



Quienam 
jialudes 
difficHtter 
exiccari in 
perpetuum 
Jm^nt .■ 




Pomptinie 

paludts 
frufira fo- 
tres ex- 
hntift.t . 



C A P. I. 

Taludes , ubi dantur , tum ad Terrte fertilitatem , 
aertfque falubritatem inducendam,tum potijfvmum 
ad acumda ,fovendaque ingeniafuHt exiccandte , 

Tfi paludes omnes natura 
quidem , atque hominum 
viribus exhauriri poffint ; 
iunt tamen nonnullK , quae 
pariim immenfo prope ri- 
parum circuitu , partim 
profundiori gurgite , quam 
fit proximi , aut fluminis , 
aut maris fuperficies,tum Artificum induftriam, 
operamque, tumPrincipum^rarium deterrent, 
ac fpem omnem eripiunt , fi minus tentandi , ac 
perficiendi, certe confervandi operis. Hujus 
fane generis funt in Latio Pomptina! paludes, 
quarum exiccationem licet feliciter pertentave- 
rint inviftiffimi olim Romanorum Imperatorcsy 
hinc Horatius in Arte poetica : 

Sterilifque diu palus , aptaqite remis , 
Vicinas Urbes alit , & grave fentit aratrum , 

Ac pofiremo etiam Xyfius V. inter Pontifices 
Maximus : nihilo tamen minus , quia continua, 
fcdulaque ars, atque impenfa ad eandem confer- 
vandam effet neceflaria, ( quibus de rebus Bene- 
diftus Caftellus in diilertatione de hoc argu- 
mento, Italice fcripta, figillatim agit) ideo juges 
aquKexfinitimorumfluminumalveisinamplum 
illum telluris finum , ad paludem etiam nunc 
pertinaciter perpetuandam , evomuntur. Sed 
quibus locis ftagna , & paludes abfumi poffiant , 

(i) Paratitl. 1. 7. tit, 41. pag, 5^4. {&) Sueton. 



id certe tam ut augeatur annona , quam ut tol- 
latur circumfufi aeris iniaiubritas, diligenier 
praeftandum , tuendumque eft . 

II. Primum vero intereftReipublicjE, utfo* 
lum illud , quod diu paluftre infrugiferum fuit , 
fertiliffimum in pofterum evadat . Terra enim, 
quas abfumptis aquis detegitur, ubertate frugum 
aliisomnibus propterhajrentemcceno pinguitu- 
dinem facile antecellit . Unde proverbium apud 
GrsECOs manavit , Paludes emere oportet : cadem- 
que ratione Principes non tantum laudare , fed 
immunes quoque ab oneribus illos reddere con- 
fueverunt, qui paludes exiccavermt ; ut, (.7) 
Jac.Cujacius animadvertit exCodicc Juftiniani. 
Nam , cum loca hzc fint omnino fterilia , & 
fquallida , fi femel a pofleffioribus pronrio fum- 
ptu, operaque fertilia fiant , jure ac merito nec a 
Fifco vendi , nec a Principe donari , nec tributis 
onerari ftatim folent . Hanc porro immunita- 
tem mereri videtur is , qui agrum paiuftreni , & 
inutilem exiccavit , exaravit, excoluit. Plura 
autem huc afferre poffem exhauftarum paludum 
ad foecunditatem inducendam monita atque 
excmpla : fit tamen pro cun8:is illud ( b ) Augu- 
fti , qui , vi6lis M. Antonio , & Cleopatra , 
cum jEgyptum ob Nili inundationem acceflli 
difficilem, acpaludibus pcnitus inviamoffen- 
diffet, foffas multo limo jam claufas labore 
militum ita patefecit , ut copiofiorem Urbis 
annonam effecerit . 

III. At enimvero longe utiliffima eft palu- 
dum exiccatio ad illam aeris labem funditus ab- 
ftergendam , quam a defidibus , corruptifque la- 
ticibus fpecie veneficorum corporum,tum orga- 
nicorum , tum inorganicorum , xftu invalefcen- 
te , neceffario elevari per fingula fere capita 

prio- 

in vita Augufii Cap. 18. 



TerrapM' 
lujlrisfc- 
rasi£wia , 



jQuipa/t< - 
des jicca- 
rint pubii- 
cis oneri- 
bus exi- 
niuntur 
tegum bt- 
neficio . 



Longeuti- 

lior paiu- 

disjicca- 

tio ad 

morbos 

pracaven, 

dos. 



L 1 B. I. P A R S II. C A P. I. 



'59 



prioris pmis hujus Ubri demonflrare conati cribuntur apudcundem (<r)Hippocraccm Pha- 

fumus. Etcnimfublaca,qusEalicubirefidec,a- fiani, qui,cum vitaraagmc in paludibus, lon- 

qua , ftatim collitur mcnftruum , ut Chymici io- ge divcrfi a reliquis hominibus cvadunc : adco 

quuncur,quoexoticifalcs,aliaeque particulxcx colore pallidi, viribus h-ibctes, ingenio funt 

terra , fpirituque eliciuntur , & quo raaligna in- tardo , muliebriquc . Si quis igituv paludes exic- 

feftafovcntur, acnutriuntur.QLiamobremgra- caverit iplum aerem nativs pcrfpicuitati , ac 

viflimus, & peftilentifTimus , qui circum palu- temperieirellicuet,propterquam praftantiora, 

demmovecur, aer purus ac falubris evadit , Is- acuciora, & ad incelligcndum aptiora fiunc in- 

tiufque proinde , acfccurius impofterum refpi- genia, ucadrem fcribunc Czl. R.hodigin. {d) 

ranchomines.Ecquidemnequeomihitempera- & Jo: Imperiahs. (e) 

re, quin, rejeftis toc cancifque Prifcorum monu- IV, Sed quoniam noi) omnes paludes una ca- 

raencorum exemplis , huc craducam perfpicuam demque niechodo exiccari pofTunc ; idcirco fe- 

clariflimi Pecri («) SaliijCamecfi alio loco repeci- qucnti capice fingillatim in hoc argumenco. 



tam obfervacionem de exiccacis foftis , qus pro- 

pe mcenia Pacrije illius ftagnacione aquarum ma- 

leolebanc, unde Ctves a peftilentibHS febribus ^ 

quibus qtiot amiis circa finem (cftatis vexabantur , 

Ouidttffi^^'^'^^^ "y/Wiwt» fueruiit . 

nuiiii cx- IV. Nequc vcro fercilicas ipfis tancum agris , 

'«"' f <"»/'• aerique falubritas, fcd accoiarum cciam inge- 

niis robur, ac fcecundicas exiccacis paludibus 

accedic . Nam hominum mens divinas particeps 

aurs , ubi quis craflTo , nebulofo , paluftrique 

acre utitur , non nifi craflTos , ac ncbulofos fpi- 

ritus elicit , per quos traje^ta veluci per opacum 

vicrum objeclorum fimulacra ideafque fub- 

obfcure folum videc , carde cognofcic , ac negli- 

gencer expendit : quare intelligendi modus non 



quantum ad Mcdicos pertinet, brcvitcr ver- 
iabimur 



rat horH. 
niis , 



C A P. 11. 
De modo ficcandarutn Faludum . 

LUanquam in pra^fentia hydrometriam , Siecanda- 
& hydroftaticam (quod Aquilegum& rumpalu- 
Archite£lorum eft ) agicare non fic ani- ''*'" '"'">' 
mus ; mei tamen muneris elTe duco ea faltem de f^!^'"^ 
modo ficcandarum paludum oftcndere , quse nc- traSari 
fas eflfet ignorari a fapientibus Medicis:ncmo e- poiejl. 
nimoptimus confiliarius elTepoteft, qui dandi 
confilii prorfus rudis fit , atque imperitus . 

II. Veruntamen noftrum non cft hoc loco Non hic 



Q 



nifi obfcurus, inchoatus, rudis, atque hebes propofitum, deiis paludibus agere, qua; ^y^.agiturdt 



poteft evadere . Unde Bceoti , quod crafliore 
cceIo uterentur , ftupidi , atque hebetesaudie- 
fcant , id quod in proverbium abiit , Bocoticurn 
ingenium . Quapropter Horatius Epiftol. L. z. 
Ep. 2- ubi Alexandri carpit infcitiam , quod 
Cherilum ineptiflimum poetam ingentjbus do- 
.nis cumulalTcc , hxc cecinit ; 

.... quod Ji 
Judicium fubtile videndis artibus illud 
jfd libros , & ad hac mufarum dona vocares: 
Bceotum in crajfo jurares aere natum. 

Ita Boeotia; ftoliditatis caufam inacris crafli- 
tudincm confert , quam a rei veritate minime 
alienam eflfe phyfiologica ratione demonftravi- 
mus . Ubi e contrario purus , ventilatus , fubti- 



guaecumfint, indu^tsque excollc^tis poft plu- 
viasm cerrjE Imus aquis, nuUam rere proiun- C^^ y^^^ 
ditatem habent, nec mulco coeno laborant: nisextlu* 
has enim partim seftivus calor ; partim vento- v" aqu* 
rum flatus diflipat , ac refolvit ; partim humus ^'"fl'"" •■ 
ipfa combibit , atque exhaurit ; quamobrcm ni- 
hil habent reliquum , quod per zftatem putridos 
halitus poflit cxpirare . Sed in eo plane totius 
lufcepti operis funima verfatur , ut eas paludes 
induftria hominum velimus emulfas,ficcatafque, 
quz aut magnsE , profundaque funt , aut , quau- 
quam parvs , multo tamen limo inquinantur , 
quaque , Sirio approperante , non tantum non 
arelcunt; verum oborta fermentatione putrei- 
cunt, noxiumque fpiritum , fimul etiam infe- 
£lorum examina folent emittere. Ad hujufmodi 



b 



lifque circumfluit acriingenium pariter viget,ac porro ftagna noftrx animadverfiones , obferva 

imcat . Qiiamobrera divinus ( b ) Hippocrates tionefque collineant , quippe quse cum arefcunt, 

cum experimento deprehendiflet Sapientiam ce- non ipfis tantum Accolis profunc , verum fum- 

vebro ab aere exhiberi, ad intelligentiam, inquic, in. mam eciam finitimis Populis ucilicacem aflferunt, 
ternunctus eft cerebrum . Cum enim homofpiritum in 
feipfumattraxerit i primum quidem ad cerebrum 
pervenity relinquens in cerebro fuum ip/ius vigorem, 
& quid quidprudens , acfapienttapraditumfuerit, 
incujus commencario Marinellus merico fub- 
jungit , Cerebrum primum percipit aercm fatu- 

hrem, vel infalubrem . Acque hinc fanefit, ut _ ^, „.^„^ ,., a^^ixviunuu:, lu. 

quahs eft nacura cceli , in qua nafcuncur,& alun- cis pofics func , nu'llo fere negocio modo Prin- 

tur homincs ,• tales quidem adamuflim refpon- cipes non renuant , exhauriri pofllint ; fiquidem 

deantcorporum craies, atque indoles animo- incifis per decliviora, &in proximum mare , 

rum. Promdc qui ,uxta paludes vivunt,quoniam vel flumen dedu^is foffis , aqua omnis iacilii- 

pigro , inerti , atquc fumifero acns fucco perpe- me derivabitur ; quem lane in icnfum accipien- 

tuomadent,tumarcubuslanguidi, tum mente da vidctur prifcorum fabula de Hydra (/) le- 

torpentesdcgereconlueverunt.- cujufmodi def- ptera capitum .• eratcnim (utrefte ccnfet Jo: 
Lancifii Opcr. Tom. I. q ^ ^^^^, 

%A.tf: P P> ^ ' ^ °V"^'"- '^r- ''''•'• '^^- ^- f^ V'^« Parcemiam, quam Strabo commem«rlr 'ds. fuxtjeograpL 
ecdequa£rafmus:nAd3gustit,Lernama]oruin. ' 



; Popuiis 
III. Pnncipio itaquc notandumeft, neque Faci/eex. 
unam, neque fimplicemeflTe hujusoperisperfi- hauriun- 
ciendi rationem : nam pro diverfa locorum , & ^'" r-"'*- 
aquarum ftagnantium vi , atque natura , diveria c'L'torif' 
pariter ad ealdem exiccandas adhibenda eft ars , i>us ioctf 
atque induftria. Ubi enim paludes ex ineni ffi'' - 
humore conflats , atquc in acclivioribus lo« 



i6o DeNoxiis P a l u d u m. Ei kl u V 1 1 s 

Baptifta Atbertus ) Palus Lcrnsa , cju.c non ni- venis , fatilius exiccaiuur per aggeftionctn ;^\xofJ '"'P^'^» 

Sifugita- {i incilibus, huc illuc ciedu6liSi, lerro, igne- fit, utfinus, indu£la terra,itaoppleatur,ut altitu-y^/"^''" 

,7«« /«/?<- extingui potuit . dini proximse telluris , ad quampaluRris humor 

flat,vii ^*- "rxterea non lans elt paluitrem aquam neqiut alcendere, exajquetur, ix; arcicat. 
luidciti apertis fcrobibus ad amnem , atque etiamrecla VIll. Aggeftio autem duobus modis exci- : Ojf'^"' 

lc^i.at , ad mare deduxiiTe : nam Architei^orum animus tatur , fcilicet vel advefta per operas humo , vel ap^^/n; ' 

a^t^itu- adid ctiam convertendus eft, ne palusiterum, per alluvionem : illa quidem locum non habet , ""' 

l)<r,fihis^ quod ftEpe fa^pius accidit , renovetur . Ete- nifi ubi ha;rensaqua mediocns fit tum amplitu-> 

/tut aferto nim , cum ad magnas lacunas producendas pe- dinis, tumprotunditatis, qu^que per admotos • 

reiiSive rcnnis femper humor vcl aliunde influat, vel e iiphones , per aptatas cochleas , antliafque vel : 

P'r "'''•'f" fcatebrisintra paludem dehiiicentibus aflursat , apertos canalesa?yre poflit effluere. Experimen-- 

liioo ttH I>1 • J 1 • • • ° L • • r ■ ■ L 1 • 

p^/j^j., ^^. accurate providendum , ne jugisaqua in cavam tum nujusreiante lcxcirciter annos habuimus 

'/lalidffi- terram relabatur , neve amplius, quxinnafci- Romaj in Valle Ccelimontana prope Bafilicam 

vandf rjl . x\xT , lubfiftat : & quidem prohibetur , ne con- I-ateranenfem , undelecundum mceniaitur ad, 

fluat , fieadem, prms quam in fmum moritura PortamLatinam.Cumenim magnaolimibidem HifloYia 

pertingat , percullis inclinrtisque alio iulcis dc- ex lateritio lapide extructa eftent aedificia, cum- Paludts 

ducatur ; vel fi id ficri ingenium loci prohibeat, quead novasinUrbe conftruendasadesde vete- <^<^/''^ ««- 

faltem adnitamur , ut aggefta humo in cmunftie ribus parietibus lapides abicindi loleant , Pofle- ^^'^ "* 

jam paludis folo foiTula , fcucanalis aperiatur, foris avaritia faftum fuit,ut,efroiris ibidem plus 

per quem aqua tum. aliunde illuc influens , tum jufto l;ixis, atque aperta centum , & ampliiis paf- 

innalcens foras pcrcnniter derivetur .- qua fane fus tellure , humor ex fubjeftis antiquls aquazdu- 

in re ftudendum etiam , utnunquam non fingu- ftibus aflurgeret,finumque illum paulo ante fol» 

la impedimenta , qui libero lympharum excur- ftitium aeftivum oppIeret,atque in paludem con-: 

fui per nuper incifas foflas fluminumque alveos , verteret : tum vero sftate lumma ingens culi-. 

inquosimmifla paluftris aqua dc""olvitur , ad cum,Iumbricoram,ranarum,& bufonum visorta 

paludem exhauriendam , objici iolent, quam eftgravicum odore , quotidianifque accolarum 

diligentiflimc removeantur . Hujufmodi profc- querelis ; quinimo , cuni inde in proximis cceno- 

£lo funt arborum rami , arundines, junci, eo- biis, & NolbcomioS.Ioannisfebres pravi moris 

rumque radices, multitudo coeni , aggeresad obfervarentur , e veftigio Sanftiflimum Pontifi 

molas frumentarias , vel ad pifcatum parati , a- cem fupplcx oravi , ut ad antevertendam epide- 

liaquemulta, qus prxpediunt , quominusla- miam peritorumftatim confiliumadvocari jube- 

tices per emiflaria effluant a^quales illis , qui ret. Itaque coa£lo mox apud llluftrifs. de Augu- 

Sipvi\ii)iu per immiflliria in paluftrem alveum evomun- ftinis tunc viarum Curatorem vigilantifllmum* 

fatuiit lo- tur , ac iubfidere confuefcunt . ccetu,in quo fententiam meam ipie quoq;aperui, 

cd editwfa y. Ubi autem conftiterit per optimum Li- deliberatum fuit, tentandum illico , an ftagnans 

Idratn- ^''^torem ( m.ulti enim nomine tenus duntaxat aquaper binas antliasin palude immerfas extra 

fastnacki- habentur) omnia circum Ioca,& proximum quo- mcenia in Marianam poflet emitti. Verum cum, 

nas humor que litus paludis fundo aliquantum editiora elfe, periculo faflo^conftitlirent plus laticis ex aquae 

exhaurien- j^^c vel per hydraulicas machinas elevandus eft du£I:ibus ingeri , quam per fiphones illos rcgeri, 

iius , ve jjyniQi.^ ac,fi fieri poteft, univerfa palus evacuan- fubito ventum eft ad aggeftioncm , quam certe 

j>e<ecom- da ; vel per aggeftionem implendus eft finus . profuturam animo jam tenebamus; fcilicet com- 

ylenda. VI. Quod lpe£tat ad lacimarum exhauftum portata vehiculis fumptu non modico ex vicino 

Scriptores, pg^ machinas , qus attollunt latices, fponte colle in eamvallem terra,itacomplanatuseft lo- 

ijut ^»"- ^gjfi {ya pej. apertas in declivc foflas efluxuros ; cus, & lepulta palus, ut vel inter asftivos ardores 

liam , & ^ S- 1 • • o • 111 • 1 L ■ r 

patudun artem porro hancquamplunrm Scnptoresdo- ab hoc non mmus celebn,quam prolperoopens 

ftccatio- cuerunt , atque poft Archimedem primus forfi- cffe£lu accolarum corpora ociflime falubriora ei- 

nem^per- tan intcr recentiores tra8;avit Jofeph Ceredus iec^perint^quarehocipfoferetmepofteritasam- 
"""■'",_ Placentinus profeflione Medicus , qui librum e- bitioium , quod quotieicunq; Summi Pontificis 

fephCerg- dicit Hetrufca lingua: De niodo etev^tndi aqnas gloria cumCivium incolumitate jungitur , fta- 

dus Pla- ^Z>/Wi'/oa'j, ibique appofita etiamfigura accura- tim ad perficienda qivje funt mearum partium 

ceunnus tifllniam implendx perficiendaeque rei metho- veh jmenter incitor , atquc accendor . 
^o'nArc/}i- '^"'^ tradit; animadvertit tamcn inutilcm plane IX. At enimvero quoniam paludes latiflime ef- Ottatido- 

uiedem ea hujuimodi machinarum ufum,quo loco moles a- fullie , altcque campos obducentes aggefta per o- nam atlu- 

de re/cri- qux intra paludem influentis major eft ea , quae peras humo ad folidae telluris faciem redigi non "vo ten- 

j/it. pgf cochleam regeri, emittique poteft.Atque ob pofTunt , nam Principum opes , atque hominum *^Jj,^j J 

id nos ipfiinValle Coelia omnino fruftraneas vires exhauriendus laborfuperaret,tuncquidem a^^j,,,,^. A 

€Juimodi antlias , ut mox dicemus ,experti fui- per alluvionem res ipfa perficienda erit ;fcilicet das. ^ 

mus. His profe£lo machinis vento obiecundan- derivando in ejufmodi ftagna turbidam vicini 

tibus aquas e paludibus , quz oceani fuperficie fluminis aquam , qua; , cum ex anguftis elicibus 

funt profundiores , paflim exhauriunt Hollandi, in peramplum illorum finum defcendit , ienfim 

quos utinam Itali imitari didiciflent; certe apud de concepta velocitate amittere cogitur , eaque 

nos tum aeris falubritas , tum camporumfer- ratione graviores, quas fecum defert, terr;e 

tilitas quara facillime , & quam latiflime in- particulas demittit ad fundum , qui proinde , 

ftauraretur . novis fuccedentibus alluvionibus , elatior eva- 

Q^j VII. Interdumverolacunx , quas jugiterim- dit prxfertim , fi clarus interdum ,limpidufquc 

nmnagge- plct aqua fluens cx occultis riparum, velfiandi latex apertis catara6tisaIiocorrivetur. 

X. Hujus 



neunte , 



u 



lCOit... 



LiB. I. Pars II, C A p. III. i6t 

X. Hujus porro pcr alluvionem felicitcr cxci- Iblarcs radios ApoUinis faglttas appcllavit , ut- 

tatjE aggeftionis perfpicuum habuimus experi- pote quiin humido putredinem gignunt. a^j""^'' 

mentum Pifauri , ubi rivus ab Ifauro deduftus II. Itaqueopportuniinmum tempus dcducen- ^^^,,^^. 

perincifumnupercanalem commifn.isfuit anti- di aquas c paludibus erit raro initium, plerun- 5«<ir«OT 

qu2propelituslacun2,quaE, cumaliisomnibus que finis hyemis, videlicct circa Kal. Martii ;'""'» '- 

Pifauil exiccanoi modis repugnairet , magnam partcm tunc cnim , quoniam cefTarc folent hybcrnas plu- ** " 

f"'"-"*/'"- aogerata eft , &complanata. viae , nivefque difTolvi , tellus fe facilc in foflas 

■vioiejic- XI. Si quis vero plura de hoc argumento fcire fcindi patitur , atque integra fubiequcntis vcris 

cupit, adeat Ariftotelem(d), JofephumBlan- tempeftaslupereftjCujusdecuriLiexhaufta palude, 

canum ( ^ ) , Petrum Caftellum [ c ) Cabeum {d), quzcunque ad cocnum fubigendum, vcrtcndum, 

Gulielminum(e), multofquealios,quimoduni, ferendum , vel aljo quovis modo corrigendum 

ac rationem etiam tradunt dirigendorumflumi- necelTaria exiftimantur,anteaquam2ftas urgeat, 

num in paludes , ne pro uberegleha, ut idem Ca- ad uium tutiiTime poiTunt revocari. Equidem pa- 

beus ait , Jlerilcm arer.am excipiamus , luftres aquas in proxima fluenta,vcl flumma hyc- 

n A P U T TTT me jaminclinata derivandas fempercuravimus, 

felicemquc exitum cxpcrti iumus tam in lacunis 

De tempore ficcandarum paludum , & quie illis propcUrbcm vetercm, acBalneore^ium, quam 

cxhaujlis agenda funt . in campisFerentini , ftagnifquePiiauri,de qui- 

bus iuis locis fingillatim . Eft tamen ut hic 

T Accolisperlpfarumpaludum exiccatio- animadvertamus todasarcium, &camporum, 

nemoptime profpiciamus,expendendum ncc non Urbium cloacas fxpe etiam iub ini- 

fupereft,quoprxcipue anni tempore illinc aqu? tium hyemis, vel ea vigente , purgandas cfie : 

deducendz, pronaeque in flumen, aut mare quia decuriluis pluviis aquis liber cxitus pa- ^^^ 

demittendae fint. Nam , emunftis perexhau- randus eft. gtnd:t>n 

ftum lacunis, acftagnis, limoius femperfun- III. QuaJ vero poftemunclam paludem ficri /"»'''</?'<■ 

dusdetesltur , atquerelinquitur , inquoexim- debeant , ne coenum peripiratu noceat , decer- '^*'^'''"' "" 
j. '' .'. ^ ^ \. P- r ■ n. r r n.- i - • corum na. 

mundis vermibus,eorumqueovuhs, fraceicenti- m non potelt, nili perlpectis locorum ingenio, m.aelo'- 
tictm^ex' ^"^ herbis , aliifque mucidis corporlbus ccenum lacunarum magmtudine , & propinquitate , \el/'e,-jxr..ij. 

/>;»;< i/(?«</<f odoregrave confurgit : propterea diligentervi- longinquitate adUrbes, atque Oppida. Nam 

Jo>7gea>!te ^2.n6.um, ne idfiat approperantexftui peffime fi limoius putriduique fundus iuperfit in Ur- 

"■/ "'"""" enimfermentatur: indeque deleterias molecu- biumcloacis, in toftlsarcium , viarum, prato. 

IsE m aerem partim exiliunt , partim urgentur . rumque , ac de inltantis tempeitatis calore du- 

Quare audax non minus , quam periculoium ef- bitetur, primum perdiesallquot tcntandum c- 

fet confiliumexhauriendilacunasfub finemvc- rit , ut decuriu jugis aqus tempcretur , quemad- ^ . 

ris, ac fub seftatls initium ; effluvia enim dete- modum fequenti Gapite latius oftendemus. atti"icr.'"a 
riora ex fuperftite limo, quam ex paluftri aqua in IV. At enimvero idem ccenum , quod tanta- cccni'.ni 

aerem afTurgerent . Id fane vel ipfa Antiquitas , rum faepe calamitatum cft origo , quam primum e-jehe^e , 

quzplerunquefabularumcorticibusfuavifTimos fieri poteft acloacis, arciumque fofTis penitus '""■^^^^'" 

]^"^^"verarumpr2ceptionumluccostegereconfuevit, extrahi , & vel ad proximum flumen, utrapi-"* 

Qherfydrl apertlffime docuit . Etenim finxit ferpentem, dis undis liquetur , abripiaturque , vehiculis 

»20TO(«f/«- quemficuti,cumaquain lacunisrefidet,hydrum convehi , vel apertis in proxima tellure foflis 

teiligen. appcllavit ; ita e contrarlo , humore pcr aeftatem fepeliri debet . Qtiandc 

^AmJn. deficiente,cuminficcodegcrecoQitur,cherfy- V. Quod fi res fit cum maonis paludibus, ^J^Z'"" 

rumdixit(intelligensnimirumcorruptum,ma- longeque ab Oppidis pofitis, negotium alia x^- durn f^c , 

leque olens coenum ) quo tempore , infeftante fi- tione , mlnorique forfitan cuni impenlk , Immo 

ti in calidis reglonibus , virus multo nocentius etiam cum magno fcenore perfici poterit, icilicet 

habet, &acriiis. Hinc Virgllius: (/) fparfis per amplum illum terrz finum foeni , alio- 

rumque vegetabilium ieminibus , ut quidquid 

Poflquam exhaujla palus ^ terreque ardore\de- infenfibiliter per aerafummo cumaccolarumln- 

htfcunt : commodo, ac detrimento effluere folebat, impo- 

Exilit inficcum, & jlammantia lumina tor- fterumper radicum, cauliumque fibras, actu- 

quens bulos diicurrendo , intercipiatur, vitamque re- 

Sievit agris ; afperquefiti , atque exterritus tejiu , cipiens nocendi vim omnino dimittat. Ubi vero 

Ne mihi tunc molleisjub dio carpere fomnos , modice ficcus ager bipalio , & aratro iubi"i va- 

Neu dorfo nemoris libeat facuiffe per herbas . let , vertendus illico, conferendufque eft ,• ita 

enim & publica annona, & privatorum opes, Lw^fa/i* 

Atque hinclocum habet , quod apud Marfilium mirum quantum ! augebuntur. Urbes^cor- 

ig ) Cagnatum tribuitur Antipatro Stoico : Ter- VI. Qua; hucufque ad purgandas paludes fta- "'■"" '"*' ' 

ytefcdtcethumtdaexhalatianem M^androtnfuper- gna, lacunas, foiTas, cloacasque prscepta dedi- '""■'^'" 

navolubth mpetu, atque indefefe, pofiquamca- mus, profe^o adhibenda etiamfunt ad deter- "«/7,"^' "r- 
lefaila eft , tnflarferpentis mortifert tn mfertora re- gcndas fubterraneas cellas luto , coenoque ab al- g^nd^ 
volvendo , w putredints omma corrumpere .• ac luvionibus reliao contemeratas ; ad cifternas 
propterea non immerito Heraclitus ( h ) Tarent. quoque, puteos, fepulchra,latrinas,& fi qua funt 
Lanctfit Oper. Tom. I. O .-< alia 

[«]Meteorolog.lib.i.text.69. [^]In loca Arift.Mathem.Meteorol.tit.de Terr.Rotund. [r ] ApudBaratterium par. 
zAux Architea.lib.4.cap.5. [<^] In Com.text.69Jib.i.Meteorol. Anftot.q.i. [e ] De Nat. flumin. fere ubiqae, fed pr«>- 
puecap.6,&ij. [/JGcorgic.lib.^ [^JDeTibi-ris Inundat.pag.T6. [/&]In Allegonitli.DraHomerura. 



i6i 



De NoXIIS PaLUDUM EpfLUVIfS 



f:<>Jt ■■,t 



alia loca , graveolentibus corporibus afte6\a > 
?jjfwe,7^ p£j.pm.gajT|(}j ^ atque everrenda . QliocI enim 

j-o. non nifi hyeme, vel faltem per noftem tuto 

tcntari poteft j fcilicet ne corrupta , & vitio- 
fa effluvia aeftu urgente , vel fub dio latius fpar- 
gantur, & perapertasdomorumfcneftrasfaci- 
lera aditum habeant in hominum prxcordia . 
Hasc autem non prudentesduntaxat Medicos, 
verum bonos etiam Cives noiie , atque op- 
portune meminifTe oportet. 

C A P. IV. 

Aqua jtigis ^ atque ittiioxia , cum palus aut omnino 
extccari nequit , aut exhaujla canumper tejlatem 
reliquum habet , ad eam temperandam utiliter 
corrivatur . 

QuJtndo- ^^pe obftante praefertim aftivo tempore palu- 
jugisinfol- »-' °^s exhaunre non licet,aut exhauftas propter 
./»j, cs-y?'*- limum male adhuc olentem purgare non ex- 
pedit: tunc igitur erit e republica , utdulcis, 
ac perennis lympha illuc derivetur ad coenofas , 
corruptafque particulas eluendas , temperandaf- 
que . Nam , ubi moUis , putida , ac deterrima 
tellus fermentationis motu agitatur , omnium 
primum dulcibus, affatimque decurrentibus a- 
quis diluenda eft , ut mitefccre incipiat .• mo- 
le fiquidem, motuque recens advenientis la- 
tlcis diluuntur acres,corruptaeque particula:,fen- 
fimque fummotae per emiflfarium , opportune 
aperiendum , alio abripiuntur : quamobrem no- 
xia illarum vis necelTario minuitur , atque hebe- 
tatur. Quod apertilTimo experimento ipfe ego 
teftari poifum in Hadrians Molis foffa ■■, qus , 
cum , fub anno MDCCIX. paluftri prxcipue ce- 
Eo inquinata efl^et, neque illico exhaur iri potuif- 
fet, dedu£la ex Vaticanis hortis lympha, fic tem- 
perata fuit, ut accolas minime Iseferit . Vide mo- 
dum , quo tum ufi fuimus in Comraent . noftris 
de Rora. ( ii ) Coslo . 

II. Neque veroaut recens, autmeumeftin- 
' . . ,.»r,i-,irn deducend 



Igiiis te- 
rem ptii- 
gat. 



p^na deri- 
-^■•tri de- 
beat , 



ventum ( 



lucendi puras . 



ut 



exont.qm- r * pi^r^s , jugelque aquas, 

tute huju- tabelcentes in paludibus de malignitate remit- 
Jee conJUii tant : Nam , praeter quam quod apud Strabonem 
txempla. jegitur propc Alexandriam in .Sgypto paludes 
perniciem omnem amittere , quoties Nilus illas 
pervadit , ac diluit ; prseclarum habemus tefti- 
monium Selinuntiorum , quos cum Empedo- 
cles, divino viringenio , propter putorem le- 
nifluentis amnis peftilentibus morbis vexatos 
conipexifTet , duos vicinos fluvios in ftagnantem 
derivari juffit , quorum fluentis concito hxren- 
te flumine , purgatus eft al .'"us , fenfimque dul- 
cefcentibus aquis peftilentia grafTari defiit , ut 
refert Laertius {b). Eodera plane confilio uium 
ie narrat Petrus Salius [c] Diverf pcr hxc verba: 
Si occajione aquarum Jlagnantium pejlilentes fe- 
bres oriantur , primum omnium faciendum ejl 
fupertnducere aquasfiuentes ,■ vel eajdem exiccare ; 
cujujmodi conjtiltum ftut tn Patria mea , circacujus 
mxtiiajlagnabantaquainfoffispublicis; v.nde hx 
tejiate putrejcentes erant in cauja , ut tnjine lejlatis , 



& tn autttmno pltiriritce fmgidis aunis vigerent pe- 
Jlikntes febres . 

C A P U T V. 

Accenfis ignibus paUiJlre coclumab ejfuja halittium 
maligiiitate purgatur . 

ESt quoque ignis eflficaciter valeniifTimus ad 
aeris vitia emcndanda ( etii Marfiliiis Ca- 
gnatus ( ^ ) eam non admodum laudare vi. 
deatur ) praefertim fi eluentis aquae vis pra^cefTe- 
rit in paludibus; nam utraque atmoiphxra; miaf- 
mata, animataicilicet , atque inanimata , per 
accenfura ignem valide disjici , longeque difpel- 
li folent . 

II. Neque fane hujus effectus vera ratio mo- 
dulque perfcrutantibus fe occultat : ctenim, qunc n^a fit 
cum aere moventur, noxia corpora continuo hujus ef- 
fluxu ad ignem , quod minor circa illum fit alio- f^^' 'atio 
rum coporum reniius , propelluntur , ftatimque 

ab eodem igne foluta comburuntur , fiammf que 
admixta partim in cinerem , partim in fumum 
abeunt: quofit, ut aer , quicraffus, atque im- 
purus ad ignis viicera ingreditur , lubtilis illico , 
& purus egrediatur . Et quidem incendiorum 
omnium individuus comes eft ipfe ventus 5 ta- 
metfiaerpriusimmotus circumquaque fuiiret , 
atque tranquillus . Facit ad rem quod narrat (?) 
Verulamius , videlicet , Cum Gajconia effet An- 
glicante ditionis , exhibitum fuiffe Regt libellumjup- 
plicem per Jubditos Juos Burdegallite , & conjuuum 
petendo , ut prohiberetur incenjio eric.e in agrts SuJ- 
Jexite , <& Hamptoniie , quia gig;:eret vemum . 

III. Enimvero qui luculento camino , ac prae- 
fertim, qui ardentibusfornacibus adfunt , cla- 
re fentiunt , videntque aerem inftar venti per 
infernara oftii partem horizcntali pene latione 
invehi , perennique per fupernam inflexo motu 
fub folius fumi , aut etiam flamma: forma pari 
velocitate cxtrufum erumpere : ut non fit am- 
bigendum , crafTura noxiumque aerera ab igne 
validiffimc diiTolvi , atque purgari ; prxfertim fi 
ex refinofis , odoriferilque lignis eliciantur : un- 
de mcritofcribit(/)Plinius: ejl & ipjis /gnibus 
medica vis pcjlilenti,e , qu£ foits objcuratione (nimi- 
rum prxviis nubibus, pluviis, nimioque humi- 
do ) contrahitur . Ignisjitffitu multiformiter auxilia- 
ri certum cfl . Empedoc/es , atque Hippocrates id de- 
monjlr.^.vere dtverfis locis : quod de Hippocrate 
narrat etiam {g ) Galenus . Vide hac de re quc fu- 
le fcripfit (^) Amat. Lufitanus. Sed quid opus 
eft priicis ,externiique teftibus, ubinosprslen- 
tia , & domeftica docent exerapla ? In Urbe fi- 
quidem Roma fornaces, in quibus lateres co- 
quunt , extra portam cognomento de^cavalleggie- 
ri , loco alioquin cavo , udo , ac fuapte natura in- 
falubri , pofitse funt , & tamen propter ardentes 
perpetuo ignes falubritatem ccelo illi conciliant. 
Eft cnim vero iple ignis cujufque monftri , fed 
paluftris praeiertim aeris maximus domitor ; ut 
proinde Kercules inter Deos olini relatus fae- 
rit , quod hydram , nerape paluftre folum, igne 

do- 



Qt<a!is fit 
aeris ad 
ignetn mt,- 
tus . 



Exemplum 
ex fo\ naci- 
bus fump- 
tum . 



(<») InEpid. Rheumar.Cap.V.pag. 25^.§.1V. ( i ) Lib. 8. feg m. 70. (c) De Fcbr. peft. cap. 20. pag. m. 1 29. 
& fcq. ( <^ ) In difput. de Tiber. Inundat. p. 20. (f ) Hifl. Ventor. p. 46 2. (/) N.H.l. ;5 6. c. uit. (g) De Ther. ad P;fon. c.i6. 
(h) Cent.y.curar. 27. 



L 1 B. I. P AR S II. C A P. VI. 



163 



domuerit . Quam fane rationem vcrifTimam Hinc cunStispene numinibus lucos, zcnetnori '^"'fy^'"^' 
cognovit protulitque etiam Virgilius, ubi in confecrarunt , ut efTent inviolabilia ,& confen- 5°^;^"'^'"' 



Georgicis de incendendis agris cecinit : 

Jive illis omtie per ignem 

Excoquttur vitium atque exudat inutilis htmor. 



taneiscjulmodi confilio opinionibus hominum /;<,;,/. 
mentes imbuerunt ; ita ut vulgo perluafum effct 
cognatas quafdam efTe cum quercubus , aliif- 
que arboribus Nymphas , cumque iis adolcfcen- 
tibusadolefccre , ac pereuntibusintcrire , quas r),„df,nt 
Grsci Hamadryadas appellarunt . Nota eft Ery- hilma- 
fichtonis fabula , qui , quod facram Cereri quer- ^'y"^" 
De Lucis generatim , dequc Sylvarum utilitate , cum , & Nympham obtruncaflet , inexplebili ^""^^'•'"'' 
^.._r-... L.^.i /. ..^...n. famc vexatus eft . {b) Tum Dryopes in arbo- 



C A P. 



VI. 



prtefertim ubipalus exhauriri nonpotejl . 



remverfa, propterea quod floreseloto decer- 
7«/;;Mw ♦T^Antirefertpopulorumcuram tenere, atquc pfifTeti undeillafiliumadmonensinquit : (c) 
}aiy.dum \ illorumfaluticonfulcre jquibuscxtinftis, 



ncc carpat ab' arbore flores , 

Etfruticcs omnes corpus putet ejfe Dearum , 



'''r"' aut male valentibus vacuum plane eftPrincipis 
conlitisne- ... . '. 1 n • i • 

muribui nomen ; ut , ibi propter mgenium paluitns loci 

ciincendi . advcrfus naturam ipfam , deipcrato exiccationis V. Ea quoque manaverat in vulgus opinio, 

fucccfTu , luftandum fit; faltem infalubres adipi- fontes ac nemora fontanis , atque agreftibus diis Veternm 

rationcs modis omnibus averterc, atque intcrci- obtincri ; qua proptcr nc ingredi quidem iylvas "J.'."'" 'j^ 

pcre , confitis nemoribus, cxpediat : undc quam quafdam fine piaculi metu audebant,nec fluvios, nl;/,Jf "^ 

minimum a vicinis civibus detrimenti capiatur . icatebralque turbare : quod quidem non finc pii- fontanis. 

II.Etqaidemcum fylvarum,lucorumqueufus blicoincommodoimpune fieri licuifTct . Unde 

ad naturalia , civiliaque hominum commoda, Paliliorum dic Romani paftores ccrto ritu lu- 

alendamque diverforum animalium fobolem, ftrabantur, &. admifTa facinora confitentesPa- 

tum ad religiolos mores in folitudinibus effor- lem Deamfibi propitiam precabantur , & ejuf- 

mandos , expoliendofque i tum denique ad modicriminum veniam expofcebant. ( ^)Ovid. 
tuendam coeli falubritatem a noxiis paludum , 

ventorumque effluviis plurimum valeat; faftum Sivefacro pavi , fedivefub arborefacra : 
tamen eft , ut interdum homincs eafdera fylvas, 

Syhamm lucofquc vcl inconfulto fucciderint; vel fce- ^ P*'^'^ PO"- 

uutitates. , ^ rc • r i n.- • i 

eayumdem le''um orhcmas , atque alyla conftituennt : vel 



•tbnfus , 



eafdcm lalubribus vcntis , aut aquarum curfibu 

impcdiendis objiciendo , publicae infalubrita- 

tis caufas , & fontes effccerint . Adeo nihil eft 

vel ad virtutem colendam , vel ad vitam , vale- 

tudinemquefcrvandam opportune conducens, 

quod pravis ingeniis ad vitia , atque ad perni- 

ciem converti non pofTit. Propterea fapicn- 

tifTimi Principes quemadmodum fylvas, cum 

aut aeri , aut moribus corrumpendis infervi- 

rent, excidendas omnino , ac fubvertendas cu- 

raverunt ; ita plerunque ( ut ex 1 2. Tab . Roma- 

nosPatresolim juflifTc tradit (^) Cicero,LU- 

COS IN AGRIS HABENTO.)ad oeconomicos 

■ufus , ac praecipue contra paluftres exhalationes 

diligenter ferere , & conlervare ftuduerunt . 
Exempla HI. Porro , ut aliquot cxempla fubverforum _ 

/r.bverfo- ncmorum , quibus ncquiffimi olim homines ad fervandum commendatas fuifTc colligitur non ConfuHh,, 
>i<w /j<(ro- patranda lcelera utebantur, huc traducamus ; 
r«w r<r/;- {\jj;5 ^{^ jj memoriam revocare in Divinisli- 
gwnncau- j^ris legi cxcifos lucos, propterea quod in illis 

Idolorum cukores impia facra , horrendaque 



Seu ttemus intravi vetitum, noflnfqiie fugatte 
Sunt oculis Nympha , femicapene Dcus . 

Seu mea falx ramo lucumfpoliavtt opaco , 
Unde data efl tegne fifcina frondis ovi . 

Ne noceat titrbaffe lacus , tgnofcite Nympb,e , 
Mota quod obfcuras ungula fecit aquas . 

VI. Ex lucorum autem Infcriptionibus a- 
gnofcimusfuoscLiique facerdotes fuinc . Nam Lucorum 
Perufi^ habemus . f^cerdutcs. 

C. Betuo C. F. 

Sacerdoti III. Lucorum Pr. 

Umbriae . 

VII. Qiiinimo fylvas Confulibus ad con- 



Deureron. flagitia perpctrarent . Pnwe/»»'* Deus diffipandas 
cap. 1 2, V. effegenttum Aras , & confringendasflatuas ; litcos 



tantum ex ( e ) Suetonio in Cilarc , fed ex '"'""^^"' 
illo (/) Maronis in Bucol. /y/^trum 

Si caniraus fylvas , fylvte fun confule di- 
gnte . 



^' quoque igne comburendos , atque idola commimicn- 

Judicium ^i»:Similiter juflTit Dominus Gedeoni:To//e Tau- 

cap. 6. 7. tum Patris tui,&' nemus, quod circa aram ejl, fucci 
a5.&26. . ^- >•'•.• -. - • - - . . 



Nimirum doSlifTimum Poetam refpexiiTe vete- 
rem morem , quo Confulibus , ne iylvarum , & 
,.,._,.., _- . - -- colliumufuspefrumiret,ftudium&curain)un- 

de,& adificabis Ahare Domtno Deo tuo-.Sa inferius gebatur . Similiter LUCUM ^SCUL APIUM 
videruntdeflruBamAramBaal,lucumquefuccifum. atque Miner\'ium , Religione facrum fuiftTc le- 
verf. 28. IV. Contra vero prudentifTimi caeterarum gimusapud (^)Gruterum, ut non fit dubitan- Syhteno- 
gentium moderatores, cum variam fylvarum dum, quinfylvs prifcis etiam temporibus ad ^'o' '-'P^- 
utihtatem animadverterent , ad continendos in arcendam aeris labem ; ( ut de Luco Mephitis '"" """"' 
officio mukitudinis ammos rem eflScacifTimam, prope Vicum Patritium ad radices exquiliarum ^""" ' 
Antiqui religionem ac metum Deorum incufTerunt ■ ^ ~ . , . t 



tmni Jlu- 



communis eft Romanorum ( b ) icriptorum o- 

pinio ) 

(-)2.pe!cgib. r'J)Oj'id.Metam.lib.8.fab.ii. (OMetam.lib.p.fab.g. ( ^ ) Faft. lib. 4- (^)Cap.i9. f/)Ec!o- 
ga4. f,?)l'2g.4o.n.4- (_/,) Nardin. Roman. Antiq.Iib.^.cap.^ubJFeflumetumin teitnroniumadducit. 



164 



D E N O X I I S P A L U D U M E F F L U V I I S 



ei:tione 

(ollucare 
liciret , 



pinio") confitJC fuerinc , ferroque illas tenicra- dkonmlaboraba;it . Cum [c [etgituv lanbv.s fami- 

re nefas crederctur. liaribus advolvens pater proriberorum falutefuumi 

VITL Neque folum fumma olim fuitcau- inatrifque puerorutn capita dez'o~jeret , ■voxenemo- 

tio , ut nemo lucos excideret, ac penitusever- re , quod taBum de ccelo , flatim audit.r ^ falvos fo- 

teret ; verum etiam neillorum ulquam ramos reeos fpondens , fiTiberi ad Tarentum perve&i 

nimium luxuriantes , frondefque lumini ofB- calfaiiam Ditis , & proferpinte focodefiuvio ipfo 

cientes decidere , quod conlucare appellabant , btberent aqua;n , & qus fequuntur : quibus prc- 

auderet; piaculum enimducebant id , fi aliquis cul dubio doccmur , nemus lllud fuilre facrum, 

pertentaffet , nifi facro prius fafto illi Deo , vel objeftum fcilicet vel proxims paludi , vel infa- 

Deae, cui nemus lacratum fuiiTet . Nec certe mi- lubribus ventis, ejufque incendio demptum mu- 

hi rifum movet (quemadmodum fortafTe non- nimentum Villx . Quamobrcmnon multopoft 

nullis, qui Ant iquorum ritus indiligenter atten- filii , filiaque ( quippe ob tenellam a:tatem mor- 

dunt ) quod M. {a) Catoad lucum conlucan- bis magnis obnoxii ) peftileiui maio correpti 

dum Romano more proponit. Potro , inquit,/7M- fuerunt ; neque prius ab eo liberati , quam coe- 

culofacito.Sicverbaconcipito'\SiDeus.,ftt)ea, lum mutaverint : quod hifce in cafibuspaflim 

cujus illud facrum efl , uttibijusfiet , porcopiacu- accidere animadvertimus . q ,_ 

lo facere , illiufquefacricoercendt ergo . Harumque XIL Quam igicur nefarlum facinus fylvam jf/?;j;;^„„, 

Deorum alicuiiacram ca:dere, veteres exAi- fichius 



marent; necefle non cfl doccre , inquit P. (^)^"^''"'/^" 
Victorius ; pleni funt hujus rei omnes Poetarum "^i^j^J^. 
libri ; (e) Dionis tamen accurati hiftorici tefti- 
monium adducemus , quod etiam utile efle po- 



eievees . 



rerum ergo , fve ego , fve qutsjuffu meo fecerit , 

UT RECTE FACTUM SIET . Ejus rei ergo 

te boc porco piaculo tmmolattdo bonas prccespre- 

cor , utfies volens propitius mibi , domo , famttiie- 

qtie mei£ , Ttberifque meis . Harumce rerum ergo ma- 

iie boc porco piaculo iramolando efio.^Etenimfoler- terit , quiafermo eft de TuruUio , cujus men- 

tlfTimi venerandae antiquitatis legislatores vo- tioneraiecit in epiftola ad Ciceronem C. Cof- 

luerunt, ut, fiquis in animum fuum induxifTet fms, illum delcribens QLixftorem alterius Claf- 

. lucumcoercere , ac deputare, quod prifco ver- fis, quamanno priore inBithyniaTuIIiusCim- 

cviRclo- ^ocoinquere dixerunt ; id non fme metu Deo- ber comparaverat . Erat autemTuruUius ex in- 

yamdete- i"um , hoc eft , RECTE iemper, feu modum terfe£ioribus JuIiiCsfaris, &; cum in Iniula Co 

gteur . nunquam excedendo, faceret. lupplicio affe6ius efrct , vilumefthoc non fine 

InjcMptia- jx. Unum hic pra:terire non licet veteris confilio, ac voluntate Deorumfaflum effe. A^jw 

remfj.'"" ft^^^i ^'^ confervanaos lucos documentum,quod non multo ante ille adclaffem adificandarit jESCU- 

opportune nobis fuccurrit in Infcriptionibus LAPIl LUCUM ibi iticiderat ^ & ex ea mate- 

Fratrum Ai'valium , quasRaph. (^ ^Fabrettus ria uaves fabricaverat . 

collegit , cujus fragmenta adhuc jacere in Ar- XIII. Pauca hxc generatim de nemorum , 

chivo Bafilicae Vaticanae , conicriptaque fuiffe lucorumque ufu , atque abuiu dixiffe fufficiat ; 

arbitratur Vefpafiani Caefaris xvo . nunc ad fingularia deicendamus, nimirum ad 

X. In eo autem dcicribitur lacrificium ad oftendendum pro noftri inftituti ratione ipias 
purgandum piaculum , faBum obferrum inlatum fyivas maxima effe valla & aggeres ad ven- 
intra lucum per calatorem. Infragmento autem torum , paluftriumque halituum pcrniciemin- 
infcriptionisapudGruterum p. izi.particulare tercipiendam . 

facrificium fa£1:um memoratur a Porcio Priico XIV. At enimvero,dum hxcfcriberem, ani- Occa/Io 

Arvalium Fratrum Magiftro Coff. Tufco, & moque agitaremeaomnia , quaeadhujus ^ig'^" «^^«^«//0- 

Dextro obferriin lationemfcriptune, f!Tfcaiptu- menti explicationem , eruditionem, acdemon- „;j. 

rte marmoris caufa ; excitatum eniminluco fue- ftrationem facerent , opportune 'accidit, ut 

rat monumentum . Eoufque temporibus illis ExcellentiffimusDuxSerminetse Michael An- 

vetitumeratfecurim, fecuriculam, falcemve- gelusde CajetanisfupplicemIibellumSan£liffi- 

naticam , fcapellum aut aliud quod vis csdentis mo Pontifici offerret , a quo fierer fibi poteftas 

ferri genusin facras fylvas inferre . incidendilylvam Pomptinis Paludibus, & au- 

XI. Et profeftopluraoccurruntteftimonia, ftralibus, africiique ventisobje6tam poftulabat; 
'pfli^hKeil q"ibus oftenditur propter everfos lucos ipfis ac- qua de re fa£tum eft , ut graviffimo Summi Prin- 
ehever- colis peftifera mala eveniffe . Pulchrum forte cipis juffu ,qua2 jamlponte meapertraftarecon- 

iis, qui cupiditateflagrant intelligendi abditos ftitueram , urgente etiam publicaj fecuritatis 

quofdam antiquorum icriptorum locos , habebi- occafione , alacriter , ac propere fuerim exe- 

turfa£l:um, quodnarrat Angelus (c) Politia- quutus. 

nus, ubifeculariumludorumoriginemrepetit, XV. Qiioniam igitur, in ea, quam tuli, 

de viro nomine Valefio , unde nomen Valeris fententia mihi capita omnia hujufce tra£latio- 

familis. Erat , inquit , ei nemus ante Villam proce- nis exhaufiffe videor , ne a£lum agam , lucubra' 



ixemplum 



Jamfyl- 
•vam. 



ris maxime arboribus , qucejlatim fulmine t£I<e con- 
fiagrarunt . Nec multo pofi filii duo , &filta cor- 
repti pefitlentia morbo ad defperattonem ufque Me- 



tiones illas una cum San£liffimi Patris Decreto 
Le£l:oribus offerrc non abs re exiftimavi . 

JO. 



(*) DeReRuftic.cap.13p. (^)Cap.6.n 51.p3g.445. (f)Mifcellan.cap. 58. (f/^Iny.famil.Epifl.Cker. 21. 
ie) Lib. 51. Hifl. Rom. 



JO^MARI^ LANCISII 

Intimi Cubicularii , & Archiatri Pontificii 

DE SYLVA CISTERN.^ ET SERMINET.E 
NONNISI PER PARTES EXCIDENDA 

CONSILIUM 

Exhibitum in Ccetu aliquot Emimntiffimormn Vatmm qui 
in banc rcm habitusefl l(^~ Idus Septembris Anno 

MDCCXIV^ 

I N iE D I B U S 

Eminentijffimi , ac 'B^everendijjimi 
}0. BAPTISTiE SPINUL^ S.R.E. 

CARDINALIS CAMERARH 
J V S S V 

CLEMENTIS XL 



ilM(-: 






166 

Interfuerunt huic Ccetui a Summo Pontifice dele(f^i 
EminetJtifs > £7 "Rcverendifs. Domini Cardinaks. 

lo: Baptifta Spinula S. R. E. Camerarius. 
Laurentius Cafonus. 
Petrus MarcelJinus Corradinus. 
Nicolaus Grimaldus. 
.Curtius Origus, 

lllttftrijffmi , ^J ^eveYtndiffimi Trafules . 

Patricius Seleucia:, Thefaurarius Generalis, nunc S. R. E. Car- 

dinalis . 
Ferdinandus Nuptius Archiepifcopus Nic^nus, nunc S. R. E. 

Cardinalis 
Sylvius de Cavaleriis Archiepifcop. Athenarum. 
Profper Marefufcus Epifcopus Cyrenenfis Auditor SancTtiffimi . 
Antonius Bancherius Secretarius S. Confultse. 
Guido De Palagio Secretarius Congregationis Boni Regiminis. 
Fauftinus Crifpoltus Auditor Eminentiffimi Cardinalis Came- 

rarii . 
lo: maria Lancifius Archiater Sanctitatis Sum. 

Gafpar Turchus CommifTarius Camerae Apoflol. 

DD. Dominicus Gagliardus Protomedicus Generalis, Vincen- 
tius Antonius Gattuccius Phyficus Collegialis, lo: Carolus Pian- 
cailellus Subflitutus CommifTarius ejusdem Camera? Apoflolicse. 
Aloyfius Gafolius aquarum Librator. 



EMI. 



167 



E 



CurUint- 
lious , ac 
Pr.cfti!i~ 
but com- 

THllJ-i a 



EMINENTISSIMI PATRES 

T fi plurimis, iifquc graviflimis Chri- cmore^immoplufquamfacrilcgtoDeorumtras^atque ^ 

ftianx ReipublicK negotiis CLEMEN- offenfas inexptabtles contrahi putabatur^(zx vctuftif- „'^"^^'^;^ 

TISSIMUS PONTIFEX perhxctem- fimis Auaoribus collegit (^) Hoffmannus. r«OT. 

pora diftineatur ; ita curat tamen majora , ut Hujufmodi autem Sylvis adeo cavcbant lacrae 

haud unquam leviora prxtereat, nec privatas leges^ut ne luxuriantesquidemramosac frondes 

D- Sermi- fingulorum fortunas refpicere dcdignetur. Hinc decidere fas effetjncdum totas radicitus excinde- 

yie't,i! Syl~ veftrae au£toritati , ac providentiae, Eminentifli- rc . Simpliciores autem, ac vulgares animas ine- 

'^'j exci- mi Patres , veftrzque , lUuftriflimi prasfules , di- pta fuperftitione implicitas , is pervalcrat error, 

"'7''^'' .''^" gnitati, fidei, atque folertiae dijudicandam com- utcrederent, degere in Lucis Deos arborum 

'i hBi's mifit hanccaufam deCifterna:,acSerminet£e ne- Praefides:at longe alia mens in fagaciflimagente, 

moribus excidendis: utrum fcilicet per partes quje non ita ftulte lapiebat, ut tale quid fibiper- 

tantumcsdi, an tota oppidisillis finitima, ac fuaderet. Solemne huicerat prajtendere religio- 

circumje£la Sylva evertenda fit . Ego vero, cum nem, ubi de Reipublicae utilitate agebatur.Non 

eam rem mecum attentius reputo , facile perfpi- admodum igitur diflimile veri videtur,quofdam 

Stl',nr)io cio , quantum commodi , atque cmolumenti in Lucos integros , & inviolatos fervari , rem tanti 

i'&wyiVe . clariflimamvetuftiflimamque Cajetanorum fa- momenti vifam efle Romanis ad praecavendos 

miliam, de Apoftolica Sede optime meritam morbos ; ut imbutisDeorum opinione animis , 

opportune rediret.Aft eodem temporis momen- ad religionem id pertinere perfuafum efle volue- 

toluftuofiflimscalamitatesobverfantur animo, rint. Hinc ftrenuos alioquin , ac fortesCaefaris 

quae non univerfae modo Volfcorum provinciae, milites propc Mafliliam tacitus horror corri- 

fed Romse ipfi , haud longe diflitx, exinfalu- puit , ubi fubvertere jufli vetuftam Sylvam, 

bricoeloimpendere videntur.Quapropter,cum imperiis parere detreftarunt , veriti loci reli- 

mihi hodierna die loquendi partes impofitx gionem , ut cecinit {b) Lucanus 

fint, qixod pro muneris mei ratione falubrem , 

aut morbidum coeli ftatum probe cognitum per- 

fpe£lumque habere debeam , haudquaquam 

fciens prudenfque committam , ut prodits veri- 

tatisreus agipoflim. Prasfertimverocura meae Quare arripiendum fuit Czfari ferrum : & ut 

fidei, acdiligentiae Summi Pontificis falutem cun£lantes ignavo metu folveret, primusre- 

creditam , commendatamque confidero , evi- cidendse Sylvae audaces manus admovit . 
denter agnofco, vofque ipfi agnofcitis , Eminen- 
tiflimi Patres,adnitendum mihi efle pro viribus, 
ut non cercas folum malorum caufas, fedlevif- 
fimas quoque fufpiciones amoliarj ne & pu- 
blica incolumitas, & Summi Pontificis vita, 
e qua falus onanium , & fortuna pcndet , in dif- 
crimen objiciatur 



- - - - motique verenda 

Majefiate loci , Ji robora facra ferirent , 
Iti fua credebant redituras membra fecures . 



- - - - librare bipennem 

■Aiifiis , & aeriam ferro profcindere quercum. 



His addere poflem complures Sylvas , quae apud 
Antiquos pro facris habebantur, dicatas fuilTe 
(*) .£iculapio Medicinae Pratfidi , & ut reban- 
Il.Utautemratione, & via procedat oratio, tur, fanitatisNumini, & Servatori . Hincre- 
quam pro rei propofita gravitate limatiflimo £te colligimus ad tuendam fanitatem fuifle ea 
veftrorunvomnium judicio libentcr fubmitto, loca arboribus confita , & confecrata . 
huncegoindiflerendoordinemteneredecrevi, V. Huicproxima, & forte gemina eft ratio , ^^'^^'^'^7' 
'^onfsdi"' ^^^' ■'^'^^"^"^4"»'^^"^ oftendam ftudiofif- quse petitur a novitate rei . Dubium enim zt- 'uZ, TrTi 
vifio. Oe- ^"^^ cavendum , ne tota Sylva , de qua agitur , que infelix omen habet novitas ; nec temere , & loviiaie 
monjira. undique cvertatur . Deinde , ficubi conniven- inconfiderate quicquamiramutandumi cumin- /""""'"• 
tuT inte- dumeiret, cauti hominisoperam defiderariin fauftos aliquando exitus habeant innovationes. 
gram SyU ncgotio , quod mercatoram arbitrio neutiquam Ab ultima quidem antiquitate Sylva illa fuccre- 
J(f/rjr P^™'"' ^''^^^- "^4"^^°''"'*^^':'.^ ' fed cer^^^ - • " 



vit , nec a primo aevo uique ad noftram a»tateni 
memoriae proditumeft, fuilTe unquam teme- 
ratam . Longa nos docuit dies , quid opus ta£lo. 
Et fi bene ceflit majoribus noftris a fuccifionc 
hujus Luci abftinere , quorfum a prifco eorum 
Decreto rccedimus , & nobis mala , aut malo- 
rum pericula arceflimus, & provocamus ■■ Li- 



dendum. dumtaxat in locis , certilque adhibitiscautioni- 
bus iuccifionem fien oportere, de quibus in fine 
monebo . 

^tTllT IV.Pnmoautemprobaturus eam pofitionis 
denda fu , pattem , quae totius fylvx excifionem refpuit,at- 
ferm%. que averfatur , uti polTem argumentis ad vuloa- 

^"lii^"'' ^^"^ ' P»?':^'^'"^'"^"^ fenfum accommodatis ,?n- ceat hic mihi juftas metus', ac diffidentiz caufas 

'/^««^"''^"^^"'"^^^'"'^^^^^'^"'^'^'^^^^inftit^uto, & exaggeraturo altius vocem efterre : Peccat in 

«c,gMw»7-, r"o^2 '^ajorumducuntur. Pofthomines natos, leges prudentis , qui nova ancipitis exitus , & 

tum,neto- quod fciamus, nunquam ea Sylva prorliis everfa plena periculi prsefert antiquis , longo 2vo,mul- 

fjfdaf ^^'' .^"^'■^'"^'""«"^^"en^eripoteft^quasRo- toque ufu probatis : nova autem molimar, fi 

tur, dn- '"aii' lacras eiTe voluerunt .• Lucos nimirim , qms Sylvam fuccidi permittimus ; veteris inftituti 

fl«MM;V^*^^*'«o^""> aut eruere minime licebat ; hocqtte fa- tenaces fumus, fi Sylvam fuccidi vetamus; prae- 

ftat 

(a) Lexicon. tom. j. verbo Lt<ct<s pag. S6j. cap. 2. (Z-) Pharfal. lib. z. v. 429. (*) VidcNot.P. Vi- 
clom in Epift. Farail. Ciccr. l;b. 7. ep«l. 21. edit, Parilien. ann. 1557. 



l68 De SylVA CiSTERN^, ET SERMINETyE &C. 



dls , & coercendis , immo quodam veluti Van- 
no , aut Qiialo excernendis , ac percolandis aeris 
iordibus , qux humidiores , pinguiores , & glu- 
iiriola;, nunc leni motu, nunc vafio impetu in- 
ter eos arborum antraftus , & veluti labyrinthos 
interceptsdifTipantiir , atque difpcrcunt . Qlio 
fit , uti iEther jam purior , excretis inde noxiis , 
imo dum calet a-Ilas, ferventioribus particu- 
lis , nd proxima deinde loca perlabatur . Et fi ex 
niechanica amuffim mathematicam rei philofo- 
phicx adhibere vclimus, facjie perlpiciemus, 
iic interceptos halitus minus nocere , quamfi 
collc aliquoobjc£lo vel montis jugo exciperen- 
tur . Nudus collis luflinere utique potefl , &. ut- 
cumquefrangere, & modcrarirefto impetuil- 
latos , at enervare omnino non pcterr , r.ec pur- 
gare aeremlethiteris fordibus, qux duminla:- 



Oat igitur immotam fincrc hanc Camarinam . 

Huc bellq cadit, quodrei1;rturaTacito («). 

Ubi aftum efl in Scnatu ab Aruntio , & A- 

tejo , num ad moder.indas Tiberis exundaiio- 

nes , iolito alveo deducenda ellent flumina , & 

lacus , per quos augefcit ; Senatores omnes in 

fententiam Pilonis concefTerunt , qui ntiil mu- 

tandiiiri cenfuerat . At ego iblicitus vcritatis con- 

quifitor , qui non multum exempiis , au6lorita- 

tique tribuam , nifi Si. experimentis , & rationi- 

bus innitantur , omiflis hifce popularibus ar^iu- 

mentis , ea tantum producam , qua; folidiora 

nec infra veflrara dignitatem videri poterunt . 

Intermi, ne rationidefit experientia , ambxfi- 

quidem ad improbandam fuccifionem amice 

conipirant \ iria mihi pro certis fumenda funt, 
. quibus nemo jure rcclamet . 
Ihrhpo- ^^- Pri"^o in remnoflram magni effe puto vigatam,& curvatam luperficiemfolidi ,& nii- 
;?«Ajm W praemittere Sylvas inca:duas confitaspropeloca di coUisimpingunt , impaflsper lineam obli- 
imptdicri- paluftria , obverfasin ventosinfalubres^quales quam facilc eKibuntur, & refiliunt . 
^''J^^''!^"^^ apud nos funt Eiu-onotus , Auffer, &Africus, XI. Multum quoqueidgenus Sylvx juvanc 
eifionem. ii incumbant , autimmineant noxiis exhalatio- locaautfoeda paludibus, aut referta fofTiIibus 
Sylvamab nibus , firmifTimum , atque aptifTimum effc ve- indolis pcrniciofa; \ tunc enim exicialis fiuor, & 
<?x/V;W/'i«x luti munimentum , quo finitim£eUrbes,Oppi- halitus morbofus, qui e folo effiueret, ut no- 
'^^'^i^,'^''^'^" davelPagiabexitialibus effluviisprotegantur, tavitPlinius, partim permeat arborem, &in 
ventis fi- quamvis ipfis Sylvis altius emincant : immo fta- 
w/Vraoj-/o. tuendum puto, hoc Sylvarum obice effluvia 
coimf.ni- melius coerceri , quam fi obftaret collis edi- concipiens, noc 
'V o , tifTimus, & fupra Sylvam affursens. 

Aujhales .. ' i k d ■ ■r 

'jentoslur- Vll. SecLindo Auitrinos ventos , iiiquepro- 
leftabi- ximos peculiaris cujufdam naturx effe, cujus vis 
w;o, c> Septentrionalibus prorliis adverfatur, hoc efl 
Junimape- ^^^^^^ Auftrinos furoere ab imo , & lambentes 
ftemrio- fummani terram , inde femper lurrigi ad monta- 
nales con- na ; ubi Boreales a fummis ad ima defcendunt , 
""'''• premuntque lubditain regionem ; Ea vero 

iftiufmodi ventorum proprietas non vulrius 

modo fallit, fed alicujus etiam nominisScri- 

ptores praeterivit . 
Pomptinas VIII. Tertio Pomptinas Paludes, & proxi- 
'^''iiHe ,<!)■ ^^ etiam apud veteres Romanos, 

e;]e;>ic/c- laboraffe invidia iniqui cceli : noflra autem 
r„e-ntijjimi a:tate hanc invidiam , ni auctam , certe non 
cash. gj^Cj, depulfara, nec imminutam. 
atilbuJ'!/- ^-^- Notius forte eft primum poflulatum, 
iiritur quam ut in hoc eruditiffimo Conventu demon- 
vl-uarum flrari neceffe fit ; at quia illi potiffimum inni 



ini;ieijuii. 



truncum , &ramos, totamque plantam diflri- 
buitur per furculos , & canales , in quibus vitam 
:endo non eft ; partim intcr ra- 
mos , & frondens interceptus diffipatiu- . 

XII. Haec pr^cipua lunt rationum momenta , 
quibus eflficitur , utfalutare admodum fit hoc 
gcnus Sylvarum , ut mirari minime fubeat , fi 
Majores noflri , ne inciderentur , aut recideren- 
tur, alicui Numini facras effe voluerint, ob- 
tendentesreligionem, ubi humanarum legum 
prsfidio non foret confultum fatis. 

XIII. Ncc minorem vira , ut puto , habebunt F«//e»* 
exempla , fatifque erit in manus fumere Famia- ^yly^rune. 
ni Nardini (Z») Romanas antiquitates, ut vi- '''''["'^^'~ 

T^ r -r,- T o r c 1 l'Oriuru»i 

deamus tot Romi tuiile Lucos , & iacras Syl- teftimoniir 
vas , quot erant loca , qus aut ftagnabant aquis, vindica- 
aut grave olebant . Et ne paludes Pomptinas di- '«''• 
mittamus , eo loci , ubi fubfidunt nova: paludes, 
quondam , ut in fuo eruditiffimo Latio (c) 
perhibet Eminentiffimus nofter Corradinus , 
medius inter Pometiam , & oram litoralem 
Tyrheni extabat ad meridianam plagam Lucus , 



;-, tor, & mei inflituti ratio eo fpefl;at,ut oftendam &TempIum, inquo Dea Feronia colebatur 

11- •■L-\ 1 1 I r 1 1 ■ TT- T • r ■ f, . _ 



T'J't '"' "'^'1 xque conducere ad tuendam falubritatem , 
ujemiam quam fi ha; Sylvae intaftae relinquantur; primum 
('xlifalti- quidem rationes , deinde excmpla , quae ad rem 
bnt.ttem . faciunt , in medium adducam .